, , ,

<<


 >>  ()
Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 11 |

ۻ - ...

-- [ 3 ] --

13. Royzius, P. Ad virum illustrem Samuelem episcopum Cracoviensium et supremum in Polonia Cancellarium Petri Roy-zii Maurei Hispani Celtiberi Jurisconsulti Carmen de sancto Pontifice caeso sive Stanislaus / P. Royzius. [S. l., s. a.].

14. Royzius, P. Petri Royzii Maurei Alcagnicensis Carmina / edidit B. Kruczkiewicz. Pars III / P. Royzius. Cracoviae, 1900.

15. [Royzius, Petrus]. Petrus Royzius. Carmina selecta = Petras Roizijus. Rinktiniai eilraiai. Vilnius, 2008.

16. [Tazbir, J.] Roizjusz (Roysius) Piotr / J. Tazbir // Polski sownik biograficzny. T. XXXI/4. Wrocaw etc.: Zakad Narodowy im. Ossoliskich;

Wyd-wo Polskiej Akademii Nauk, 19881989. C. 499503.

: 070(474/476)(091)"16/17" + 1(474/476) ̳ ̲ ˲ ˲ ˲Ρ VV ߡ The problem of collision of the spiritual values of the Catholic West and the Orthodox East in the Grand Duchy of Lithuania is on the example of polemical treatises of the 16th 17th centuries conceptualized. An important feature of this collision is not only religious, but also the general cultural context. The cultural, social, religious split led in course of time to the decline of the state and to its disappearance from the political map of Europe.

³ ˳ V VII : , , - , , . - , - 55 . ߅ . , , .

, - . , , . ³ , , , , , .

, , , , , . , , - ;

- , , , , , , 㳳, , . ˳, , , .

- . , , , , , . , . : , .

1569 , , , , , . , , , ˳. ˳ , , , , , ˳. , , . , , , .

- - , , , - 56 ʲ . ̲ ˲ ˲ ˲Ρ V V .

, , . ˳ . : , . , , , , VII .

, , , . (1577;

1590). , . ϸ , , , - . , , . ϸ , -ࢻ . , , . , , , . , ϸ , , , ;

. . : Kiedy dwa sobie s rwni w jednym jakim Pastwie, gdy si pogniewaj, tak ten od tego, jako y drugi od drugiego odstpie: bo sobie rwni byli. Ale koci Grecki nigdy Rzymskiemu rwny nie by [1, . 342].

, , ;

: Sam przyrodzony rozum to zna musi, i tam dobrze by nie moe, gdzie wiele panw rozkazuje. Y wszytko prawie stworzenie na to woj, aby jeden wdz by midzy Wielkoci y mnstwem, ktrego by wszyscy suchali y za nim szli, y do koca a szczcia sobie naznaczonego, za jego rzdzenim przychodzili [1, c. 274]. . , - , , , -. , - . , ( ) , , , , .

-. Ⳣ . 1596 .

- 57 . ߅ , , : , , , , 㳳 .. , , . Գ , : . , , , [2].

, 1569 1596 , . , , , , ( ). ;

- . VII . : Jeli s prawdziwa Ru, jako maj by y musz (bo nie ju zaraz y ze krwie si ten wyradza), kto si w wierze odmienia: nie ju kto z Ruskiego Narodu Rzymskiy wiary zostaje, zaraz y z urodzenia Hiszpanem albo Wochem zostawa, Rusin szlachetny postaremu.

Nie wiara abowiem Rusina Rusinem, Polaka Polakiem, Litwina Litwinem czyni: ale urodzenie y Krew Ruska, Polska, y Litewska Ruska przezacna krew, o tych czasiech w powierzeniu swym nie ocenione Rzeczypospolitey Litewskiey kleynoty ma, Piecz, y Buaw [3]. , , ̳ ³ : Bo co za jedna krew nasza szlachecka cum plebeis? Co za spkrewno z chopstwem? [4, . 737].

, 㳳, , , , : , , , , , , , . (1629) : Teraz ju wielu zacnych familiy u siebie do szcztu nie widzc, wielu widzc ponionych, wielu rozdwojonych: Rodzice, Ru, twey strony naboestwa, a synowie i crki katolicy. Po ustpieniu rodzicow ich co o swym pomnoeniu rozumiesz.

Rodzice Ru naboestwa waszego rodzili w tego naboestwa pomnoenie potomki;

po potomkach ich, katolikach, wy w pomnoenie swego naboestwa Rusi ich potomkow spodziewacie si? Nie tusz, ju to upyno [5, . 53]. , , , . , non merum. , . VII .

- 58 . Գ : , , , , , , , , , , , [6, . 149].

, , . , , , . , , .

˳ 1. Skarga, P. O jednoci Kocioa Boego pod jednym pasterzem / P. Skarga. Wilno, 1577 // . ., 1882. . 2.

2. Գ, . / Գ // . ., 1882. . 2. .

1800, 1802.

3. [Smotrycki, M.] Werificacija... / [Smotrycki M.]. Wilno, 1621. L. 60.

4. List do zakonnikw monastera Cerkwi. Ducha Wilno, 1621 // . . 8, . 1.

5. Smotrycki, M. Paraenesis / M. Smotrycki. Krakw, 1629.

6. , . / . // . : . ., 1965.

821. It is very difficult to oppose someone to Shakespeare's figure, speaking about dramatic art of the Elizabethan era. Despite all huge baggage of the literary heritage, left to us such authors as Inigo Jones and Christopher Marlo, the ardent defender of the principles of humanity and the author of an uncountable set of works of different genres, to Beehives Shakespeare eclipsed all of them. I didn't avoid this fate and Benjamin Johnson. His creativity could make a separate era in literature of that period, but it couldn't compete to Shakespeare's genius.

, : , , , . , . , , [1, . 212].

, . - 59 . ߅ , . , , .

;

, , ;

, , , , [1, . 112].

.

, , . , , . , , , , [12, . 17].

, . , , . , , .

, . , , , , , , , , , , , . , . , , , . , , , .

, , . , .

: , , , .

. , . , . 1600 , - -, , -. - , , - 60 . , . , [5, . 93].

.

, : ? :

. , , .

. , ? , .

. , .

. , , ? ?

. , , .

. ? ?

. , ;

, , , , ;

, , .

. ? ? ? , ? , , , , , ?

. , , ;

, .

. !

. , !

. ?

. , , ;

[5, . 93].

, , . , - . , , , , , .

XVII . , , , . , , , [9, . 124].

, , - 61 . ߅ , . . : , . , , .

, -. . , , , - ,

. , , , . . . , , , . . , . : , , , . , . , . , . -. , , - .

, , .

, , . , , , . , , . , . , , . , , : , . , , , , .), , , .

. , , . , , . - 62 . , .

, .

:

, , , , , , , , , [13, . 107] , -. , , .

, 1601 .

: , . , 1602 , , . , 1619 , , , , , ;

, [10, . 107].

- 1603 , . , 1616 . :

1603 .

:

. . . . . . . [15, . 309].

, , , , .

, . , . (Discoveries, 1640) . , , , , , , ;

: . . - 63 . ߅ , , , , , , , , . , , , , , : Sufflam inandus erat, . , , . , : , , , , : , : , , . . , [10, . 100]. , .

, . , : , ! , . . : , , , , . , , , , [13, . 203].

.

, , , , , .

1. , .. : / .. // , .

: 2 . .: Academia, 1931.

2. , .. / .. // . .;

.: , 1945. 1., . 2.

3. , . / . // , 1977. .: , 1980. . 198209.

4. , .. : / .. [ ]. : http://family history.ru/material/var/var_2.html. : 18.04.2013.

5. , .. , : / .. // , 1977. .: , 1980. . 210231.

- 64 . Բò 6. , .. / .. . .: , 1982. 109 .

7. , .. [. - . : 71:85-10/9;

:10.01.05]. ., 1983. 467 c.

8. , .. ׸ / .. // . 1.

. 2000. 2. . 97114.

9. , .. : 15731637 / .. . .;

.: , 1958. 124 .

10. , . / . .// , . . .;

.: , 1960 ( ).

11. Bentley, G.. Shakespeare and Jonson. Their reputations in the seventeenth century compared / G.. Bentley. V. 12. Chi., 1945.

12. Chute, . Ben Jonson of Westminster / . Chute. N. Y., 1953.

13. Herford, Simpson. The Life of Ben Johnson / Simpson Herford. 1925.

14. Knoll, R.. Ben Jonsons plays: An introduction / R.. Knoll. Lincoln: Univ. of Nebraska press, 1964. 206 p.

821.162.3.09(092) ̳ Բò In article the philological heritage of the most known writer of the Czech baroque of Y.A.Komensky is considered. In the attention centre the novel "Labyrinth of Light and Heart Paradise" where the terrestrial way of the person is described by means of an image of a labyrinth which the writer considered in the most important mythological way, and also top of lyrics and a gimnografiya Komensky "Kantsional. Book of psalms and spiritual songs".

, . . . , , .

, ࢻ, , , , , .

. , . , , . . , . , , , . . . . .

, - 65 . ߅ .

, 㳳, . . , , .

, . . , , , . , .

, . .

, , .

. .

, . , .

, , , , , .

, , , , . VI VI , . .

, . , .

, , , , 糢 . Ⳣ , , ᳢ . , , , , , [. 2, 3].

-, . 20- . VI .

- ˳ (1618) ( , );

:

- 66 . Բò (1621);

(1622), (16221624) .

1623 . , [. 13, 14]. , , , , , , , . , , (). . , , , . , . , , , .

ǒ . 8 1620 . , , , .

ⳳ. 1621 . , , . .

, , Ⳣ , - , ⳳ, , . , ⳳ, 볳, , . 1622 . 쳳 , , , .

. , , , , , , . . , [. 11]. . . , , , . , . , , - 67 . ߅ . . (, ).

, . . , .

[. 4, 5, 6, 12, 15]. ʳ, . , , , , . , , ﳳ . , , . . 养 , . ֳ ,

, , , . 곻 , . , , , . . . , . Ⳣ 볢 , .

, , . , . , . , , , . , ϳ.

ѳ , . . . , , , - 68 . Բò . , , .

- (1625 .), , . , , . , , , .

(1633), .

, . , Գ . . , . 糳 , . Ⳣ , .

. (1659 .) [. 1, 8, 9, 10]. . , . , , , , , , , , , , , . . ᳢ , 1662 . , . , .

, , , .

. . -. , , - , - . : ย , . - 69 . ߅ ̳ . , . ̳ . ̳ . . , , , . , , , , , . -, , , .

. . . , . , . . .

˳ 1. Antologie ze star esk literatury. Praha, 1987.

2. Jan Blahoslav pedchdce J.A. Komenskho. Uhersk Brod. 1971.

3. Hendrich, J. Jan Amos Komensk, jeho ivot a spisy / J. Hendrich, J.V. Novak. Praha, 1932.

4. Kopeck, J. J.A. Komensk, nstin ivota a dla / J. Kopeck, J. Patoka, J. Kyrek. Praha, 1957.

5. Kopeck, M. Komensk jako umlec slova / M. Kopeck. Brno, 1992.

6. Poliensk, J. Jan Amos Komensk / J. Poliensk Praha, 1963.

7. Pytlk, R. Comenius redivius: Dlo Komenskho z hlediska semiotiky / R. Pytlk. Praha, 1992.

8. Re, kterou smrt zavela (vybor z esk poezie barokn doby). Praha, 1970.

9. Sestra Muza. Svtsk poezie latinskho stedovku / Sestra Muza. Praha, 1990.

10. Tisc let esk poezie. Star esk poezie. Praha, 1974.

11. Vyskoil, F. J.A. Komensk: Kapitoly o jeho pedcch, rodich, pibuznch a mist narozen. / F. Vyskoil. Brno, 1990.


12. Wolf, J. J.A. Komensk: Osobnost dneka / J. Wolf. Praha, 1992.

13. , .. : 2- . / .. . ., 1982.

14. , .. / .. . ., 1997.

15. , .. , 17721992 / .. . ., 1995.

- 70 AWSKI J. MICKIEWICZOWSKA WIZJA SOWIASKIEGO KONTYNENTU

821.162.1 (092 .) Jarosaw awski Biaystok MICKIEWICZOWSKA WIZJA SOWIASKIEGO KONTYNENTU

The author of the article touches upon Slavic issues in the inaugural lectures delivered by Adam Mickiewicz (1798 1855), a Polish romantic poet, at College de France in Paris in the period from 1840 to 1844. So far it has been commonly believed that the idea of unifying all the Slavs (Poles and Russians in particular) emerged in 1844;

however, as early as in Mickiewicz unfolded a vision of a huge Slavic continent stretching out from the Pacific Ocean to the Adriatic Sea. At the same time, the poet emphasized the fact that the Slavs were expected to settle their Slavic dispute, take advantage of possessing such a huge territory, and benefit from the geopolitical and economic strength of one Slavic tribe wiat jest stworzony dla wolnych, dla silnych duchem.

Mikoaj Bierdiajew Idea sowiaska: czym jest i dlaczego jej nie ma?

Idea sowiaska bya nikt nie wtpi jednym z wtkw myli XIX wiecznej, ktre najgbiej poruszay umysy i na wschodzie, i na zachodzie Europy. Myl o tym, e istnieje co tak ogromnego, jak nard sowiaski, ktrego terytoria rozcigaj si od uyc po Daleki Wschd, od Murmaska po Dubrownik, miaa si poruszania umysw. Take jako seria wtpliwoci:

dlaczego ogromny kontynent Sowian jest takim cywilizacyjnym karem? Jak to si dzieje, e w Paryu znamy lepiej Kozakw ni dziea literatury sowiaskiej?

Pytali i sami Sowianie rwnie o to, czy ju zawsze bd si kci tak, jak acinnik z prawosawnym, protestant z Czech z polskim katolikiem, unita z ksidzem? Zauwaano, szczeglnie wrd samych Sowian, ogromny potencja Sowiaszczyzny, z ktrej emancypoway si powoli etnosy Biaorusinw, Ukraicw, Sowakw, Sowian Poudniowych. Sie t rozumiano jednak sprzecznie: politycznie, historiozoficznie, religijnie, narodowo i te, ale nie przede wszystkim kulturotwrczo2. W centrum idei sowiaskiej postawiono kwesti: Sowianie a Historia. Z pytania tego dopiero wyprowadzono mniej lub bardziej utopijne czy realne historiozofie i koncepcje religijnego odrodzenia Zachodu przez pierwiastek sowiaski.

Gorzej, przyzna trzeba, rzecz miaa si na polu literatury i nauki. Pisarzy sowiaskich nie znano na Zachodzie, ale prawd mwic i same ludy sowiaskie nie znay wzajem swych dzie. Najgorzej rzecz si miaa w sferze naukowo-cywilizacyjnych i filozoficznych osigni. Oto jednak szczliwie wybuch wielki spr o Kopernika, w ktrym ponad literackimi politycznymi sporami jednym gosem przemwili przeciw Niemcom: klasycy Ludwik Osiski i Jan niadecki, romantyk Mickiewicz i sowianofil Ludovit tur, a nawet mao dzi znany sowacki ksidz ze wschodniej Sowacji, Jon Zborsky, ktry pisa w eposie Vstpenie Krista do Rja (1863) o idei sowiaskiej, ktrej nikt nie opni, bo:

M. Bierdiajew, Filozofia wolnoci, prze. E. Matuszczyk, Biaystok 1995, s. 145.

Gdy chodzi o polsko-rosyjskie relacje w caym XIX wieku, zob. szczeglnie: W. A. Choriew, Eliza Orzeszkowa i Aleksander witochowski o literaturze rosyjskiej, [w:] Sekrety Orzeszkowej, red. G.

Borkowska, M. Rudkowska, I. Winiewska, Warszawa 2012;

A. Lipatow, Rosja i Polska: konfrontacja i grawitacja. Historia. Kultura. Literatura. Polityka, Toru 2003;

Bizancjum. Prawosawie. Romantyzm.

Tradycja wschodnia w kulturze XIX wieku, red. J. awski, K. Korotkich, Biaystok 2004.

- 71 . ߅ Pri vet kej vak rozcapartenosti svojej prispel tento tak nrod, jemu slnce boie nezapad, ku pokrokom loveenstva znane;

(bo jego Kopernik a Komensk) (Sokol 1863, nr 8, s. 171) A m velku postat v budcnosti.

O Janie Amosu Komenskim i o Koperniku w tym samym duchu kilkanacie lat wczeniej w wykadach paryskich mwi Adam Mickiewicz. Zarysowa w nich w przecigu IV kursw odbywanych przez cztery lata 18401844 na paryskiej katedrze literatur sowiaskich w Collge de France dynamiczn, zmienn wizj caej przyszoci i przeszoci Sowiaszczyzny4.

Przez te cztery lata wizja profesora, ktr nazywam w moich pismach sowiask mitopej, swoistym eposem zoonym z setek fragmentw mitycznych, ewoluowaa, gwatownie si zmieniaa, rozjaniaa i zaciemniaa.

Nie dziwota, e XXI-wieczny czytelnik ma problem ze zrozumieniem dwu zasadniczych kwestii: Czym jest idea sowiaska? Jakie tworz j myli, projekty, diagnozy i wizje? I jeszcze: jeli idea taka istnieje, to, pragmatycznie rzecz ujmujc, czemu nie moe by zrealizowana? To drugie pytanie wrd Polakw XIX-wiecznych byo od razu zaopatrywane w odpowied: nie ma idei sowiaskiej dopty, dopki Rosja ciemiy Polsk.

Pytanie o to, czym jest idea sowiaska i wynikajca z niego kwestia stosunku Polakw do Rosjan chtnie natomiast byy podejmowane przez cay okres trwania 123-letniej formacji kulturowej (17951918), ktr chtnie nazywamy dzi w Polsce dziwitnastowiecznoci5. wiadczyo to o wielkiej sile oddziaywania idei sowiaskiej i zarazem o katastrofalnym stanie jej w XIX wieku. Wielka potencja z jednej, i mizerno, wprost nico z drugiej strony tak Polacy patrzyli wtedy na ide sowiask. Inaczej byo u Czechw, Sowakw, Poudniowych Sowian, lecz w ich przypadku uwikanie historyczne w relacjach z Rosj wyraane ruchem sowianofilskim i panslawizmem przynosio pozytywne polityczne i kulturotwrcze oddziaywanie6. A w przypadku Bugarii i Serbii przekadao si wprost na istnienie pastwowoci, ktrej nie mogli ju zagrozi Tatarzy.

Czym jest idea sowiaska w XIX-wiecznej wersji. Mgbym tu przywoa kilkaset pozycji naukowych z tego zakresu tematycznego.

Wybieram inn drog rekonstrukcji jej fundamentu, rdzenia, jdra.

Konstrukcj intelektualn idei sowiaskiej tworz w mym przekonaniu nastpujce (ju niepodlegajce dyskusji) myli:

Istnieje plemi/lud/nard sowiaski, posiadajcy wsplny jzyk, etnogenez i pradawne zwizki historyczne.

Wszelkim Sowianom przysuguj pewne wsplne cechy etnopsychiczne J. Zborsk, Vstpenie Krista do Rja, cyt. za: A. Kobyliska, Tropem Hermesa. Przypadek sowackiego ksidza, myliciela i literata Jona Zborskiego, Warszawa 2012, s. 108.

Pisz o tym szczegowo w: J. awski, Mickiewicz Mit Historia. Studia, Biaystok 2010, rozdziay:

Poetyka Ksigi i mit Sowiaszczyzny i Odkrywca sowiaskiego kontynentu. O wykadzie inauguracyjnym w Collge de France, Sacrum sowiaskie: od Historii polskiej do prelekcji paryskich. Tekst niniejszy nie powtarza fragmentw tych prac.

Zob. J. Bachrz, O potrzebie scalania polskiego wieku XIX, Wiek XIX Rok I (XLIII), Warszawa 2008.

Por. A. Giza, Sowianofile rosyjscy wobec kryzysu bakaskiego w latach 18751878, Wrocaw 1982;

U.

Cierniak, Bizancjum Rosji a rosyjskie pojmowanie bizantynizmu;

M. Bajko, Obraz Greka w powieciach bakaskich Teodora Tomasza Jea. Rekonesans, [w:] Filhellenizm w Polsce. Rekonesans, red. M.

Borowska, M. Kalinowska, J. awski, K. Tomaszuk, Warszawa 2007.

- 72 AWSKI J. MICKIEWICZOWSKA WIZJA SOWIASKIEGO KONTYNENTU

wyrniajce je wrd ludw germaskich, romaskich i ugrofiskich7.

Sowianie w swym historycznym rozwoju podzielili si na mniejsze plemiona, rozdzieliy si ich jzyki, tworzc narzecza poudniowo-, wschodnio- i zachodniosowiaskie, rnie potoczyy si ich losy historyczne.

Nad rnicami wewntrzsowiaskimi dominuj cechy wsplne Polaka i Ukraica, Rosjanina i Czecha, Chorwata i uyczanina wicej czy, ni dzieli.

Sowianie zamieszkuj pord ludw Eurazji, ktre maj wobec nich paternalistyczny, niszczycielski lub obojtny stosunek celem Sowian jest wybicie si przez naukowe, cywilizacyjne i kulturalne osignicia na rwnoprawno tych relacji, a nawet zdobycie przewagi rozwojowej.

Sowianie w rozwj ludzkoci wnieli ogromny, dostatecznie do tej pory nieujawniony wkad: wydali Kopernika i Komenskiego, Husa i Piotra Wielkiego, Kochanowskiego i Jerneja Kopitara, Cyryla i Metodego, obronili Wiede, Europ przed Azj etc.

Sowianie s jednym z ludw Historii, ktra to Historia ludzkoci jest czci Boego Planu;

pno wstpuj na aren dziejw, ale d o p i e r o t e r a z maj w niej do odegrania ogromn rol.

Sowianie ludy gboko podzielone, ale i silne powoani s do odnowy duchowoci ludzkiej;

take religijnej, poetyckiej, mistycznej.

Sowianie byli, s i bd wan czci ludzkoci, jeli nie czci zbawienn, zbawcz, odrodzecz. Ich miejsce w planie dziejw okreli Bg8.

Jak wida, wizja ta akcentuje nade wszystko to, co wsplne, skupia si na ujawnieniu nieznanych walorw Sowiaszczyzny i na odkryciu mocy, jakie w niej si kryj. Zapytajmy jednak: co sprawia, e Sowianie jako etnogenetycznie, jzykowo, kulturowo uformowana wsplnota istniej, a nie ma ich jako wsplnoty politycznej, duchowej i kulturowo-cywilizacyjnej? Tu akcenty rozo si inaczej. Nie ma ich, bo:

Istniej gbokie podziay religijne midzy gaziami Sowiaszczyzny, ktra swoje rda kultury widzi w Bizancjum i Rzymie, w reformacji i w katolicyzmie, prawosawiu i unityzmie et caetera9.

Z powyszego wynika, e istniej te zasadnicze rnice w modelu kultury i duchowoci, jakie rozwijaj tak rne ludy sowiaskie, jak Czesi i Bugarzy, Polacy i Rosjanie, Chorwaci i Serbowie.

Konsekwencj podziaw jest historyczny konflikt rnych pastw sowiaskich, w tym spr polsko-rosyjski, bdcy w XIX wieku gwnym i najwikszym skandalem domowym Sowiaszczyzny.

Sowianie s ludem, ktrego proces dojrzewania i etnicznego rnicowania si postpuje, a w zwizku z tym do podziaw starych doczaj si nowe, zwizane z emancypacj narodow Ukraicw, Biaorusinw, Sowakw, Iliryjczykw (Chorwatw), odrodzeniem narodowym Czechw, Bugarw i Serbw.


Zob. H. Czopyk, Etnopsychologiczne cechy Ukraicw w twrczoci Juliusza Sowackiego, [w:] Poetyka przemiany czowieka i wiata w twrczoci Juliusza Sowackiego. Materiay midzynarodowej sesji naukowej Olsztyn 20-23 listopada 1995 roku, red. M. liwiski, Olsztyn 1997.

Oczywicie, na pytanie, ktrzy i jacy Sowianie maj misj Boga, Polak, Rosjanin, Czech, a take Bugar odpowie inaczej. Zupenie!

Por. J. awski, Okrutny tygrys, przebiegy starzec Bizancjum Zygmunta Krasiskiego, [w:] W poszukiwaniu prawdy. Chrzecijaska Europa midzy wiar a polityk, t. 2, red. A. Szyndler, Czstochowa 2010;

J. Fieko, Krasiski przeciw Mickiewiczowi. Najwaniejszy spr romantykw, Pozna 2011;

I. Jokiel, Jak w karczmie zajezdnej, czyli Mickiewicz wobec Zachodu, [w:] teje, Lornety i kapota. Studia o Mickiewiczu, Opole 2008.

- 73 . ߅ Sowianie nie wyszli nigdy ponad poziom zewntrznej jednoci jzykowej i etnopsychologicznej, na wszystkich innych polach historycznym, religijnym, cywilizacyjnym i kulturowym s rozbici, s ludami podrzdnymi wobec jednoczcych si ywiow germaskich, romaskich i azjatyckich10.

Koo si zamyka: dysponujcy ogromn czci powierzchni Ziemi w Eurazji, nie s Sowianie zdolni do rozumnego jej zagospodarowania dopty, dopki tocz wyniszczajce, tragiczne wojny midzy sob.

Z tego ujcia atwo wyprowadzi wnioski. Primo, to, co ma by atutem Sowian wobec Zachodu i Azji, to jest ich duchowo, religijno i witalno, jest ich najwiksza saboci i rdem tragicznego podziau, znaczonego wojnami, rozbiorami Polski, a wczeniej zdobyciem Kremla przez Polakw.

Secundo, to, co ma by oparciem przyszej mocy cywilizacja, nauka, gospodarka, kultura znajduje si w fazie wstpnej rozwoju. Tertio, w istocie fundamentem jednoci Sowian i ich roli geopolitycznej pozostaj: wsplna etnogeneza (ale jaka? jak rozumiana?), jzyki sowiaskie (ale czy s wrd nich lepsze i gorsze?), literatura, to jest kultura posiadajca jakie cechy wsplne (mity? jzyk? ducha?), ogromna przestrze miedzy Batykiem a Oceanem Spokojnym, Morzem rdziemnym a Morzem Barentsa, jak zasiedlili i podporzdkowali sobie Sowianie. Quarto, pomidzy ide sowiask a rzeczywistoci istnieje przepa nie do zasypania, nie do pokonania.

Wanie dlatego fascynujcy jest przypadek Adama Mickiewicza, ktry przez cztery lata mwi w Paryu do Sowian i Francuzw, Niemcw i Rosjan o idei sowiaskiej, posugujc si tematycznym kluczem, czy raczej wytrychem, wykadu literatury sowiaskich11. Idea sowiaska przybraa tu mesjanistyczny, prowidencjalistyczny, religijny, a w kocu teozoficzny ksztat. Zmieniaa si stale. Od prby bezstronnego ukazywania wani sowiaskiej pod wpywem krytyki emigrantw, patriotw polskich przeszed Mickiewicza na polocentryczny wykad dziejw Sowian, by w kocu zarzuci i t opcj i przej do wykadu polsko-francuskiego (sowiasko-francuskiego) rozumienia mesjanistycznej idei sowiaskiej12. Take ten etap nie by ostatnim: pod wpywem teozofii Andrzeja Towiaskiego w IV kursie prelekcji w Collge de France wyonia si, a moe wykrystalizowaa wizja mesjanizmu polsko francusko-rosyjskiego, sowiasko-romaskiego. Nie o jego szczegy mi chodzi.

Pytam: co Mickiewicza trzymao przy idei sowiaskiej? Przecie nie historia w 1831 roku upado powstanie listopadowe w Polsce,, szykoway si takie wydarzenia, jak Wiosna Ludw, wojna krymska, a w kocu powstanie styczniowe 1863 roku. Jak wierzy w ide sowiaskiej misji dziejowe w wiecie, gdzie trwa bratobjcza wojna Polakw i Rosjan, a bi si midzy sob jeszcze w XIX wieku bd Bugarzy i Serbowie, a potem znw w XX wieku Polacy i Ukraicy, Rosjanie i Czesi13?

Zob. I. Massalska, Eurazjatyzm. Z dziejw rosyjskiego misjonizmu, Wrocaw 2001;

A. de Lazari, Czym jest nard rosyjski? O kategoriach narodu i narodowoci rosyjskiej, Przegld Filozoficzno-Literacki

2010, nr 4(29).

Zob. M. Wodzyska, Adam Mickiewicz i romantyczna filozofia historii w Collge de France, Warszawa 1976.

Zob. A. Walicki, Mesjanizm Adama Mickiewicza w perspektywie porwnawczej, Warszawa 2006;

W.

liwowska, Mikoaj Sazanow wsppracownik Trybuny Ludw Adama Mickiewicza, w: teje, Historyczne peregrynacje. Szkice z dziejw Polakw i Rosjan w XIX wieku, opr. A. Brus, Warszawa 2012.

Por. D. Sosnowska, Romantyzm kultury nieromantycznej (przypadek czeski), Przegld Humanistyczny

2012, nr 4.

- 74 AWSKI J. MICKIEWICZOWSKA WIZJA SOWIASKIEGO KONTYNENTU

Ponad polityk, wojn, sporem i nienawici da Romantyzm wielkim postaciom XIX wieku Mickiewiczowi, Tarasowi Szewczence, Jance Kupale, Ludovitowi turovi, Christo Botewowi i esi Ukraince wielkie rdo nadziei:

bya nim w y o b r a n i a, podniesiona przez ten prd do rangi siy kosmicznej kreujcej dzieje jednostek, ludw, histori. Takim tworem zbawiennym, ustanowionym ponad realiami i zatwierdzonym przez rozum bya wizja sowiaskiego kontynentu wypowiedziana przez Mickiewicza w I wykadzie IV letnich prelekcji w Collge de France. Idea, ktra daa mu si i wiar, by si Sowianami zajmowa, pomimo ich marnej kondycji jako twrcw pastw i kultur narodowych14.

Co ciekawe, romantyczna wyobrania odwoywaa si do idei, ktr uwiadomio ludziom Owiecenie idei L u d z k o c i, jednej jedynej, wszechobejmujcej ludzkoci oraz konstytuujcego j czowieczestwa, ktrego indywidualna i zbiorowa godno wyraaa si w prawie do pielgnowania wasnej odrbnoci etnicznej i kulturowej15. W tym: sowiaskiej, ale na gruncie sowiaskim te rosyjskiej i uyckiej, biaoruskiej i polskiej itd. Pisa mody, rozmarzony J. G. Herder:

Wida, e nic nie pozostaje z naszej dotychczasowej nauki historii: nie ma szeregu krlw, bitew, wojen, praw lub podych ludzi;

wszystko musi odnosi si do caoci, jak stanowi ludzko i jej epoki, wdrwki ludw i instytucje, religie i prawa, sposoby mylenia, jzyki i sztuki same gwne pojcia16.

Jeli wic jestemy wszyscy ludzkoci, a ta idea jawi si w XIX wieku wyrazicie, to co z kolei oznacza, e wszyscy jestemy te Sowianami?

Kosmiczny teatr sowiaskich planet Mickiewicz rozpocz wykad przygotowany wczeniej po polsku od wyoenia powodw zainteresowania si Sowiaszczyzn. Jako Sowianin ubolewa nad ma znajomoci Sowian, ich literatur, wyjani, e jego wykady moliwe s tylko we Francji, ktra realizuje w swym onie chrzecijaski dogmat zjednoczenia ludw (15)17, nie tylko zreszt sowiaskich, bo za porednictwem Parya ludy europejskie ucz si poznawa nawzajem, a czasem nawet poznawa siebie same (15). Sowian dodam dotyczyo to w obu znaczeniach: w wykadach Mickiewicza poznay si w opozycji do ludw germaskich, romaskich, Turkw, Mongow, ale te rozpoznay swe wewntrzne bogactwo na gruncie tej idei, ktrej w XXI wieku prawie ju nie pojmujemy. A Mickiewicz rozwin j jako jedn z podstaw swej wielkiej opowieci, owej mitopei. Mwi bowiem w Collge de France jako:

chrzecijanin, Polak, Sowianin, Europejczyk i czowiek (przynalecy do ludzkoci). Sowiasko i polsko, ale te chrzecijaski i oglnoludzki uniwersalizm, day mu podstaw do mwienia w poczuciu wewntrznej wolnoci. Najpierw wyrni akcent sowiaski:

Bya te pamitajmy wyobrania si niszczycielsk, gdy zaprzgnita do celw imperialnych suya dominacji: J. Czubaty, Rosja i wiat. Wyobrania polityczna elity wadzy imperium rosyjskiego w pocztkach XIX wieku, Warszawa 1997.

Owieceniowy element w refleksji Mickiewicza akcentuje M. Kuziak: O prelekcjach paryskich Adama Mickiewicza, Supsk 2007.

J.G. Herder, Dziennik mojej podry z roku 1769, prze. M. Kurkowska, opr. T. Naumowicz, Olsztyn 2002, s. 40. Zob. E. Adler, Johan Gottfried Herder i idea czowieczestwa. Przyczynek do historii niemieckiego owiecenia, Olsztyn 1961.

Wszystkie cytaty za: A. Mickiewicz, Dzie. Wydanie Rocznicowe 17981998, t. VIII, Literatura sowiaska. Kurs pierwszy, opr. J. Malanka, prze. L. Poszewski, Warszawa 1997;

numery stron podaj po cytatach.

- 75 . ߅ Powoano mnie, bym zabra gos w imieniu literatury ludw, z ktrymi nard mj przez sw przeszo i przyszo cile jest zwizany, [bym zabra gos] w chwili, kiedy sowo jest potg, i w miecie, ktre jest stolic sowa. (15) Sowianie s u Mickiewicza ludami tworzcymi jedno plemi, szczep ludzkoci powoany do misji zmienienia moralnego i politycznego, kulturalnego i religijnego oblicza caej Ziemi. Jest to romantyczne mylenie globalne, oparte na metaforyce astronomicznej i kosmicznej, gdzie ludy i ludzko cz si na podobiestwo zwizkw Soca i planet, Ziemi i Ksiyca. Planetarno-kosmiczne imaginarium ukazuje te miejsce Sowian.

Dzi, powiada profesor, centrum kultury wiata stanowi Zachd, ku ktremu ci ludy sowiaskie jak planety ku Socu, ale dzieje si tak celowo. Planety te stan kiedy w miejscu Soca, bd centrum Ziemi:

Ale nigdzie moe ch zblienia si do Europy, nawizania bliszych stosunkw z ludami Zachodu nie jest tak ywa i tak powszechna, jak w rodzie sowiaskim.

[Powiadaj uczeni i astrologowie, e planety najblisze soca s przeznaczone zaj kiedy jego miejsce. Sowianie zawsze ciyli i ci jeszcze ku Zachodowi]. Ludy te, ktre w dwch epokach graniczyy z cesarstwem Frankw, za Karola Wielkiego i za Napoleona, ktrych cz podlega waszemu kodeksowi;

ludy, ktre od Europy przejy religi, ustrj wojskowy, sztuki i rzemiosa, ktre materialn si oddziayway na Zachd, ludy te s moe najmniej znane pod wzgldem moralnego i umysowego stanu. (15) Stawia teraz Mickiewicz-Sowianin, jak mwi, uwaczajce pytanie:

Czy rzeczywicie nie posiadaj one [ludy sowiaskie] adnego swoistego ywiou cywilizacji? Czy w niczym nie pomnoyy zasobu bogactw umysowych i dbr moralnych chrzecijastwa? (16). I owszem wartoci takie istniej, ale mwi o tym mg tylko bezstronny znawca tematu: znajcy Sowiaszczyzn, nieuprzedzony wobec niej, przyznajcy si do sowiaskiej tosamoci, poruszony pocztkami konfliktu Sowian, lecz przede wszystkim zainteresowany jego rozwizaniem, a nawet zjednoczeniem Sowian. Wanie tak zaprezentowa si autor Grayny:

Mj dugi pobyt w rnych krajach sowiaskich, yczliwo, z jak si tam spotkaem, zachowane wspomnienia wpoiy we mnie mocniej, ni to sprawiaby jakakolwiek teoria, poczucie jednoci naszego rodu;

nigdy nie przestao mnie zajmowa zagadnienie, co byo pocztkiem naszych wani, jaka moe by podstawa naszej przyszej jednoci. (15) W tym zapisie to nie dowiadczenie, znajomo Sowiaszczyzny s wane.

Bo na przykad nie by Mickiewicz nigdy w krajach poudniowosowiaskich, na szczcie nie pozna Syberii, ale nigdy nie dojecha te sic! do Warszawy i Krakowa. Wane s tu due inne skadowe deklaracji: figura sowiaskiej tosamoci Mickiewicza, ktry ma p o c z u c i e j e d n o c i n a s z e g o r o d u ;

figura profetyczna (futurologiczna), okrelajca cel jego P. Stasiewicz, Duch Sowiaszczyzny i rozum owiecony wiek XVIII w Literaturze sowiaskiej;

E.

Kilak, Rosja w projekcie etycznym Literatury sowiaskiej;

A. ywioek, Idea Nowego Jeruzalem w prelekcjach paryskich, [w:] Prelekcje paryskie Adama Mickiewicza wobec tradycji kultury polskiej i europejskiej. Prba nowego spojrzenia, red. M. Kalinowska, J. awski, M. Bizior-Dombrowska, Warszawa 2011.

Zob. europejskie marzenia pisarzy XIX-wiecznych: Romantycy i Europa. Marzenia, dowiadczenia, propozycje, red. M. Piwiska, Warszawa 2006;

Lew Tostoj i kultury sowiaskie, red. B. Biaokozowicz, Olsztyn 2005;

Idee Europy w kulturze XX wieku, red. A. Kremkowska, E. Nofikow, A. Tadaj, Biaystok 2005.

Zob. S. Fiszman, Z problematyki pobytu Mickiewicza w Rosji, Warszawa 1956.

- 76 AWSKI J. MICKIEWICZOWSKA WIZJA SOWIASKIEGO KONTYNENTU

misji: zjednoczenia Sowian we wsplnej idei. Pozostamy na poziomie oglnym, nie pytajmy co dla znaczy nasz sowiaski rd21? Jak widzia t przyszo? Prelekcje paryskie maj charakter procesualnego dochodzenia do konstrukcji intelektualno-imaginatywnych. Ich powstawanie obserwujemy in statu nascendi, a precyzja sformuowa nigdy nie jest celem poety-profesora, prelegenta-profety!

Na takim gruncie wsplnoci nie tylko losu, lecz i rodu, przez poczucie siy, a nie z gbi utajonych kompleksw, pokaza Mickiewicz, kim s Sowianie.

Zarysowa o g r o m n wizj sowiaskiego kontynentu. I to nie tylko geograficznego. Ogrom przysuguje tu temu, czego Zachd nie zna literaturze sowiaskiej: Powiedziaem, Panowie, e w literaturze sowiaskiej najbardziej zastanawia jej ogrom, jej powierzchnia, jeli tak mona si wyrazi (17)22. I ten wstyd niewiedzy Zachodnioeuropejczykw i samych Sowian profesor przezwyciy.

I zaraz potem wygosi jak wikszo XIX-wiecznych profesorw:

pomienn wizj sowiaskiej ekumeny, to jest terytorium zamieszkiwanego przez Sowian. Wbrew zwyczajom ten porywajcy passus przywouj in extensa:

Z punktu widzenia najbardziej rzeczowego i wedug pospolitego mniemania jedynego prawdziwie rzeczowego, z punktu widzenia liczebnoci i obszaru, mowa sowiaska moe mie niezmierne znaczenie: dialektami tej mowy mwi lud liczcy siedemdziesit milionw. Zajmuje ona sama poow Europy i trzeci cz Azji. Pocigajc lini od Zatoki Weneckiej do ujcia Elby, znajdziemy poza t lini i caej jej dugoci ostatki, szcztki tego ludu, wyparte ku pnocy przez szczepy germaski i romaski. Pomiertny byt tych osad naley ju do historii, ale posuwajc si ku Karpatom, tej odwiecznej stranicy Sowiastwa, ujrzymy po obu stronach, na obu kracach Europy, osady sowiaskie toczce zawzit walk. Nad Adriatykiem broni one swego istnienia przeciw islamowi;

nad Batykiem, zrazu podbite przez szczep obcy, obecnie bior znowu gr. Porodku tego obszaru Sowiastwo ukazuje si caej swej mocy i std w jedn stron posuwa si ku Ameryce, w drug, poprzez ludy mongolskie i kaukaskie, dociera do Chin i Persji, odzyskawszy ju w tej czci wiata obszary, jakie utracio byo w Europie. Ten kontynent sowiaski zamyka w swym onie wszelk rozmaito religijnych i politycznych form, jakich przykady moe dostarczy historia staroytna i nowoczesna. Mamy tam naprzd staroytne plemi Czarnogrcw, ktrzy z obyczajw podobni s do grali szkockich, jednak szczliwsi od tych ostatnich, zdoali niepodlego sw obroni przeciw cesarstwu tureckiemu, greckiemu, niemieckiemu, przeciw cesarstwu Frankw, a w staroytnoci zapewne i przeciw cesarstwu rzymskiemu. Mamy miasto Raguz, Wenecj sowiask, przez dugi czas wspzawodnicz Wenecji, ktra nawiasem mwic, take zawdzicza swj pocztek Sowianom;

dalej staroytn Iliri, Boni, Hercegowin, krlestwo czeskie, sowiask cz krlestwa Wgier, wszystkie owe ludy, ktre same stanowi poow cesarstwa austriackiego, wreszcie cesarstwo rosyjskie i cae dawne krlestwo polskie. Dodajmy ksistwo Serbii, Bugari i ywioy sowiaskie w kraju rumuskim, to znaczy na Wooszczynie i w Modawii, a bdziemy mieli wyobraenie obszaru, a raczej kontynentu sowiaskiego. (17-19) Warto zaznaczy, e polsko XIX-wieczna to kategoria wewntrznie zdialogizowana, a nie tylko okrelajca si w opozycji do obcego, innego. Zob. K. Ziemba, O polskoci romantycznej. W stron komparatystyki wewntrznej, Przegld Humanistyczny 2012, z. 4.

Por. o wzajemnoci zainteresowa Rosjan Mickiewiczem: S. I. Nikoajew, Hrabia Chrostow tumacz Mickiewicza. Rosyjskie rkopimienne przekady Ksig pielgrzymstwa polskiego z lat 30. XIX wieku, w:

tego, Od Kochanowskiego do Mickiewicza. Szkice z historii polsko-rosyjskich zwizkw literackich XVII XIX wieku, prze. J. Gaewski, Warszawa 2007.

- 77 . ߅ Podziwiajmy sposb, w jaki Mickiewicz w przeszoci i zarazem konstruuje dla przyszoci obraz sowiaskiej potgi23. Skadaj si na niego kolejne warstwy, tworzce kulturow cao w rnorodnoci:

Jest to cao sowiaskiego kontynentu oparta na geograficznym ogromie, rozprzestrzenieniu si ludu. Ziemia jest tu dziedzin przyszej potgi i bogactwa kulturowego.

Liczebno plemienia sowiaskiego, a tym samym ilo osb znajcych jzyki sowiaskie, okrela ich przysz rol w kontaktach ze wiatem ( milionw dzi okoo 300).

Transkontynentalno Sowiaszczyzny obejmuje ona swoim wpywem, zasiedleniem centraln cz Europy, jej cay wschd, ale te ogromne, bogate przestrzenie Syberii i Dalekiego Wschodu.

Wojenny charakter historycznego losu Sowian. Polemicznie wobec Herdera nie s tu oni ludami pomocniczymi i niewolniczymi, lecz tocz sta wojn o byt: przegran na uycach, wygrywan na Bakanach;

Sowiastwo wykazuje niesychan dynamik, jest ekspansywne, dociera do Ameryki, Chin i Parya. Sowiaszczyzna ukazana jest jako cywilizacja globalna i progresywna (a nawet agresywna kulturowo).

Kontynent sowiaski obejmuje w swej caoci mnogo form politycznych i dowiadcze historycznych oraz religijnych ludw, ktre go tworz. Prelegent podwaa tym samym mit modoci kulturowej Sowian, ktrym jako plemieniu przysuguje tu (sic!) staroytno.

Znamienna jest dynamika obrazu: Mickiewicz w jednym zdaniu skacze z Ilirii do Polski;

obok siebie przywouje Czarnogrcw i Szkotw24, Serbi i Modawi. Konkludujc: to nie obszar, a raczej kontynent, powie Polak, reprezentujcy wszystkich Sowian.

Po tej wspaniaej wizji kontynentu, to jest obszarze kulturowego i cywilizacyjnego o dostatecznie wielkiej powierzchni, przeszed Mickiewicz do szczegowych dowodw wielkoci Sowian, w czym szczeglniej jzyk jeden! wsplny, podzielony na dialekty jzyk sowiaski mia mu pomc:

Widzimy rozmaite funkcje, rozmaite zadania, speniane przez rne jzyki staroytne i nowoytne, przez sanskryt, arabski, turecki, perski, a tutaj r o z d z i e l o n e m i d z y d i a l e k t y j e d n e g o i t e g o s a m e g o j z y k a. Jest to widok niezwyky i jedyny w swoim rodzaju. Z bada nad takim jzykiem mona by wydoby nowe wiato, zdolne rozjani bardzo wane kwestie wyszej filologii, filozofii i historii, kwestie rodowodu jzykw i ludw, istoty i prawdziwego znaczenia dialektw, rozwoju idei przyrodzonych mowy. (19) Sowianie mwi dialektami tego samego jzyka! W XXI wieku mieszkaniec Polski, Rosji, Biaorusi wcale nie przyjby tego jako oczywistoci. W roku 1840 oczekiwano od Mickiewicza sdw tak sprzecznych, e musia on urazi wszystkich: Polakw, ktrzy chcieli zaakcentowania roli wiodcej polszczyzny;

Rosjanom, ktrzy chcieliby tego samego i jeszcze podkrelenia ich potgi politycznej;

Francuzw, ktrzy chcieli, by wykady nie szkodziy Jak wskazywaem (Mickiewicz Mit Historia. Studia, dz. cyt., s. 243-244), jest to by moe wizja polemiczna wobec Puszkinowskiej wizji potgi Rosji w Jedcu miedzianym i Oszczercom Rosji. Por. take, J. Orowski, Miecze i gazki oliwne. Antologia poezji rosyjskiej o Polsce. (Wiek XVIII-XX), Warszawa 1995.

Por. M. Janoin, Mickiewiczowska utopia Czarnogry, [w:] Album gdaskie. Prace ofiarowane Profesorowi Jzefowi Bachrzowi, red. J. Data, B. Oleksowicz, Gdask 2009.

Jak wida, jzyk traktuje Mickiewicz w romantyczny sposb jako skarbiec ducha kultury narodowej, plemiennej. Por. Z. Kopczyska, Koncepcja jzyka w prelekcjach paryskich Adama Mickiewicza, [w:] teje, Jzyk a poezja. Studia z dziejw wiadomoci jzykowej i literackiej owiecenia i romantyzmu, Wrocaw 1976.

- 78 AWSKI J. MICKIEWICZOWSKA WIZJA SOWIASKIEGO KONTYNENTU

ich relacjom z Rosj i ktrym nie miecio si w gowach, by Sowianin wygasza w sercu Parya historiozoficzne, religijnie podbudowane wizje w roli Sowiaszczyzny. Obserwowany przez szpiegw carskich, przez szpiclw francuskich, suchany w napiciu przez polskich emigrantw, ale te czeskich sowianofilw i poudniowosowiaskich entuzjastw, Mickiewicz postawi na Sowiaszczyzn, Sowiastwo, sowiasko. Byo to bardzo dla ryzykowne. Przede wszystkim urazio to Polakw.

W wizji kontynentu sowiaskiego fascynuj mnie rne jego aspekty.



Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 11 |
 
 >>  ()





 
<<     |    
2013 www.libed.ru - -

, .
, , , , 1-2 .