, , ,

<<


 >>  ()
Pages:     | 1 || 3 |

1 AZRBAYCAN MLL ELMLR AKADEMYASI NSM adna DLLK NSTTUTU TRKOLOGYA BEYNLXALQ ELM JURNAL ...

-- [ 2 ] --

5) Tabir geirmesi (Calque switching) A dilinde / diyalektinde B dilinin / diyalektinin etkisi ile kelime gramer tabirlerinin ani aninden yerine getirilmesi [4. S. 114].

Bu adan merhevili Grclerin dili konuma kodlarnn karmas bakmndan ok enteresan bir resim izmektedir.

Trk dil dnyas ile mevcut olan uzun zamanl ilikiler sonucunda imdilik artk merhevili Grclerin hepsi (ok yallar dnda) resmi Trk dilini bilmekteler. Eitim Trke alnmaktadr, ayrca ailelerde ve gnlk ilikilerinde Trk dilini sk sk kullanmaktalar. merhevi aznda kod-switchingin be tipinden hepsi mevcuttur.

Yukarda belirttiimiz gibi kod-switching kendiliinden, fark edilmeden meydana gelen bir sretir ve sadece iki ana dile ya da diglosiye sahip olan halk iinde mevcuttur. nmzdeki makalede tabir geirmesinden bahsedeceiz (Calque switching), yle ki, B dilinin / / diyalektinin (Trk dilinin) etkisi ile A dilinde / diyalektinde (Grc dilinin) kelime / gramer tabirlerinin kendiliinden olarak ortaya kma sndan konuacaz.

Aratrdmz konu 20062011 yllarnda Kutaisi Akaki Tsereteli Devlet niversitesi Grc Diyalektoloji Enstits tarafndan dzenlendii zaman merhevi blgesinin (Artvin ili) deiik kylerinde (veti, mphrevli, Koklieti, Bazgireti, Ziosi, Diobani, Tskalsimeri, Tsetileti, Surevani, Parnuhi) elde ettiimiz diyalektoloji numuneleridir.

Bu bahsedilen almalarda Grc dil dnyas iin tannmayan formlar, anlamlar ve cmleler ilgimizi ekmiti. yle ki, bizimle rportaj yapan kiilerden syledikleri cmlelerin ve kelimelerin Trkesini de sylemelerini istemitik. Onlar da hi kendiliinden syledikleri cmle leri Trk diline eviriyorlard. Sonuta anlald ki, merhevi ivesi iin zgn olan ama edebiyat Grc dili ve Grccenin deiik iveleri iin yabanc cmleler ve anlamlar direkt Trk dilinin etkisinden kaynaklan mtr.

Aadaki makalede hem fiil, hem de isim kklerinden bahsedeceiz.

Adga (kalkt) fiilinin asl anlam merhevili Grclerin ivesinde edebiyat Grc dilinde ve dier Grc ivelerinde olduu gibi adgoma kalkmaktir. rn.: Babaman adga da ari gevda... Baba kalkt ve darya kt.... Bu fiil kalkmak kavramnn dnda baka anlamlar da stlenir: Grc. gakroba, mospoba yok etmek. rn.: Buari agar ari, adga Ocak artk yok, kalkt;

velay ei variebi iqo, ala isni agar ari ven nceden aa kavanozlar vard, imdi onlar artk yok bizde;

velamdeli ali iqo, ala velebi amdgaran Eski insanlar var idi, imdi onlar yok etmilerdir;

in-in ai mezobloba iqo, ala mezobloba adga, agar aris Eski zamanlarda iyi komuluk vard, imdi komuluk kalkt, artk yok. Kalkmak fiili Grc dilinde ve Grc dilinin ivelerinde yok etmek Grc. gakroba-mospoba anlamn tamaz.

Yukarda grdmz gibi getirilmi cmleler Trk dilindeki kalk mak fiilinin karldr. Bu fiilin anlamlarndan biri gerekten yok etmektir. Grc. ganadgureba, mosp. oba, gaukmeba, gakroba. Trke rnekleri: sk ynetim kalkyor;

bu adet oktan kalkt.

Gamoeba (kartmak) fiilinin merhevi ivesindeki asl anlam edebiyat Grc dili ile dier Grc ivelerinde olduu gibi mieba, gamoeba karmakdir. rn.: es gamoak igi, e ieg gameeps Aa iek kartyor;

avdam gameviebt ima, davres, atbeba yani, eceldeba Bez torbasndan onu kartyoruz, bastryorum, snr, scak olacak;

Putari tapls gaaetebs, insani gameieps, ams Ar bal yapar, insan kartr ve yer. Ad geen ekil gerek anlam dnda Grc dili iin baka anlamlar da stlenir. rn.: m omidan wen mesela bevr races gameviebt neklerden biz mesela ok eyler kartrz;

Amisgan pena lamazad gamevieb ima Bundan onu ok iyi kartrz;

ias zamtari ver gameieps insani, sicivea-ia, gatovlebamdisin unda gameio Odunu kn insan kartamaz, souk ya! Kar yamadan kartlmal.

Verilmi cmlelerde gamoeba fiili yapmak anlam stlenir. Bu anlam ad geen fiil edebi Grc dilinde ve dier Grc ivelerinde anlam stlenmez. Ele aldmz cmlelerde gamoeba karmak fiilinin stlendii anlam Trk dilindeki kartmak fiilinin karldr. Bu fiil aadaki anlamlar stlenir: Grc. gamomuaveba, pulis mieba, eiris nava... kazanmak, para kazanmak, hayr grmek. rn.: Byk para karmak;

nafakasn karmak.

Dadeba (koymak) merhevi ivesinde ad geen fiilin asl anlam edebiyat Grc dili ile dier Grc ivelerinde olduu gibi dadeba koymakdir. rn.: arma ueebi darca da kuabsa zedan dado ocuk ieleri ykad ve tencerenin stne koydu. Bu ekil asl anlam dnda edebi Grc dili ile dier Grc iveleri iin gerek anlam dnda baka anlam stlendiini tespit etmitik. Ad geen corafyada yaayanlarn ivesinde bu fiil daqra atmak anlam stlenir: rat movasam, maril davadebt, damjavdeba Serum dker, tuz atarz ve eki olacak;

Anaman zedan budi pkwili daado, lamazad mozila-ia, gamuaco Annem stne buday unu att, gzelce yourdu ve piirdi;

Ise-ise en natkvamura, gaarev ima, moareb, eker daadeb, adudeba Senin sylediin gibi aarsn, piirirsin, eker atarsn ve kaynar.

merhevili Grcler bu fiilin edebiyat Grc dili ile dier Grc ivelerindeki daqra atmak gerek anlamn da kullanmaktalar. rn.:

Pkwil daaqri, marilsa, muusam zedan qal... Un ile tuz koyarsn (atarsn), hem de su verirsin....

Dadeba (koymak) fiilinin daqra atmak fiilinin anlamnn tan mas Trk dilinden Grc diline kelimesi kelimesine tercme edilerek alnm koymak fiilidir. Koymak fiilinin anlamlarnda biri zaten Grc.

dadeba, dadgma, daqra-dr.

Sameli mivecit. Bu cmlenin Grc dilinde farkl anlamlar vardr:

arlama ile doydurma anlamlar stlenir. merhevi lehesinde aa daki anlam ortaya koyulmutur: Samel mivecit millet duguni, samliani duguni iqo, musapirebi mevden, nenem samel misca Millete dnde yemek verdik, yemekli dn vard, misafirler geldi, nenem yemek verdi. Ad geen cmledeki yemek vermek fiili Trkeden direkt tercmedir: yemek vermek yemek kurmak;

kelimesi kelimesine: yemek savebi, sameli, eri, vermek micema, miodeba. Trke rnekleri:

Dnk toplantdan sonra katlanlara yemek verildi.

lavi (kol) kkl ismi merhevililerin lehesinde asl anlam (mlavi) dnda tari, saeluri sap anlamn da tar. rn.: lavi ar konda ros Kovann kolu yoktu;

ma lavi unda guueto isa Ona tahta kol yaplmal;

Upsero ar ikneba da lavi konda, lav miabamden ima, ros Dipsiz deildi ve kolu vard, tekrar balard onu.

Acara lehesi dnda yukardaki cmle ad geen anlamyla edebi Grc dilinde ve lehelerinde kullanlmamaktadr. Acara lehesinde kullanlmasnn sebebi de Trk dil dnyasyla sk ilikilerinden kaynak lanmaktadr.

Edebi Grc dilinin merhevi ve Acara lehelerinde mlavi kelime sinin tari, saeluri kelimelerinin yerine kullanlmasnn sebebi Trk dilinden Grc diline kelimesi kelimesine tercme edilerek alnm kol kelimesidir. Ad geen kelime u anlamlar tar: Grc. mlavi, eli, saeluri, tari, quri. Trke rnekler: bask kolu, telefon kolu, aa kolu vs.

Lamazad (gzel) belirtecinin asl anlam merhevilerin Grc aznda edebiyat Grc dili ile dier Grc lehelerindeki gibi aynsdr ve d gzellii demektir. rn.: Pena lamazi iqo emi anai Annem ok gzeldi. Ad geen anlam hari gzel kelimesi d gzellii zelikleri dnda da kullanlr. rn.: ma movrept, gavarevt lamazat, movaravt, evsamt Onu toplarz, gzelce aarz, piirip yeriz;

Jinar morepam, garci lamazad, moaram, verc aateeb Isrgan otu toplarz, gzelce ykarz, piiririz, yumurta koyarz.

Yukardaki anlam dnda merhevi lehesinde gzel kelimesi bambaka anlamlar da stlenir. rnek verilmi cmlelerde ad geen kelime iyi anlam stlenir. Bu anlam trk gzel kelimesinin tabiridir, nk ad geen kelimenin iki anlam vardr: 1. yakkl, gzel 2. gzelce, dikkate deer, mkemmel, iyi. Kr. Trke: gzel kz;

O Franszca gzel konuur;

ne gzel vs.

bevris (oalmak) kelimesi merhevili Grclerin lehesinde kullanlm ok say sfatlarndan elde edilmi kelimedir. rn.: Bevri hekiebi icoda babam Babam ok hikyeler bilirdi;

Bevri uzaltuni eaben i baalas ocua ok altn baladlar.

bevris eylemine gelince, bu ekli u cmlelerde tespit etmitik:

wril-wrili comis gundebi cel iai unda aagdo, ibevris zaaten, unda gamuaco, gada bii Hamurun ince paralarn scak yaa atyorsun, byyor epeyce, piiriyorsun, bi oluyor.

Yukardaki cmlede ibevris (oalmak) fiili artmak, oalmak anlam stlenir. Bu anlam dier Grc leheleri iin zgn deildir.

Demek ki, yukarda verilmi cmlede ibevris kelimesi oalmak Trke kelimesinin karldr. oalmak fiili ok say sfatndan ortaya km bir kelimedir. Grc. gamravleba, gadideba, gazrda demektir. Kr.

Trke: kalabalk oald.

Makalede incelenmi eylemlerle adlarn semantik farkllklarla zellikleri konuma kodlarnn karmasndan kaynakland belli oluyor.

Bu biimlerin olmasnn sebebi de merhevili Grclerin tam bilingviz midir. (ki ana dile sahip olmasdr).

ncelediimiz numuneler ayrca gsterdi ki, drt yzylndan beri edebiyat Grc dilinden koparlm ve Trk dil dnyasyla sk ilikilerde bulunan Grc dilinin merhevi lehesinde Trk dilinin etkisi ile baka dilden kelime kelimesine tercme edilerek alnm kelime geirmeleri kendiliinden gereklemektedir. Bu geirmelerin ardndan da kelime lerin semantik anlamlar deimektedir.

Bilingvizmle ilgili Grc-Trk dil ilikilerinin renmesi bugn ok gnceldir. Sovyetler birlii zamannda Trkiye Cumhuriyetinde yaayan etnik Grclerin lehelerinin aratrlmas bilindii sebeplerden dolay mmkn deildi. Dolaysyla drt yzylndan fazla zamandr edebiyat Grc diliyle dier Grc lehelerinin etkisi altnda bulunmayan edebiyat Grc dilinin bu leheler dilin gelimesinin i kanunlarna gre geliiyorlar. Ad geen leheler hem Grc, hem de Trk dilbilimcileri iin aratrma imkan yoktur.

XX. yzyln 90l yllarndan itibaren durum tamamen deimitir.

Grc-Trk dostluk ilikilerine dayanarak hem Grc, hem de Trk dilbiliminde mevcut olan beyaz lekeler artk temizlenmeye balyor. Bu bakmdan analize edilmi konu Grc-Trk konuma kodlarnn karmas ve birbirini etkilemesinde yenilikler tamaktadr. Bu konular zerinde son yllarda youn olarak alyoruz ve tabii ki, almaya devam edeceiz (bkz., rn.: [5. S. 210217;

6. S. 9293;

7. S. 103111;

8.

S. 8891]). Sunmu olduumuz rnekler sadece aratrmaya aldmz blgenin bir ksmnda elde ettiimiz ok byk ve enteresan konunun kk bir parasdr.

Trkiye Cumhuriyetinde yaayan otokton Grclerin Grcce ve Trke konumalarnn rneklerinin karlatrlmas Grc ve Trk dillerinin enterferansi ile bilingvizm zemininde ok ilgi ekici sonular kartmaya izin olanak salamaktadr.

Makalenin bilimsel adan yenilii ve pratik nemi. Makalenin bilimsel adan yenilii ondadr ki, merhevi azlar en son dnemlerde renilmi olan Grc azlarndandr. Burada o azlarda bulunan bir ksm fiil ve isim kkleri zerine konuulmutur. ncelemeler drt yz yldan fazla bir sre iinde Grcceden kopm ve Trk dil dnyasyla sk ilikiler iinde bulunan Grccenin merhevi aznda Trkenin etkisiyle baka kelime harfi harfine tercme edilerek alnm kelime geirmeleri kendiliinden gereklemektedir. Grcce ve Trke rnek lerin karlatrlmas Grc ve Trk dillerinin enterferansyla iki dillilik ortamnda ok ilgi ekici sonulara varmaya imkan salamaktadr.

Makalenin pratik adan nemi vardr. yle ki, merhevi az Grcistan snrlar dnda gelitiinden bu az bir ksm zelliklerini koruya bilmitir. Dier taraftan makale diyalektoloji aratrmalarn yaplmasnda da nemli role sahiptir. Gerek Kafkasya gerekse dier blgelerde bulunan brc azlarnn renilmesi asndan da nemlidir ve aratrmalar bir ksm zelliklerine gre ynlendirebilir.

Makale diyalektolojiyle ilgilenen niversite rencileri, yksek lisans rencileri ve retmenler iin pratik nem tar.

EDEBYAT 1. Bokamba-Eyamba George. Are there syntactic constraints on code-mixing? // World Englishes. L.;

N. Y., 1989. 8 (3).

2. Wei Li. The Why and How Questions in the Analysis of Conversational Code-switching // Code-Switching in Conversation:

Language, Interaction, and Identity. L., 1998.

3. Clyne Michael. Constraints on code-switching: how universal are they? // The Bilingualism Reader. L., 2000.

4. Labadze M. Trkiye Cumhuriyeti Muruli vadesinde Grc ive kodlarnn karmas // Tselitsdeuli. Kutaisi, 2010. 2.

5. Mikautadze Maia. merkhevi lehesinde konuma kodlarnn karmas // Lengvistik Grc ve Abhazya dillerindeki aktel sorunlar.

Tiflis, 2010. 2.

6. Mikautadze Maia. merkhevi lehesindeki Addan ad yapmasnda olan baz sorunlar // Ddacaroba. 2010.

7. Mikautadze Maia, Dadiani Eka. merkhevi dilinde kompozitlarn tretilmesi: (20062007 yy. aratrmann malzemeler // Grc-Trk kltrel paralelleri. Tiflis, 2009. 1.

8. Dadiani E., Mikautadze M. merkhevi lehesine dayanarak Grc-Trk dil ve kltrel ilikileri // Kartveluri Memkvidreoba. Kutaisi, 2008. 12.

, , ( ) . , , . ( ) , . .

-. (calque switching), , - - / ( ) - / (). , (, , , , , , , , , ) , 20062011 . . . , : adga , gamoeba , dadeba , sameli mivecit , mlavi , lamazad , ibevris . , , . , , .

: , , , , MAIA MIKAUTADZE, GIGA KAMUSHADZE SEMANTIC PECULIARITIES CAUSED BY MIXING THE SPEECH CODES (TURKISH AND GEORGIAN) Summary In Imerkhevi, in Turkish lingual field, Georgian language and traditions are still survived, though they are becoming different. The process of the interference of Georgian and Turkish languages and generally cultural interference takes place.

According to the co-existence with the Turkish lingual world nearly all the Imerkhevians (except some elderly people) speak the state language Turkish. Education process is naturally in Turkish language, and it is also used in families and everyday communication. There are all main five subtypes of code-switching in Imerkhevian. The work deals with the calque switching, mainly with the fact that lexico-grammatical calques are created in the A-language / dialect (Georgian) influenced by the B-language / dialect (Turkish).

The theme of analysis is the material gained by the expedition of Kartveluri Dialectology Research Institute at Akaki Tsereteli State University in different villages of Imerkhevi (Iveti, Impkhrevli, Korkieti, Bazgireti, Ziosi, Diobani, Tskalsimeri, Tsetileti, Surevani, Parnuxi) in 20062011.

Verbal as well as substantial roots: adga stood up, gamoeba take out, dadeba put, sameli mivecit we gave some food, mlavi arm, lamazad beautifully, ibevris blows are discussed in the work.

The analysed material revealed that calque switching is spontaneously happening under the influence of Turkish literary language and dialects.

Accordingly, there are the semantic changes of words. The basis of the differences and peculiarities of the semantic forms, caused by mixing the speech codes, is the total bilingualism of Imerkhevian Georgians.

Key words: language, speech codes, dialect, calque, bilingualism 1 QDSYY QMBROVA AZRBAYCAN DLND QAYIDI NV FELLRN TARX TKAML PROSES (VC, CVC heca tipli fellr sasnda tarixi-dialektoloji aradrma) X l a s. Mqald qayd nv fellrin tarixi tkaml prosesi izlnir. Bu mqsdl qdim mnblr v iv materiallar tdqiqata clb olunur. Aydn olur ki, qayd nvn morfonoloji lamti ouz mnblrind daha sad, qpaq abidlrind is daha mrkkbdir.

Aar szlr: qayd nv, morfonoloji lamt, heca tipli, tarixi tkaml prosesi, qdim mnblr Hal, hrkt v vziyytin ya subyektin z zrind ya da z-zn ba verdiyini bildirn fellr qayd nv fellr deyilir. Bzi dnya dillrind qayd nv fellrin xsusi lamti vardr. Msln, fransz dilind bunlar pronominal fellr adlanr v se szns il myyn olunur. Bel fellrin tsrifi d maraqldr. Burada xs vzliklrinin xsusi kli fel qayd mnas verir: je me lave mn yuyunuram, tu te lave, il (elle) se lave, nous nous lavons, vous lavez, ils (elles) se lavent [1.

S. 135]. Maraqldr ki, oxar morfoloji lamt ki v Drbnd dialektlrind, hminin Zaqatala-Qax ivlrind qeyd alnmdr: Men mana bian (ot) daiydm;

Sen sana bian daiysn;

Biz biz bian daiydg;

Sz sz bian daiysz [2. S. 4849]. Qayd nvn n qdim ifad formasn qoruyub saxlam imal qrupu dialekt v ivlri onu sbut edir ki, bu xsusiyyt tarixn dild mvcud olmudur.

Masir Azrbaycan dbi dilind qayd nv fel anlay hm formal, hm d semantik lamt saslanr. Bs bu morfoloji lamtlr qdr vziyyt nec olmudur? F. Clilov Azrbaycan dilinin morfonolo giyas srind yazr: vvllr qayd nv A v P paradiqmalarna neytral olmudur [3. S. 237239]. (Burada A v P mlum nv fellri ifad edir. A tsirli, mlum nv, P is tsirsiz, mlum nv demkdir.

slind bu, mntiq daha uyundur. Dilin n qdim qatlarnda dil saddir.

Mna kontekstdn asl olur. F. Clilov yazr: Hmin dvr n xarakterik cht hm d tsirli-tsirsiz fellrin diferensiallamamas idi.

Dil inkiaf etdikc, qrammatik sistemd morfoloji v sintaktik qatlar arasnda qarlql laq artdqca subyekt, obyekt v hrkt arasndak mnasibtlrin formal ifadsin ehtiyac yaranmdr ki, bu da nv kililrini ortaya xarmdr. Lakin hm d nv kililrinin ndn v nec yaranmas bard indiy qdr dolun v inandrc izah yoxdur [3.

S. 237].

Mqsdimiz masir dbi dild olduu kimi, fel + qayd nv kilisi mslsini izah etmk deyil. Msly diaxron istiqamtdn yanadqda birhecal fellrin d daxili mzmununda nv anlaynn ifadsini grmk mmkndr. Bu da fellrin oxmnal olmas il baldr.

Tarixn VC, CVC heca tipli fellrd qayd nv mzmunu hm d ikinci C nsr vasitsil ml glmi v morfonoloji inkiaf getmidir:

1. -z nsr vasitsil: sezmk, bezmk, azmaq, yozmaq, zmk dnmk, szmaq, zmk qurtarmaq, dzmk qurmaq, yaratmaq, qzmaq hirslnmk, szmk umaq;

rqs etmk;

baxmaq v s. Sonu -z nsrl bzi VC, CVC heca tipli fellr dilin sonrak inkiaf mrhllrind aada gstriln kimi yenidn qayd nv mzmunu qazanr:

-z + l: zlmk xstlnmk;

arqlamaq;

tsirlnmk, sezilmk hiss olunmaq, zlmk aydnlamaq;

-z + in: qznmaq, gzinmk, qaznmaq acmaq;

-z + ik: bezikmk, zkmk l kmk, bzkmk;

-z + x: yazxmaq yaynmaq, dzxmaq gtrlb qamaq (qrb qrupu), qzxmaq. (Dialekt v ivlrdn veriln nmunlr R. Rst movun Azrbaycan dili dialekt v ivlrind fel kitabndan gtrlmdr [4. S. 32132]);

-z + : qzmaq, bzmk, gzimk;

-z + + l: zlmk fikirlmk, qozalamaq lovalamaq (ua).

Bel fellrin kknn qayd nv mnas damas feli frazeologizmlrin trkibind d mhafiz olunmudur: ryi qzmaq, gz gzmk, l zmk v s.

4 , 2. -r nsr vasitsil: irmk // ermk atmaq, hrmk // rmk, hrmk // rmk, grmk, sormaq, durmaq, qurmaq, yormaq // yozmaq fikir yrtmk. Sonrak morfonoloji tkaml bu kild ba verir:

-r + n: grnmk, yarnmaq yaltaqlanmaq;

-r + : sorumaq, durumaq sy etmk, irimk glmk;

-r + ul: drilmk toplanmaq, yorulmaq, srilmk, so:rulmaq kilmk;

-r + k: srkmk rdd olmaq, grkmk;

-r + ik + l: yeriklmk, srklmk vadar etmk;

-r + ux: duruxmaq, [perix'mk], [szx'mk], darxmaq;

-r + x + ul: burxulmaq;

-r + c + ux: burcuxmaq, qurcuxmaq;

-r + n + ux: vurnuxmaq.

Sonu r nsrl birhecal fellrin qayd mzmunu bzi frazeoloji vahidlrd zn gstrir: mqsd irmk, gzn durmaq, xyal qurmaq, z durmaq v s.

3. -s nsr vasitsil: susmaq, pusmaq, smk, ksmk, qusmaq, msmaq ksmk. Sonrak morfonoloji inkiafa baxaq:

-s + : yasmaq syknmk;

yamaq;

-s + ta + n: yastanmaq syknmk;

-s + l: qslmaq sxlmaq;

-s + a + n: usanmaq bezmk, ksnmk (qrb qrupu);

-s + n + a: snmk, qsnamaq.

4. - nsr vasitsil: bimk, amaq hddini kemk, comaq, amaq, damaq, emk (bn), qomaq zndn qurmaq, dmk yxlmaq;

dar olmaq. Morfonoloji tkmillmy nzr salaq:

- + : mk;

- + n: yanmaq rtnmk, gizlnmk, anmaq, dnmk, danmaq fikirindn dnmk;

kmk;

- + ul: qoulmaq raz olmaq;

- + qa + la: qaqalamaq badansovma elmk (ki).

Bzi mrkkb fellrin v feli frazemlrin ikinci komponentlri olan bel fellr qayd nv mnasn qoruyur: sib-comaq hirslnmk, dzb-qomaq yoluna qoymaq, fikrin dmk xatrlamaq, sd damaq itlik etmk, sa bn emk, hddini amaq v s.

5. -l nsr vasitsil: olmaq, lmk, almaq zdn tklrin tmizlnmsi, bilmk, bulmaq, qlmaq, solmaq, dolmaq gz dolmaq, qalmaq, silmk // sinmk qbul etmk (Sal.), glmk v s. Bel fellrin yenidn qayd mzmunu qazanmas aadak kimi ba verir:

-l + n: alnmaq tutulmaq;

-l + x: salxmaq, qalxmaq;

-l + ux: soluxmaq, doluxmaq, yoluxmaq xstliy tutulmaq;

ba kmk;

-l + ux + s + un: doluxsunmaq;

-l + xa + n: alxanmaq;

-l + : almaq yanmaq;

yrmk.

Q. Kazmov yazr: Tarixn sz kkn dalam -l kilili bir sra fellrd d qayd nv mnas aydn mahid olunur: seyrlmk, kiilmk, ykslmk, islanmaq v s. [5. S. 198]. Bu fellrin qayd mzmunu mrkkb fellrin v feli frazeoloji birlmlrin daxilind mhafiz olunmudur: drdindn lmk sevmk, ar qlmaq, gz dolmaq, canna silmk qbul etmk (Sal.), ryin salmaq.

6. -n nsr vasitsil: enmk, anmaq, nmk // onmaq saalmaq, yenmk mlub olmaq, sanmaq hesab etmk, qonmaq, dinmk danmaq;

sakitlmk, danmaq inkar etmk, yanmaq halna acmaq;

sbilmk. Sonu -n nsrl bzi birhecal fellr yenidn tkmillmy mruz qalr:

-n + l: yenilmk mlub olmaq;

-n + r + l: qanrlmaq dnmk;

-n + g + l: nglmk gz hdqsindn xmaq [6. S. 62];

-n + ca + n: qncanmaq (ks. iv.).

Bzi feli frazemlrin trkibind bel fellr z qayd mzmununu saxlaya bilmidir: quu qonmaq xou glmk, eq oduna yanmaq, yolundan dnmk l kmk.

7. -c nsr vasitsil: acmaq, qucmaq. slind sayca az olan bel fellrin kk mslsi mbahis doura bilr. Lakin bu fellrin d morfonoloji tkaml yolu kemsi mahid olunur:

4* -c + x: acxmaq acmaq (Cl.);

-c + an: qcanmaq dilri sxmaq;

-c + r + t: qcrtmaq, bcrtmaq (loru sz);

-c + qr: qcqrmaq.

8. - nsr vasitsil: kemk trmk, balamaq, imk, umaq, samaq trafa yaylmaq. Bel fellrin bzisi dilin inkiaf nticsind aadak kimi dyiir:

- + n: keinmk yaamaq;

lmk, geyinmk, uunmaq alamaq;

zndn getmk;

- + l: salmaq, almaq hava, gl, rk.

Dild sonu - nsrl bzi tkhecal fellrin qayd mnas bildirmsi bu halda da mahid olunur: kefini amaq, knln amaq, lb bimk, ryindn kemk, iq samaq.

9. -k nsr vasitsil: dikmk zillmk, kmk ourlamaq, kmk, kmk oxamaq (ks. iv.), skmk umaq;

hrktin mvqqti gecikmsi. Sonrak tkaml prosesi bu kild ba verir:

-k + l: bklmk beli bklmk, tklmk yorulmaq (loru sz), sklmk dan sklmk, kilmk gzdn itmk;

-k + si + n: diksinmk qorxmaq;

iyrnmk (ks. iv.);

-k + s + n: sksnmk.

Bzi frazeoloji vahidlrin trkibind bel fellr z qayd mzmu nunu qoruyub saxlamdr: gz dikmk, diz kmk, drd kmk, anasna kmk.

10. -y nsr vasitsil: aymaq demk, caymaq amaq (loru sz), gymk tstlnib yanmaq, ymk, syma stndn geyimi xarmaq, doymaq, uymaq, saymaq hesablamaq, oymaq fikirlmk, yaymaq fa etmk, ymk gizltmk (loru sz), bymaq donmaq (qrb qrupu). Zaman kedikc bu fellr aadak kimi morfonoloji dyiikliy uramdr:

-y + : uyumaq, baymaq, gymk, ymk, bymk;

-y + u: uyumaq tutmaq, ymk gizildmk;

-y + l: aylmaq oyulmaq, baylmaq, yilmk beli bklmk;

-y + n: dynmk, ynmk;

-y + an: oyanmaq;

-y + xa + n: yayxanmaq;

-y + r: syrimk gz zlsinin titrmsi;

-y + r + l: syrlmaq acmaq, ayrlmaq az.

Bu fellrin bir oxu feli trkiblr daxilind qayd mnasn saxlayr:

gzn dymk, zn yaymaq (oturu formas), zn ymk v s.

11. -x nsr vasitsil: axmaq, baxmaq, axmaq, sxmaq, yaxmaq lovalanmaq (Bak, Sal.). Sonu -x nsrl birhecal bel fellr getdikc morfonoloji tkaml urayr:

-x + l: sxlmaq ryi darxmaq, utanmaq, soxulmaq irli atlmaq, yanb-yaxlmaq yanmaq;

-x + sa: axsamaq.

Bel sad fellrin qayd mnas bildirmsin bir sra feli frazeoloji birlmlrin v mrkkb fellrin trkibind rast glirik: ryi axmaq, yandrb yaxmaq, gznn qorasn sxmaq v s.

12. -t nsr vasitsil: yetmk, atmaq, batmaq, etmk, getmk, itmk, tmk, yatmaq. Birhecal olan bu fellr sonralar morfonoloji dyiikliy urayaraq yenidn qayd mzmunu ksb edir:

-t + an: utanmaq;

-t + ur: trmk kks, oturmaq, yetirmk baa atdrmaq, batrmaq mflislmk;

-t + l: itilmk rdd olmaq, tutulmaq amaq;

-t + i: yetimk, tutumaq odunun almas, bitimk yarann saalmas, tmk yola vermk;

yola getmk.

13. -d nsr vasitsil: dadmaq, udmaq. Sonu -d nsrl bzi birhecal fellr zaman kedikc aadak kimi dyiir:

-d + an: dadanmaq;

-d + qu + n: udqunmaq.

14. -v nsr vasitsil: sovmaq qurtarmaq, qomaq, sevmk. VC, CVC heca tipli v nsrl birhecal fellr sonrak inkiaf prosesind tkmillrk sabitlir:

-v + an: ovanmaq, quanmaq, qvanmaq // gvnmk [6. S. 32];

-v + : sivimk gizli keib getmk, sovumaq tb kemk;

-v + ul: sovulmaq tknmk, ovulmaq xrdalanmaq;

-v + n: sevinmk, ovunmaq.

Canl danqda v y vzlnmsi mvcud olduu n bu fellrd fonetik dyim mahid olunur: sivimk symk;

sovulmaq soulmaq;

ovulmaq oyulmaq // oulmaq, sevinmk synmk.

15. -p nsr vasitsil: apmaq getmk, sapmaq yolundan azmaq, tapmaq, yapmaq etmk, kpmk, spmk, qapmaq yaramaq (Sal.). Sonrak morfonoloji inkiafa baxaq:

-p + n: tapnmaq itat etmk, sapnmaq;

-p + r + x: yaprxmaq;

-p + r: primk, yaprmaq solmaq (ks. iv.);

-p + : yapmaq xoa glmk (Sal.);

-p + an: qapanmaq zn qapanmaq;

-p + l: qaplmaq hiss tabe olmaq.

16. -m nsr vasitsil: yummaq, immk, ummaq istmk;

imk (ks. iv.), cummaq. Bu fellrin bzisind sonrak mrhld aadak kimi inkiaf getmidir:

-m + ul: yumulmaq;

-m + ut: somutmaq boynu bkmk (qrb qrupu);

-m + ur: smrmk;

-m + : qmmaq (ks. iv.), yumumaq gzlrin z-zn qapanmas, qamamaq;

-m + i + : imimk;

-m + ar + al + a: qomarala // qamarlamaq;

-m + sun: umsunmaq yemkd gz qalmaq nticsind im (Sal.).

17. - nsr vasitsil: domaq, yamaq, smaq, amaq qalxmaq (qrb qrupu). Sonu - nsr il bitn bzi fellrd sonralar morfonoloji inkiaf gedrk qayd mzmunu yaranmdr:

- + n: snmaq;

- + l: ylmaq, boulmaq, doulmaq;

- + : ymaq, smaq;

- + na: anamaq heyvann arxas st yxlmas.

Bu fellrin kkndki qayd mzmunu bir sra feli frazeoloji birlmlrd mahid olunur: hirsini bomaq, yer-gy smamaq, z gzndn sevinc yamaq, gzn yoldan ymaq.

Aradrmalar gstrir ki, tarixn qayd nv fellrin ml glmsi v inkiaf masir dbi dildn frqli olmudur. nki tdqiq olunan fellr hm tsirli, hm d tsirsiz fellri hat etmidir. Bu faktlar bir daha sbut edir ki, vaxtil mna kililrinin tsirli v ya tsirsiz fellr artrlmas dqiq qanun sasnda olmayb. Yalnz sonralar hmin kililrin tsirli fellr artrlmas prosesi davam etmi, tsirsiz fellr is qayd mnasn qismn d olsa ifad etdiklrindn qeyd olunan kililrin hmin fellr artrlmas ehtiyaca evrilmmidir [5. S. 60].

Azrbaycan dilind qayd nv fellrin bir qismi d adlardan ml glmidir. Burada sz kklri nitq hisssi baxmndan frqli olsa da qayd nvn sas nsr c ortaq olaraq qalr:

1) -la: adaxlamaq uan ilk yerii (Da., Tov., Sal.), dillmk (Qax, Zaq.), baqasnn dalyca danmaq, zplmk tlsik getmk (Sal.) v s.;

2) -lan: xiyallanmaq fikirlmk (ki), qo:ralanmaq geyinmk (Bak), qnnanmaq boaz tutulmaq (Cb.) v s.;

3) -la: boazlamaq snbllmk (Tov.), qablamaq keylmk (Qb.), grrmk ssi younlamaq (Qaz.) v s.;

4) -al: qancalmaq arqlamaq (sm.), mavalmaq ac qalmaq (Cb.), yeklmk bymk (ks. iv.);

5) -x: qanxmaq qana susamaq (Qaz.), otuxmaq heyvann ilk ot yemsi (ks. iv.), yadrxmaq (Sal.) v s.;

6) -s: qaxsmaq qurumaq (Qax, Sal.), yelinsimk heyvann doumqaba vziyyti, iysimk ryin iy olmas (Qaz.) v s.

Bellikl, qayd nv fellrin tarixi tkaml prosesini aradrarkn aadak nticlr glirik:

1. Dilin n qdim qatlarnda bu nvn xsusi morfoloji lamti olmam, nvn myynlmsi mtndn asl olmudur. Bu msld fellrin oxmnal olmas sas rtdir. Feli frazeologizmlrin v mrkkb fellrin trkibindki bzi tkhecal fellrin qayd mzmununu mhafiz etmsi d bunu sbut edir: gz tutmaq bynmk, qulaq asmaq dinlmk v s.

2. Tdqiqatdan aydn olur ki, bzi samit nsrlr qayd nv fellrin morfonoloji lamti kimi x etmidir, ms.: r, z, s,, c,, l, n, m, p, k, y, v, x, t, d,. Burada bzi nsrlrin fonoloji hmiyytsizliyi d mahid olunur: yormaq // yozmaq, brmk // bzmk, ovmaq // oymaq v s.

3. Aradrma gstrir ki, adlardan dzln qayd nv fellrd d morfonoloji lamtlr sasn ortaq olmudur: l, n, x,, s, r v s.

Dilin tarixi inkiaf rzind qeyd olunan nsrlrin fall, tkrarlan mas v qanunauyunluu mahid edilir.

4. Mlum olur ki, dbi-bdii mnblrd ilnmi bzi qayd nv fellr masir dbi dild daha sad kilddir: qar-buz rinmyn [6.

S. 32], qayalar oynanmad, yer oyruldu [6. S. 40], olan tourd, incinib ac szlr sylm [6. S. 35], tac urund [8. S. 34], qarda edinmk [8.

S. 69], art il toynr [9. S. 255], gzm gzkmdi [9. S. 212], zlfn dar edindi [10. S. 64], yen qanim susand [10. S. 112].

Qeyd edk ki, bzi ivlrimizd d bu hala rast glirik: uzaqdan yax grnkr (Ac.), incinmk (sm., am.), grknmk // grsnmk (ks. iv.), tdrmk yola vermk (Nax.), yrnimk (Marn.).

5. Dialekt v ivlrimizd qayd nv mzmunlu el fellr vardr ki, onlardak morfoloji lamtlri ayrsaq, szn kk hqiqi mnasn itirir:

rinmk tnbllmk (ks. iv.), keinmk yaamaq;

lmk, uunmaq zndn getm hal, uunmaq zndn getmk.

6. Aydn olur ki, qayd nvn morfoloji lamti ouz mnblrind daha sad, qpaq abidlrind is daha mrkkbdir, ms.: Qul linin Qisseyi-Yusif (XIII sr) msnvisind mnbd olduu kimi tolunmaq bdirlnmk (s. 24), anmaq yxlmaq (s. 62), sznmaq yaynmaq (s. 75), grngnmk grnmk (s. 81), glgnmk glmk(s. 82), qorqunmaq qorxmaq, dprnmk trpnmk (s. 132) v s.

Mqalnin elmi yeniliyi v tdqiqi hmiyyti. Tarixi morfologiyada indiy qdrki tdqiqatlar sasn tarixi-mqayisli metodla aparlmdr. Bura ttbiq olunan yanamalar bir sra mhm msllrin hllin tkan vermidir.

Lakin bu, hl son hdd deyildir.

Masir dililik elmi msly kompleks mnasibt tlb edir. Tarixi morfologiya hm d morfoloji prizmadan yanama tlb edir. Bu, n vvl, dilin lifba sisteminin maraql fonematik imkanlarn ortaya xarr. Konkret olaraq, qayd nv fellrin tarixi tkaml prosesini morfonoloji istiqamtdn aradrmadan maraql nticlr ld olunmur. Burada bzi samit sslrin morfem sviyysind struktur-semantik funksiya damas zn gstrir.

Qayd nv fellrin morfonoloji tdqiqatnn tarixi morfologiya n vacib praktik hmiyyti vardr. Artq myynlmi sul v qaydalar dilin btn sviyylrin ttbiq oluna bilr. Bu sullar dil yaruslar arasndak qarlql laqni sbut etmy imkan verir. Etimologiya, leksikoqrafiya, etnolinqvistika mslsin yeni v frqli mnasibt formaladrr. Tlb v doktorantlara dilin mexanizmini drk etmy v onu dililiyin digr sahlri il laqlndirmy sas verir.

DBYYAT 1. smaylov R., Rhimov M. Manuel de franais. Bak: Maarif, 1981.

2. slamov M.. Trk dillrind vzliklr. Bak: Elm, 1986.

3. Clilov F. Azrbaycan dilinin morfonologiyas. Bak: Maarif, 1988.

4. Rstmov R. Azrbaycan dili dialekt v ivlrind fel. Bak: Elm, 1969.

5. Kazmov Q.. Masir Azrbaycan dili: Morfologiya: Ali mktblr n drslik. Bak: Elm v Thsil, 2010.

6. Kitabi-Dd Qorqud / Trtib ednlr F. Zeynalov, S. lizad.

Bak: Yaz, 1988.

7. Ouz qrupu trk dillrinin mqayisli qrammatikas. Bak: Elm, 1986. H. 2: Morfologiya.

8. Dastani-hmd Hrami / Trtib edn. Sfrli. Bak: rq Qrb, 2006.

9. Brhanddin Qazi. Divan / Trtib edn. Sfrli. Bak: Azrnr, 1988.

10. Nsimi. Seilmi srlri / Trtib edn H. Arasl. Bak:

Azrnr, 1973.

11. Qul li. Qisseyi-Yusif / Trtib edn E. libyzad. Bak:

Azrnr, 1995.

( - VC CVC ) . .

, , .

: , , , , , GUDSIYYE GAMBAROVA THE PROCESS OF HISTORICAL DEVELOPMENT OF VERBS IN RECIPROCAL VOICE (on the basis of historical-dialectological investigation of verbs of syllable types VC and CVC in the Azerbaijani language) Summary In the article had been traced the process of historical development of verbs in reciprocal voice. For this purpose the author reflects the materials of ancient written sources and dialects. In the result it becomes clear that the morphonological features of reciprocal voice in Oguzian sources are more simple but the same features in the written monuments of Kipchag language family are more complicated.

Key words: reciprocal voice, morphonological feature, syllable type, the process of historical development, ancient sources 1 , , , , , -, , . , , , , , , - .

Ustad, . . , , , . . , , , , , , , .

2 1932 . . . , 1950 . , . : : . : , , , , , , , , , , , , , , . : , , , . , , .

, , . , - .

1955 . . , 1958 . , . , . . . . . , , , , , , , .

1959 . : ( ) , , . 32 (1964) , -, . , - , , , . . , . . , . . , . . , . . . . , : 19651966 . . . . - .

1967 . . . . 1981 ., , .

. 1973 . 5 6- , 1986 . .

19902011 . . . . .

, , . , ( ) , , , - , . 1991 . . . , . , .

- 90- , . . . - .

. , , . , , , , , . , .

, , 1961 . . , , , 1973 . . . ( , ), , , , . , - () , .

-, , . , . 1979 . . -, - , .

. . . , . , , , , , , , . :

, , , , , , , . -, , , , .

, , . , , , , , , , , , , , . . . 1987 .

Friendship Fors

(), . . . -. , , -, - . , , , , , , , . . . , . . , . . , . . , . . , . . , . . , . . , . . , , , . -, , . . . . , . , . , . , . , . , . , . , . , . , . , . .

50- . IV Kr, . . . , . : , , . .

, . , , , , , , - - .

. , : , , (Onun kimisi hl ki bizim aramzda yoxdur). , . . , 50- , 60 , , I .

1 FLORA OSMANOVA MASR AZRBAYCAN BD DLND EPTET METAFORKLM FORMALARINDAN BR KM X l a s. Mqald bdii dbiyyatdan toplanm rnklr sasnda masir Azrbaycan dilind epitetlrin estetik hmiyyti gstrilir.

Burada bdii zvqn xammal material kimi yaran epitetlrin metaforik lm prosesindki qazand keyfiyytlr, bdii lvh yaratmaqda, hr hans bir obraz v personajn mxtlif formada tsvirind vzsiz vasit olan epitetlrin mahiyyti alr, lamt v keyfiyytin slubi alarlar myynldirilir. fadlilik v obrazllq kimi keyfiyytlrin yaranma snda, obyekt v subyekt bard frdi cizgilrin tzahrnd epitetlrin mvqeyi tyin olunur. Epitet oksimoron yaradan vasit kimi d nzrdn keirilir.

Aar szlr: bdii slub, epitet, trop, obrazllq, mcazlar Masir Azrbaycan dilind metaforiklm formalar oxdur. nkiaf etmi dnya dillrindn biri kimi, Azrbaycan dilinin lt trkibinin znginlmsind, xsusn d dbi dil ynml inkiafnda epitet metaforiklm formalarndan biri kimi nmli yerlrdn birini tutur.

Metaforiklm nitqin obrazl v mxtlif sferalarda tqdimind mhm rola malikdir, elc d predmetin konkret v tipik lamtlrini my ynldirir. Metaforiklm poetik nitqin strukturunda obraza ekspressiv fon verir, o, bdii srlrd dil vahidlrinin tkili il sx kild baldr

[1. S. 2728].

Metaforik epitetlrd mqayisnin dqiq bir xsusiyyti qorunub saxlanlr. Ona gr d bel epitetlr szn v onun mumi mnasn yenildirir, elc d yann sciyyvi qabarq bir chtini yksldir.

Epitet z definisiyasn hm dbiyyatnasla, hm d linqvistikaya dair srlrd bu v ya digr drcd tapa bilmidir. Msln, qeyd olunur ki, epitet sz sntkarnn dncsindn szlb gln v tsvir olunan hadisnin mhm cizgisini nzr atdran bdii tyindir [2. S. 72].

yaya xas olan xarakterik lamtlri diqqt arpdran, artran hr bir birtrfli tyin epitetdir [3. S. 205]. Epitet bir yann, hadisnin ifadli 5 , metaforik siftl obrazl, bdii formada xarakteriz edilmsidir [4. S. 359].

Epitet bdii nitqin grmllyn v emosional alarlarn yksldn n tsirli metaforiklm nvlrindndir. Bellikl, epitet vasitsi il yann lamt v keyfiyytlrindn biri xsusi nzr atdrlr, onun adndak ifadlilik artrlr, diqqt hmin obyekt ynlir. Epitet ya haqqnda he bir yeni informasiya vermir v ondan dqiq ifad tlb d etmir. Epitet yalnz metaforiklm prosesi n, ifadlilik v obrazllq n istifad olunur, slubi vasit kimi x edir. Epitet mcazlarn bir nv olub, tsvir ediln hadisnin qiymtlndirilmsind fal rol oynayan bu v ya digr xarakterik lamtini gstrmkl ona obrazllq verir v oxucularda nitqin predmeti barsind canl tsvvr yaradr [5. S. 294].


Azrbaycan dililiyind epiteti ayrca olaraq F. Lman tdqiq etmidir. O, yazr ki, masir Azrbaycan bdii srlrindki epitetlr z irsini klassik airlrimizdn, ifahi xalq dbiyyatndan, aq poeziyas kimi kklrdn alr.

Dilin obrazlln, emosionalln bilavasit yaz faliyytinin nticsi kimi dnmk olmaz. Bu obrazllq, emosionallq sasn xalq danq dilindn glir. Demk, bdii dil z-zn bu mrhly atmayb. Bu dilin zl dalar var [6. S. 9].

Epitetlr iki cr olur: mumdil epitetlri v frdi epitetlr. Birincilr mumxalqn dilin mxsusdur, yni xalq trfindn yaradlr. kincilr is, T. fndiyevann gstrdiyi kimi, yaznn bdii yaradclq fantaziyas v istedadnn bhrsi kimi ml glir v onun slubunu frqlndirn bir amil kimi x edir [7. S. 124].

air v yazlar trfindn yaradlan epitetlr frdi-situativ epitet lrdir. T. fndiyeva daha sonra yazr ki, frdi epitetlrdki mcazi mna yksk obrazlla malik olsa da, myyn raitdn asl olaraq situativ mcazi mna mumilk mnaya evril bilr [7. S. 78].

Epitet vasitsil obyektin alaglmyn tyinlri meydana xa bilir.

Msln, Bak hrini xalq airi B. Vahabzad epitet vasitsil bel gstrir:

Aq hr qoydular Adn hamilrin Sn alb-saldn, Soyuldu qat-qat drin.

Beynlxalq hr oldun, Sn hrraca qoyuldun [8. S. 63].

Epitet semantik motivlmnin nvlrindn biridir. Epitet, hqi qtn, poetik dil tarixi, onun ayr-ayr slublar n mcazn fvqlad rnyidir [9. S. 162]. Epitet szn birtrfli tyinidir. Burada ya mnfi mnalarn qabarq ifadsi sas yer tutur, ya da predmetin hr hans xarakterik, n lamtdar keyfiyytlri gclndirilir, xsusi nzr arpdrlr [10. S. 59].

T. Hacyev yazr ki, obrazllq qazanm qrammatik tyin bdii tyin evrilir v bdii obyektin estetik xarakteristikasnda mhm rol oynayr;

bdii predmetin oxucu dncsin nfuz etmsi v ya hyat predmetinin bdii predmet evrilmsi qrammatik tyinin bdii keyfiyytindn ox asldr.

Qrammatik tyinin bdii tyin evrilmsinin mvffqiyyti tyin vzifsindki szn semantik konstruksiyas qrammatik qlib yox, hm d konstruksiyan tkil edn leksik trkibin semantik mndricsi, qrammatik qlibin irisindki mzmun anlay bdii fiquru tyini tqdim edir [11. S. 32].

Bellikl, epitetlr obrazl v ycam bdii tyindir;

ya v hadislrin sciyyvi lamtlrini yeni v parlaq formada ks etdirir, ifadliliyi artrr, leksik-semantik hadis kimi x edir, air v yazlarn novatorluunu gstrn faktordur v s.

Epitetlr qvvtli bdii tsvir vasitlrindndir. Onlar bdii slubun hr hans bir janrnda ilnrk mxtlif sciyyli ya v hadislrin tyinlnmsin xidmt gstrir, ms.:

Knlm Vtn torpa, arzum qzl bir shr, O torpaqdan gyrmi eir adlanan iklr [8. S. 17].

Bu yol mnim dvltim, Bu yol mnim varisimdr, Bir-birin calanan Polad misralarmdr [8. S. 21].

ib maral gzl emlrindn Elim, obama mn vurulmuam [8. S. 15].

Bu eir parasndak qzl bir shr, polad misralar, maral gzl epitetlri, grndy kimi, tbit v digr hadislri, onun znmxsus lamtlrini obrazl olaraq xarakteriz etmidir. Bu ifadlilik Azrbaycan haqqnda insann tssratn gclndirir.

Bdii yaradclqda epitet slubi tlbata uyun seilib ildilir. Bu yolla obrazlar sciyylnir, hqiqi qiymtini ld ed bilir.

Epitetlrin bdii slubda tzahr formalar rngarngdir. Bunlardan bzilrini nzrdn keirk:

5* siml tzahr edn epitetlr. Bel epitetlrd mqayis, oxarlq obyektlri da, da, gl-ik, qu v heyvan adlar, tbit hadislri v ilin fsillrini, mit yalarn bildirn szlrdir.

siml tzahr edn epitetlr birlm daxilind siftlir. Msln, da sz slind isimdir, amma epitet vzifsind siftlir:

Da rklrd yanb dalar sndrd muam.

Haqqa dmn olan haqqa tapndrd muam [8. S. 49].

Yoxsa... sinlrd alb yanan Qzl yaralar sn glm sandn? [8. S. 31].

Siftl tzahr edn epitetlr. Epitet funksiyasnda, adtn, sas nitq hisslrindn sift daha ox itirak edir: alma yanaq, inc miyan, bllur buxaq, dnya gzli, abrl olan v s. Fellr d bu baxmdan aktivlik gstrir: aiq ldrn, rng solduran, ux durulu, ceyran yerili, maral baxl v s. Ms.: Xumar gzl qz igid z szn demy balad. Ey maral gzl mlyim, snin yolunda lm d hazram;

blqasmn irin yalanlar anasn tng gtirmidi. Bu, fildn qvvtli, yeldn yeyin, tovuz quundan gzl bir atd [12. S. 35];

Hsn gl yanaql, irin dilli, ay bnizli qz unuda bilmirdi [12. S. 21].

Snin frtnal dahilrin d N zn sd, n tbit [8. S. 27].

Dan dumanm, sisimi grn, Dumanl sslrd bel hnkrn? [8. S. 32].

Blbl, nmlrin sinmi dalar Yaral llrd gl tm dil-dil [8. S. 34].

Ba blal yollar, Sinsi dal yollar [8. S. 35].

Kaxovka kndin girdik bir shr, Gzirm sinsi yaral kndi [8. S. 38].

Qovuldu hrdn dmn bsbtn, Yuxulu llr can gtirildi Bizim diviziyaya bu qlbyn Qoca Taqanroqun ad verildi [8. S. 40].

Rng bildirn siftl tzahr edn epitetlr:

A yel sir.

A buludlar Topa-topa, Tel-tel sir.

A yel sir, Pambqlanan buludlar Kola-kosa asa-asa...

Bu a ya Dz torpan iliyin damar-damar... [8. S. 14].

air a tyini il Ya ya eirind bir sra epitetlr yarada bilmidir.

Siftin tkrar il yaranan epitetlr:

Qrmz-qrmz yalanlar deyn, Gzlrin qaralar, al gn baxma!

Ey, rng inanan, bs demdin sn Turpun iin bax, ln baxma?! [8. S. 54].

Keyfiyyt bildirn siftl tzahr edn epitetlr:

Dizi dnyann o, dar rivsindn xarr, Dli xallardak hnkrty dalmaqla segah [8. S. 68].

Qoca imperiya Kayzer saray yilmk istmir Azrbaycana [8. S. 37].

Hzin bayatlar... iklr kimi, Dalarda kk atd, arana atd.

irin bayatlar, dilklr kimi, Bir qlbd boy atb min qlb atd [8. S. 78].

Hzin v irin siftlri myyn yalara mxsus lamtlri bildirir.

Bu misralarda is folklor nmunsi olan bayatn xarakteriz etmk n ildilmidir.

Feli siftl tzahr edn epitetlr:

lm saan tyyarlr, Ar tanklar, ar toplar [8. S. 30].

Ourlanan mrn Yaylm atlril Biz havaya ildik [8. S. 31].

Frdi kild yaranan epitetlrd metaforiklik daha gcl olur. nki bunlar tannm sz adamlarnn dncsindn szlb glir, frdi xarakter dayr. Msln, B. Vahabzad nal nnlr, fikir emmiz, plng tanklar epitetlrini ox byk uurla ild bilib:

Ey atam hnrli, babam fikirli.

Ey reyhan nfsli, yarpz tirli, Nal nnlrin ey laylay ssi [8. S. 28].

Yand z bamz... fikir emmiz, zg balarn suladq ancaq [8. S. 23].

Plng tanklarnn ar zrbsi Torpan barn skdkc an-an [8. S. 12].

air klassik epitetlri Qlm yoldalarma adl eirin gtirrk yksk obrazllq yarada bilmidir:

Shrlr qapmz aan sba yellri, Boynu bkk bnv, qzeylrin duman, Bir yalba sonann Kr stnd covlan, Bir mahn, bir gzl sz, bir kil, bir mnzr [8. S. 78].

T. fndiyeva frdi-situativ epitetlrin yaznn, airin bdii yarad clq fantaziyas v istedadnn bhrsi olduunu v onlarn slub trzini frqlndirn faktor olduunu nzr atdrr [7. S. 124].

Epitetlr cmlnin lavsi kimi d ilnrk dilin leksik sferasnn evikliyini (R. Budaqov) nmayi etdirir. Ms.:

Nlr yatr, nlr, nlr!

Bu qalalar Da nmlr [8. S. 19].

Dilimizd el ifadlr rast glmk olur ki, onlar mntiq etibaril bir biri il tzad tkil edn szlrin birliyindn tryir v bellri frdi sciyy dayr. Ms.: ss muzeyi, canl muzey, qanl kitab.

Asta-asta shbt aan ss muzeyi...

O hrtli, anl muzey.

O danan, hm d bizi dandran Canl muzey [8. S. 81].

Bu qanl kitabn hr cmlsinin Mbtdas nifrt, xbri ldr! [8. S. 83].

slin qalanda, canl v muzey szlri arasnda mntiqi laq yoxdur, bunlar birldirmk airin istedadnn, tendensiyasnn nticsidir. Bir birin uyun glmyn bu cr ifadlrin yanamas tonu gclndirmk mqsdi dayr. Bdii dild bunlar oksimoron adlandrrlar. Oksimoron yunan mnli bir termindir. Mnas ala batan, yerind ildiln demkdir. F. Lmann fikrinc, rtl yolla deyiln ictimai, flsfi fikird xarici forma daxili mnaya qar qoyulur. Oksimoronlarn ksriyytind kskin bir ironiya var. Bu sul sz ustasnn kskin v ycam silahdr [6.

S. 101].

Minntli yaxlq bir-iki taxta, Bu gn qiymtini gstrir mn.

Skld dirklr, uuldu damlar, Msibt ya yad dnyaya [8. S. 92].

Trkibind qiymtli da-qa, tirli gl-ik, meyv v mhsul adlar olan birlmlrin ilnmsi yolu il epitetlr meydana glir. Ms.: inc miyan, can alan, snbl nian, lblri qzlgln yarpa kimi, dilri inci mirvari v s.

[12. S. 45]. Bu birlmlrd epitetin obyekti tsviridir, sz z ksini tapmayb.

Bdii nmunlrd epitet isimldirilrk mracit, trif v ya subyektlri adlandrma mqsdlri n d istifad olunur: Ay leykmssalam, dilri mixk, qlar dirk, hamdan gyk, kefin kkdrm? [12. S. 45].

Mxtlif ya, obyekt adlar bdii chtdn tyin olunur:

1) dnizlr tyin olunur:

Dniz baxram... Ruhuma bir srinlik yaylr, Fikrim xyaldan ayrlr.

Duyularm sallanb daranr Mavi Xzrin aynas kimi [13. S. 29];

2) tbit yalar tyin olunur:

Dalarn qoynuna dmm, lkinliyimin da zyl grmm.

Tbit da sfrsini ab burda Yaddam da uxas altndan skuta boylanr [13. S. 18];

3) fsillr tyin olunur:

mr, n vaxt yetdik xzan yana, Yaz, yal illrin n tez tkld? [13. S.22];

4) bulaqlar tyin olunur:

Dalardak iskin, duman, Gndzl-gnli aran.

Qzlar bana dolanan Alagz bulaqlar mnim [13. S. 25];

5) hrlr tyin olunur:

Qdim Bak, qoca Tbriz, ki canda bir qlbsiniz [13. S. 25];

6) razilr tyin olunur:

sir Qarabam, torpaq olub lam-lam [13. S. 31];

7) bitkilr tyin olunur:

Bir syd d gln gmgy sularnda Qzl tellrin yuyard.

Baxmaqdan gzm sar xal db, Ptraq budaqlardan barm kal db [13. S. 25];

8) khrizlr tyin olunur:

Yaz a gy sular ab-daard, Kolda bnvlr pldaard [13. S. 32].

Hr khrizin ad, nvan vard, Suyunun z dad, z tam vard.

Ba khriz hidlr yadigar...

x khrizi x babann thfsi, z hsnyl mat qoyard hr ksi.


Xlf khriz yeddilrdn biridir, Onun yeri mczlr yeridir! [13. S. 45].

Meydan khriz alayard q-bahar, Canlanard bol zmilr, tarlalar.

Balanan drzlr datk durard, Yannda el-oba nlik qurard [13. S. 45].

Yarl khriz knddn bir az aa, Qjldard dli aylar saya.

Bu khrizdn su irdi iki knd, Qabana kilmzdi br-bnd [13. S. 45].

Orta khriz kndimizin vqar, Dalar idi bu khrizin hasar... [13. S. 45];

9) aylar tyin olunur:

Yarl khriz knddn bir az aa, Qjldard dli aylar saya.

imd qm dolu Araz alayr [13. S. 52];

10)mcrrd varlqlar tyin olunur:

Dyr yuxulu yaddamn lin, qoluna, dizin [13. S. 54];

11)illr tyin olunur:

O dcl illrim, alayan am, Dalarn qoynunda soldumu, deyin! [13. S. 24];

12)yamalar, drlr, zirvlr, krplr, dalar tyin olunur:

nqll yamaclar, zrli drlr, Babamn izini pn brlr.

Ay qartal qyna uan zirvlr, Gznz mnimtk doldumu, deyin!

Ellr qovuduran Xudafrin d Ayrlq krps oldumu, deyin!

Drd yedi Diri da, kd Ziyart [13. S. 35].

Bellikl, epitet metaforiklm hadissinin meydana gtirdiyi mcaz nvlrindn biridir. Epitetlrin bir qismi xalq trfindn yaradlb, bir qismi is sz sntkarlarnn istedadnn, zhmtinin nticsi olaraq meydana xmdr. Sz sntkarlar trfindn yaradlan epitetlr onlarn yeniliki keyfiyytlrini z xarr. Yksk obrazll tmin edn bdii tyinlr-epitetlr zngin semantik alarlarn estetikasn, dilimizin daxili mna gzlliyini nmayi etdirir.

Tdqiqat gstrir ki, metaforiklmi epitetlr bdii dbiyyatdak obraz v personajlarn xasiyytin mvafiq seilir v onlarn xarakterinin almasna kmk edir, tsvir olunan ya v hadisnin aydn baa dlmsin rait yaradr.

Mqalnin elmi yeniliyi v ttbiqi hmiyyti. Mqald epitet dilin lt trkibinin znginlm vasitlrindn biri kimi nzrdn keirilir.

Burada bdii dbiyyatdan toplanm rnklr sasnda epitetlrin estetik hmiyyti gstrilir. fadlilik v obrazllq kimi keyfiyytlrin yaranma snda, obyekt v subyekt bard frdi cizgilrin tzahrnd epitetlrin mvqeyi tyin olunur.

DBYYAT 1. // . .: , 1985.

2. . . . ., 1970.

3. . . . ., 1963.

4. . . . ., 1966.

5. . ., . // . , 1968.

6. Lman Frid. Masir Azrbaycan dilind epitetlr. Bak: Qanun, 2007.

7. fndiyeva Trkan. Azrbaycan dilinin leksik slubiyyat: (Bdii slub).

Bak: Elm, 1980.

8. Vahabzad B. Seilmi srlri. Bak, 1980.

9. . . . .: , 1979.

10. . . .: . ., 1989.

11. Hacyev T.. Tyin, bdii tyin v oksimoron haqqnda: (Molla Nsrddininin slubu mvzusundan) // M. F. Axundov adna AP-nin professor-mllim heytinin Byk Oktyabr inqilabnn 50-illiyin hsr olunmu konfransnn materiallar. Bak, 1968.

12. Azrbaycan nallar. Bak, 1967.

13. Horovlu vkt Zrin. ryim dan yeridir. Bak, 2010.

, . , , , .

: , , , , FLORA OSMANOVA EPITHET AS A FORM OF A METAPHORICAL PROCESS ON THE MODERN AZERBAIJANI LITERARY LANGUAGE Summary The aesthetic importance of the epithets is shown in this article, which have gathered from art literature on the basis of specimens. The creating qualities of epithets, earned as the raw material of artistic taste in the metaphorical process, in the making art board, and the meaning of epithets is opening as describing of the any image and personages in different forms, are defined stylistic shades of sign and quality. In arising of the qualities like expressiveness and figurativeness, position of the epithets is specified appointed about object and subject in the appearance of the private lines. Epithet is looked through like mean creating oxymoron.

Key words: artistic style, epithet, tropical, figurativeness, allegories 1 RESENZYALAR DLLK ENSKLOPEDYASI Bak: Mtrcim, 2006. C. 1. 516 s.

Son illr Azrbaycanda baqa elm sahlrind olduu kimi, dililik sahsind d uurlu nailiyytlr ld olunur. bhsiz ki, bu nailiyytlr grkmli dili alimlrimizin grgin myi saysind gerklir. Bununla bel, ld olunmu nailiyytlrimizin mumi dililik mkannda tam qrarlamas n daha sanball elmi tdqiqat ilrinin yerin yetirilmsin ehtiyac duyulur.

Bu chtdn F. Y. Veysllinin itirak v redaktorluu il hazrlanb ap olunmu Dililik ensiklopediyas dililiyimizd sl hadisdir.

srin mslhtilri (bu mqamda redaksiya heyti demk daha dzgn olard) K. M. Abdullayev, B. B. smaylov v M. M. Musaoludur. Kitabn apna F. H. Zeynalov v A. Y. Mmmdov ry vermilr.

Lt v ensiklopediyalarn trtibi tdqiqatdan yksk elmi hazrlq v grgin mk tlb edir. Azrbaycan dililiyind ltilik sahsind nn vardr. Amma indi nny sadiq qalmaq v grln i msuliyytl yanamaq tlb olunur. limizd olan ltlrimizd bir nn olaraq rus dili szlrini Azrbaycan dilin zorla gtirmk nnsi tn srin 6070-ci illrind geni vst ald v bununla dilimizin lt trkibi rus dili szlrinin hesabna iirdildi.

Azrbaycan dilind terminologiya sahsind nailiyytlr ld olunmu, bu sahy aid nzri srlr yazlm v bir ox sah terminoloji ltlri nr edilmidir. M.. Adilovun 1989-cu ild zahl dililik terminlri adl lti ap edilmidir. Hmin lt z dvr n ox dyrli bir soru kitab idi. Dililik elminin dinamik inkiaf bu sahd ilnn terminologiyan hat ed bilck daha yksk sviyyli ensiklopediyann ilnib hazrlanmasnn vacib v labd olduundan xbr verirdi.

Aydn msldir ki, bu v ya digr elmi srin stnd yazlm redaksiya v ryilr bir nv rsmiyyt v nn sciyysi dayr. sas i is trtibilrin hdsin dr. Ona gr d Dililik ensiklopediyasnn trtibilrinin byk zhmt kmsi v ar bir iin hdsindn rfl glmsi diqqt layiqdir. bhsiz ki, srin hazrlanmasna rhbrlik edn prof. F. Veysllinin alman, ingilis, rus, fransz v Azrbaycan dillrinin leksik sistemlrin drindn bld olmas hr bir terminl bal verilmi elmi rhlrd aydn hiss olunur. Myyn terminlrin rhind ada dililiyin mxtlif sahlri zr aparlm tdqiqat ilrind ld ediln elmi yeniliklrdn istifad olunmudur.

Azrbaycan dililiyinin znginldirilmsi n dnyann daha ox inkiaf etmi lklrind bu elm sahsind ld olunmu nailiyytlrin mnimsnilmsi v elmi tdqiqatlarmzn daha da znginldirilmsind ttbiq olunmas gnn aktual mslsidir. Dorudur, Azrbaycan dililiyinin inkiafna rus dililik nnlrinin byk v msbt tsiri olmudur. Amma birbaa ingilis, alman v fransz dillrind olan dililik dbiyyatndan da istifad etmk tdqiqatlarmzn dyrini daha da artrr. Dililik sahsind Qrbi Avropa dililrinin ld etdiklri nailiyytlr danlmazdr. Qrbi Avropa dililiyind yeni-yeni terminlrin ilnmsin hr addmda rast glinir. Haqqnda dandmz ensiklopediya Qrbi Avropa dililiyind ilnn terminlrin baa dlmsi iind dililik elmini yrnnlr v bu sahd tdqiqat aparmaqla mul olanlar n vzi olmayan vsaitdir. Bu ensik lopediyada n szd qeyd olunduu kimi, dil haqqnda, onun sistem v strukturu bard dililik elminin masir durumu baxmndan geni v hatli bilgilr verilir. Ensiklopediyada be dilin rus, alman, ingilis, fransz v Azrbaycan dillrinin terminlri toplanb izah olunmudur. Bu, trtib qaydasna v hat dairsin gr dil elmi sahsind ilk orijinal kitabdr. Kitab Azrbaycan Dillr Universitetinin eksperimental fonetika v ttbiqi dililik laboratoriyasnda hazrlanmdr. Ensiklopediya z rind i uzun mddt aparlmdr. Hr bir terminin ilnm v yaranma tarixi il bal saysz-hesabsz srlr aradrlmd, daha dqiq olan elmi variantlar myynldirilmidir. Hr bir termin-mqal zrind ox grgin i v mzakirlr gedirdi. Hr bir termin aid mxtlif mnb lrdn izahlar seilirdi. Nhayt, dzgn sul taplm v ltd ba termin olaraq rus dili terminlri gtrlmdr. Bu da dzgn yol hesab oluna bilr, nki rus dilini ksriyytin baa ddy v hmin dild dililik dbiyyatnn ox olduu nzr alnmdr. Respublikamzda l d olan trcm ltlrinin oxunda rus dilind x olunur, oxucularmz bu tip ltlrdn asanlqla, z d mtmadi, istifad edirlr.

Dililik ensiklopediyasnda aparc dil kimi rus dili gtrldyndn linqvistik terminlr rus dili lifba sras il dzlm, onun alman, ingilis v fransz dillrind qarl verilmi, sonra Azrbaycan dilind aqlanmas zn yer almdr. ngilis dilinin fonetik xsusiyyti nzr alnaraq bu dild olan terminlrin transkripsiyas da verilmidir. Mlliflr ensiklopediyann 6 , hazrlanmasna adi texniki i kimi deyil, sl elmi yaradc i kimi yanamlar.

Terminlr dair izahatlarda mxtlif dillrdn gtrlm geni dil nmunlrindn istifad olunmudur. Bu da srdn istifad edn hr bir oxucunun iini asanladrr.

Ltd verilmi terminlrin mnalarnn almas n veriln misallarn oxu Azrbaycan dililiyindki mnblrdn gtrlm, bzn is baqa dillrin materiallarna da mracit olunur. Ensiklopediyann bu cildin AN hrflri il balanan terminlr daxil edilmidir.

Kitabn vvlind n sz v ltd istifad edilmi qsaltmalarn al verilir ki, bu da ltlrd nndir, ixtisarlarn baa dlmsin yardm edir. Yax olard ki, burada id istifad olunmu izahl ltlrin d siyahs verilydi.

Ensiklopediyada yer tutan hr bir mqald mnas alan termin haqqnda kifayt qdr trafl v dzgn elmi mlumat verilir, bu bard lazmi mnb gstrilir. Kitabda veriln mqallrin zrind trtibilrin grgin myi yksk qiymtlndirilmlidir.

stniln yeni id nailiyytlrl yana bzi qsurlarn da zn gstrmsi tbii qarlanmaldr. Redaktorun n szd gstrdiyi kimi, rast glinn nqsanlar trtibilrin nzrin atdrmaq, hr halda, ensiklopediyann nvbti cildi v glck nrlrinin sviyysini daha da yksltmy yardm ed bilr. Bu niyytl d kitab haqqnda bzi qeydlrimizi redaksiya heytin v trtibilr atdrma zmz borc bilirik.

Sh. 8-d Azrbaycan dilind verilmi abbreviatur sz bir b il verilmli idi. Hmin termin verilmi izah, bizc, dolaq v nqsanldr.

Abreviatur terminin izahnda birinci madd olaraq qsaldlm mrkkb szlr verilir v misal gstrilir Azrnr, Azrtac, cnc maddd yazlr: mrkkb ixtisarlar v azdrama, azneft misal kilir. Birinci v nc madd eyni mzmuna malikdir. Hmin lt mqalsind rus dililiyindn verilmi mnblr vzin gstrmk olard:

1. Azrbaycan dilinin qrammatikas. Azrb. EA nriyyat, Bak, 1960, s. 5152;

2. . - , , 1971, . 58;

3. Masir Azrbaycan dili. II cild. Elm, Bak, 1980, s.

9192 v s. Bel edilsydi, oxucu Azrbaycan dilindki mnby z tutard. Ondan lav, Azrbaycan dililiyinin nailiyyti qeyd edilrdi.

Azrbaycan dilind absorpsiya udulma, sorulma kimi verilir.

Bu sz Azrbaycan dilind absorbsiya kimi ilnir. Hmin termin verilmi udulma, sorulma izah uyun deyil. Bunlar baqa elm sahlrin aiddir. Burada is ss dmndn shbt gedir. Bu termin O. S. Axmanovann ltind daha anlaql alb.

Abstrakt termininin abstrakt v mcrrd kimi mnalar verilib. Lakin Azrbaycan dilind ismin mnaca iki nv: konkret v abstrakt gstrilir. Bu mqaly aid dbiyyat P. H. Matthewsdn verilib. Yax olard ki, aadak dbiyyat verilydi: M. Hseynzad. Masir Azrbaycan dili.

Maarif, Bak, 1973, s. 2526.

Mcrrd ss vzin abstrakt ss ilns, yax olard. Bununla da termin sinonimliyi aradan qalxard.

Mcrrd fonetika terminini abstrakt fonetika termini il vermk olard.

Termind beynlmilllm yax hal hesab oluna bilr.

12-ci shifd sznn mstqil lt mqalsi kimi verilmsi mqsduyun deyil. Buna ehtiyac yox idi, nki bu termin deyil. azrb. mcrrd h rkt termini kimi verilydi. zah is anlaql deyil. Felin bitmmi ifadsini bildirir. mqalsin ehtiyac yox idi.

26-c shifd ayrca lt mqalsi kimi verilib. Bizc, bu termin deyil. Hmin szn trcmsi d bir o qdr uurlu deyildir.

Bu qbildn olan qeydlrin sayn artrmaq mmkndr. Qeyd olunmaldr ki, bu ensiklopediya apa hazrlanma dvrnd daha geni mzakir edilsydi, mqsduyun olard.

Ensiklopediyada bir ox mqallrd prof. F. Y. Veysllinin tdqi qatlarna istinad olunur. Yekun olaraq onu qeyd etmk mmkndr ki, son illrd Azrbaycan dililiyind yksk nailiyytlrin olmas gz qaba ndadr.

HSN QULYEV BULUDXAN XLLOV. 224 QDM TRK SZ Bak: Elm v Thsil, 2010. 350 s.

Bu gnmzd trkoloji leksikoqrafiyada eidli ltlr nr olunmaqdadr. Bunlarn srasnda trk dillrinin orfoqrafiya ltlri, izahl ltlr, qarladrma ltlri, ensiklopedik, ikidilli, dilli, htta daha ox dilin materialn hat edn ltlri, eyni zamanda oxsayl terminoloji ltlri gstr bilrik. Bu faktdan bel bir ntic hasil olur ki, trkoloji dililikd ltilik ii uurla davam etdirilir. Mahmud Kaarinin Divan lt-it-trk ltinin (drdcildlik) Azrbaycan dilind nr edilmsi son illrin hadislrindndir. Nmun kimi Azrbaycan v Trkiy trkclrin aid eidli ltlri rnk gtir bilrik.

Hazrk trk dillrinin lt trkibind el qdim szlr rast glirik ki, bunlar tarixn (el ksriyyti bu gn d) mxtlif trk lhclrind v geni mnada trk dillrind, dialektlrind ox ilk olmu, hmin dillrin v dialektlrin n zngin leksik qatn tkil etmidir. Yz illr nc (el bu gn d) mxtlif mram v mqsdlrl trtib olunan ltl rin szlklrin dn bel szlr, ifadlr d olduqca dyrli, qiymtli faktlardr. Bu yazmzda trkoloji dililik n xsusi maraq douran bir lt prof. Buludxan Xlilovun trtib etdiyi 224 qdim trk sz adl l tdn bhs etmk istrdik. Ltin elmi redaktorlar AMEA-nn mxbir zv, prof. Nizami Cfrov v prof. Vilayt liyev.

B. Xlilovun kitab z xarakterin, trtib prinsiplrin, mqsdin gr, baqa trkdilli ltlrdn z orijinallna, yenilikilik mahiyytin, tdqiqat ynml olduuna gr nzr diqqti clb edir.

Ltin Bir ne sz hisssind mllif bel yazr: Trk dillrinin lt trkibinin byk bir hisssi qdim trk szlrindn ibartdir.

Bunlardan 224 qdim trk sznn hmd Ysvinin Divani hikmt, hmd Ygnkinin Atbatl-hqaiq srind, qdim trk yazl abidlrind, Mnzum Ouznamd, M. Kaarinin, L. Budaqovun, V.

Radlovun ltind, digr mnblrd, elc d dbi dilimizd v dialektlrimizd tutudurma, qarladrma v mqayis etmyi mq sduyun sayrq (s. 8).

Trtibinin bu aqlamasndan biz bel mlum olur ki, hazrlanan hmin lt sadc bir vsait deyil, bu elmi aradrmann mqsdynl, mqayislrin nticsi kimi meydana glmidir. B. Xlilov trk dillrinin tarixind mhm rol oynam gstriln mnblrl diqqtl tan olmu onlardak trk szlrini seib sanballam, hmin leksik vahidlri morfoloji baxmdan tsnifata ayrm, hr bir nitq hisssin daxil olan sz v ifadlri lt klin salm v illstrativ nmunlr irisind iltmidir. Aradrc-trtibi 80-dn artq ismi nzrdn keirmi, onlarn kediyi tarixi yolu izlmidir. Qdimliyi bh dourmayan bu isimlr srasnda veriln bir qrup szlr bgnk leksik vahidlrl eyni cr sslnir, yazl kli ox az frqlnir: ada, akl, ayr, amr, alma, ibin, omaq, dam, dm, halama, a, ba, bar, riq, iyan idi // izi // ig, ol // ilig, ir // // r, irn // rn, kanql, karnda, knd, kol, kfrq, kfr, kur quraq, kmr, orun yer, ot od, oquz ar-sd, y, rg, zlk, san say, soru sual, ta da, tamu // tamuk chnnm, tanq, til dil, tu bayraq, trk, t, Tinqri Tanr, tirsak, tofrak, umaq // umax cnnt, uru nsil, uyku uyu, l pay, ya mr, yanaq, yaz l, yimi yemk, yir yer, kzl qzl. Ayr-ayr mnblr, qaynaqlar sasnda etimoloji izah veriln bu szlrdn bir qisminin mnalarn aradrmalar, yozumlar vasitsil akarlamaq mmkndr. Buludxan Xlilov da bu cr hrkt etmi v hmin isimlrin anlamlar tqdim olunmudur. Burada da sas, doru sz yen d qaynaqlara syknmkl deyilmidir: al yal-atda, aln od, at, p knt, eik qap, havl hytcik, biq by, bi lgc, isa istilik, is qoxu, igin iyin, bel, r // yr mahn, kar qar, kuduk quyu, kuma // // quma qadn, mng // bng xobxtlik.

Kitabn 10143-c shiflri isimlrin etimoloji izahna hsr olunmudur. Cavan aradrc buradak szlrin izahn qdim trk abidlrindn gtirdiyi nmunlrl, ayr-ayr ltlrd veriln szlrin mnalarn seib uyun gln mna alarlarna isnad etmkl aqlamdr. Etimoloji yozumlarn 25-i siftlr aiddir. 145180-ci s hiflrd anuq, ar // ark, bal, bncil, n // in, edz, igri, isiz, kaltak, kat, scq, turluq, uan, usul, ulu, yalnac, lt, kzl, yalan, ya, yal, yalanac, na, xas, tim, titiz kimi siftlr mnalarna gr qrupladrlm, ilkin anlamlar, bu gn qorunub saxland qaynaqlar (dialekt v lhclr) diqqt atdrlmdr. Mllif etimoloji rhini verdiyi szlrin masir Azrbaycan dili materiallar il, habel dialekt v ivlrd onlarn qorunub saxlanmas faktlarn gstrmkl doru yol tutur. Nmun n anuq hazr sifti barsind B. Xlilovun izahn vermk doru olard: Anuq sz qdim trkcd hazr, hazr edilmi, qayrlm, hazrlanm, hazrladrlm mnalarnda ilnmidir: keldz anuq bolm aq hazr olmu yemyi gtir [DTS. S. 46]. Bu sz Azrbaycan dilinin Amasiya dialekt v ivlrind anq klind ilnir.

gr xrk hazr olursa, onda yala soan da olunur (edilir) v xryin iin vurulur. Buna anq (qdim trkcd anuq) deyilir. Grndy kimi, anq sznn maraql taleyi var, hmin sz bu gn d mhafiz olunur.

Mllifin ar // ark, turuq szlri il bal etimoloji aqlamasn, Azrbaycan dilind ilnn yorun-arn, arq-trq szlri il laqlndirilmsi d maraql faktdr. lbtt, bhs olunan turuq sznn tarixn 3 mnada ilnmsini gstrn etimoloq alimin hazrda onun yalnz bir anlamnn saxlanmasn demsi inandrcdr.

Kitaba xas xas, xalis sz haqqnda rh d maraqla oxunur. Mllif xas sznn xsusi, ayr, sil, hqiqi, padaha mnsub olan, dvlt, hakim, yksk ixtiyar sahibi olan, ali mnalar: xas ekmek (osmanl dilind) sultan n hazrlanm rk, tmiz, saf, xalis, sil, srf, sliqli, qsursuz, indiki, hazrk mnalar: xas un, xas ahca, xas gm ox gzl, ox qng, la, ox yax mnalarn gstrmsi razlq 6 , dourur. Znnimizc, Xaspolad antroponimi bu xas sz il d laqlndirilsydi, o zaman hmin leksik vahidin sz yaradclnda mvqeyi tqdim olunard.

Etimoloji aradrmalarn bir qismini alt, bi be, kalaba oxlu, kp ox, oxlu, minq min, otuz, siksen sksn, skkiz, toksan, tokuz doqquz, trt drd, tmn, yitti yeddi kimi kmiyyt bildirn szlr tkil edir.

Bunlarn izahnda da masir trk dillri faktlar il uyun v frqli mqamlar diqqt atdrlr.

vzliklrin rhind isim, sift v saylarla mqayisd (hmin szlrin masir dvrdki yazl baxmndan) orfoqrafik chtdn daha ox frqlnmlr mahid olunur. Mllif onga ona, an onu, anng onun, bara btn, haml, bol bu, kamu // qamuq ham, btn, kana ne, n qdr, kanda harada, kan han, manqa mn, min mn, muna budur, ni n, sin sn, sol bu, u // ubu // // uol bu, hmin bu, o, hmin o vzliklrini Mahmud Kaarinin Divan, hmd Ysvinin Di vani hikmt, Mnzum ouznam, Mehri v Vfa, qdim trk abidlrin aid materiallar, Ouznam, Q. Brhanddin Divan, V. V. Radlovun lti sasnda etimoloji chtdn acqlanm v dyrli nticlr glmidir.

Etimoloji yozumlarn txminn 90 shifsi fellr ayrlmdr. Trk dillrinin lt trkibind fellrin n zngin leksik-qrammatik kateqoriya olmasn btn trkoloqlar birmnal kild sylmidir. B. Xlilov burada 70- yaxn felin etimoloji amn qarladrmalarla vermy mvffq olmudur: angamak // anglamak, anqamak // // anqlamak, aytmaq, baika grmk, barmaq getmk, atmaq, birmk vermk, bitirmk, bolmaq, bulqa qarmaq, ak axmaq, arlamaq, culqanmaq, imk, hrmk, hrkmk, igmk, iltmk, imk olmaq, inqrmk inlmk, irqmk, karmaq, katlanmaq, kelinla evlndirmk, kvanmaq gvnmk v s.

Etimoloq Buludxan Xlilov btn fellrin ilnm mnblrini v ksb etdiyi anlamlarn gstrmkd sxavtl hrkt etmidir. Amma onun aytmaq, kvanmaq, kopmaq, kynk, onqmaq, sgmk, symk sevmk fellrinin izahlar zrind daha israrla dayanmas, bu leksik qrammatik sz qruplarnn Azrbaycan dili materiallar il geni kild mqayissini vermsi daha ox tarixi hqiqtlri akara xara bilmi, dilimizin mna znginliklrini ab gstrmidir.

Aradrcnn zrflrl (burun nc, ka n, onq sa trf, tanqla, tn, imdi, songra, pltr), qomalarla (bil // biln, birl // // birln dik kimi, sarq, tapa doru, teg tk, yanqlq kimi tk), balayclar (kim // kin ki) v predikat szlrl (bar, ims, yok) bal etimoloji izahlar ox yer tutmasa da, maraql, inandrc v alabatandr, faktlara saslanr.



Pages:     | 1 || 3 |
 
 >>  ()





 
<<     |    
2013 www.libed.ru - -

, .
, , , , 1-2 .