, , ,

<<


 >>  ()
Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 9 |

- ...

-- [ 3 ] --

Wielkie znaczenie w Mickiewiczowskim dowiadczeniu Rosji i caratu miao przeycie zrywu dekabrystw, ktry rozegra si niemal na oczach poety. Wpyn on na ksztat ideowy powstaego w Rosji Konrada Wallenroda, powrci po la tach w posaniu Do przyjaci Moskali, w ktrym Mickiewicz wspomina ich cudzoziemskie twarze tak samo serdecznie jak osoby zesanych przyjaci. By wiadomy, e heroizm dekabrystw by trudniejszy ni dzielno Polakw. wita pami szlachetnej szyi Rylejewa i rki Bestuewa zaprzonej do taczki nie przesonia jednak Mickiewiczowi postawy innych, ktrzy skazali si na kar Bosk za zaprzedanie si niewoli carskiej. Komentowa Mickiewicz prawdopodob nie w tym fragmencie postaw Puszkina i jego antypolskie wiersze po klsce pow stania. Ale wiersz Do przyjaci Moskali ma oczywicie znacznie szerszy zasig, kieruje Mickiewicz posanie i zwiastowanie wolnoci do wszystkich pozostaych w krainie lodw.

Pobyt w Rosji umoliwi jednak przede wszystkim Mickiewiczowi poznanie tego kraju i jego mieszkacw, zreszt jedyny to spord wielkich polskich ro mantykw, ktry mia za sob takie dowiadczenie. W Ustpie III czci Dziadw, ukoczonym w Drenie w 1832 (by moe pisanym jednak w czasie rosyjskiego wygnania) i doczonym do tego arcydramatu, zawar Mickiewicz peni swojego blisko picioletniego dowiadczenia Rosji. To dzieo w polskiej literaturze o Rosji podstawowe, s u m m a polskiej postawy wobec Rosji [Miosz 1990: 138] jak uzna Miosz w Rodzinnej Europie. Odtwarza Mickiewicz w Ustpie do III czci Dziadw proces poznawania Rosji od momentu wjazdu w jej niezmiern, niezaludnion przestrze. W Drodze do Rosji, pierwszym utworze Ustpu, widok tej krainy pustej zmusza do zastanowienia, jaka przyszo j czeka, czy za panuje tu wolno i mio, czy te dominowa bdzie knut i niewola? Podobne myli wzbudza widok jej mieszkacw o takich samych pustych, otwartych twarzach. Teraniejszo Rosji, co pokazuje Przegld wojska, nie daje podstaw do optymizmu. Mickiewicz podkrela, e despotyzm cara wspiera si na heroizmie niewoli jego poddanych, sualczoci i psiej wiernoci chopa.

Najcisze jednak oskarenia pod adresem carskiej despotii, co niezwykle is totne, kae Mickiewicz wypowiedzie w Pomniku Piotra Wielkiego wieszczowi ruskiego narodu, w ktrym najczciej upatruje si Puszkina (s te badacze, ktrzy odnajduj Rylejewa). On to zestawia dwa pomniki: rzymski Marka Aureliusza z petersburskim Piotra Wielkiego. Pierwszy z cesarzy dojdzie do niemiertelnoci, drugi za, wiszcy na skale i tratujcy po drodze poddanych, skazany jest na runicie. Pomnik ten stanowi dla wieszcza rosyjskiego symbol tyranii. Kreuje Mickiewicz owego wieszcza na proroka wolnoci, kae mu w zakoczeniu utworu jednoznacznie odrni Rosj-carat od rosyjskiego ducha narodowego.

Carat jest systemem opartym na kamstwie, przemocy, grabiey. Ale jego potg, jak sdzi Mickiewicz, stanowi element napywowy, nierosyjski, czciowo mongolski, ale przede wszystkim germaski. Carat to nie Rosja, carski despotyzm opiera si na Niemcach, Francuzach, czego wyranym potwierdzeniem s fragmenty Drogi do Rosji, w ktrych Niemiec, oficer rosyjski, nucc Szyllera, wali onierzy po grzbiecie, a Francuz, libertyn, robi majtek na dostawach ywnoci dla wojs ka. Polemizowa Mickiewicz ju po opuszczeniu Rosji (O partii polskiej) ze stwi erdzeniem, e: ludy wszystkich naszych nieprzyjaci, wszystkich nieprzyjaci wolnoci, uwaaj za Moskalw, uwaa, i,,prawdziwiej ochrzci by ich naleao carystami. To bardzo wane rozrnienie Moskali od carystw potwierdzi Mick iewicz rwnie we fragmencie Odezwy do Rosjan z roku 1832, w ktrej pisa, e Rosjanie nie mogliby dugo by lepymi narzdziami despotyzmu, maj oni pami dawnej wolnoci sowiaskiej, maj uczucia szlachetnoci i honoru.

Nie ma tego rozrnienia w powstaej w roku 1832, a wic ju po klsce Powsta nia Listopadowego, Reducie Ordona, w ktrej onierze rosyjscy gotowi s nawet na mier, byle tylko rozweseli gniewnego cara, waniejszego dla nich od Boga.

Cesarzowi oddaj cze religijn. onierze rosyjscy, ktrych Mickiewicz porwna do robactwa, do lawy bota, reprezentuj siy za i ciemnoci, walka obrocw reduty z nimi przeobraa si w ujciu poety w walk jasnoci z ciemnoci, Dobra ze Zem, Wolnoci z Despotyzmem, Wiary z dum szalon. Dopiero wsplna mogia staje si miejscem pojednania.

Pen egzemplifikacj i ilustracj dychotomicznego widzenia Rosjan przynosi III cz Dziadw. Ju we wstpie do dramatu rozrnia Mickiewicz Rosjan od rzdu rosyjskiego, ktry odznacza si instynktown i zwierzc nienawici ku Polakom. Jego reprezentantem uczyni senatora Novossiltzoffa (francuska lub niemiecka forma nazwiska zdaje si by potwierdzeniem wczeniejszej tezy o ni erosyjskim fundamencie caratu) oraz grono serwilistycznych dworakw, z ktrych co jeden charakteryzuje si gorszymi cechami. Nowosilcow jest w ujciu Mick iewicza nowym Herodem, ktry organizuje rze niewinitek. Prowadzi to do utosamienia zbrodni zabicia Polski z ukrzyowaniem Chrystusa, zrwnania Ros janina z biblijnym onierzem, ktry przebi bok Chrystusowi. Doczeka jednak w Rosjanin, w ujciu Mickiewicza, przebaczenie Boga.

Jest to pierwsza scena wielkiego dramatu dziejowego polsko-rosyjskiego w ujciu Mickiewicza, ktra znajdzie rozwizanie w wykadach prowadzonych w College de France (Literatura Sowiaska). Co wicej w prelekcjach tych poeta jednoznac znie stwierdzi, e nienawici do Rosji nie ma. Gwnym punktem zainteresowania uczyni poeta dzieje Polski i Rosji, okrelone jako dwie myli w Sowiaszczynie, ktre, pragnc przej w rzeczywisto, d do panowania wycznego i spychaj si nawzajem. Wyranie wic akcentowa Mickiewicz w wykadach odmienno duchowej istoty obu narodw, przeciwstawno losw pastw. Rosja w wyniku niewoli mongolskiej zostaa zaszczepiona azjatyckim duchem karnoci, ktry sta si podoem despotyzmu;

Polska wolno doprowadzia do anarchii. Gdyby ktry z tych narodw zapanowa nad Sowiaszczyzn, pocignby j w odmt niewoli lub samowoli, przeciwstawno duchowej istoty obu narodw bya wic dla losw Europy zbawienna. Przez Sowiaszczyzn przechodzili dotd ludzie, ktrzy byli tylko narzdziem natchnienia zego, natchnienia diabelskiego Attyla, Dengis chan, Iwan Grony, Piotr Wielki. W przyszoci Pnoc wyda czowieka, ktry [bdzie] mia natchnienie dengishaskie, tylko pochodzce od Boga. I takiego czowieka wyda Polska, ktra zasuya na to swoim mczestwem.

Moskal, lecz dobry czowiek, tak okrela Mickiewicz w Panu Tadeuszu kapi tana Rykowa, ktry susznie uchodzi za jedn (ale przecie nie jedyn) z najsym patyczniejszych postaci Rosjan w polskiej literaturze. Swoj postaw yciow, w tym przyjacielsk postaw wobec Polakw, racjonalizuje Rykw przysowiem lepsza zgoda od niezgody. Jest kapitan szlachetnym rosyjskim patriot, podziwia Suworowa, troszczy si o onierzy. Jest odwany, uczciwy, nieprzekupny, przeci wstawia si polskiemu przekonaniu, e kady Moskal zodziej. Stoczy kilka walk z Polakami, wygrywa i przegrywa, nie ywi jednak niechci, szanuje ich, ale rwnie domaga si szacunku. Wieloma cechami zblia si do Polakw, jest chtny do wypitki i wybitki;

swoj sowiask dusz, szczeroci i naiwnoci wz budza sympati i szacunek. Rozumie, co najwaniejsze, on poddany cara, polskie pragnienie wolnoci.

Wiele takich postaci Rosjan znajdziemy w twrczoci Sowackiego;

brak cen zury w miesicach Powstania Listopadowego pozwoli mu wyrazi przekonanie, e nad New ludzie te maj dusz. Nie odnosio si to do carskiej rodziny, co pokaza w Kordianie, ktrej panowanie znacz kolejne mordy. Najpikniejsz niewtpliwie kreacj poety jest Major Wodemar Hawryowicz (waciwie zruszczony Czerkies) z Fantazego, zdecydowanie wybijajcy si piknoci i czystoci moraln na tle polskich kabotyskich magnatw i ludzi oddanych wadzy pienidza. Samobjcza mier bohatera za honor pozwala Polakom zrozumie teatralno ich ycia. Ale jest owo samobjstwo take gestem ekspiacji za grzech zaniechania z przeszoci Major, dekabrysta, towarzysz Bestuewa, mia w rku harmat i ycie Carskie, sta na placu Senackim, przy loncie I nie wystrzeli.

W twrczoci Sowackiego znajdziemy jeszcze kilka takich kreacji Rosjan. Podob nym czowiekiem honoru jest dowdca wojsk rosyjskich walczcych przeciw konfeder atom barskim Kreczetnikow (Ksidz Marek, 1843);

on, jenera ruski, czuje wielki szacunek, do Puawskiego, chce traktowa go jak przyjaciela. Adiutanty Paskiewic za widz w generale Sowiskim (Sowiski w okopach Woli) witego, oddaj mu cze na kolanach. Matka Makryna, mczennica za wiar (Rozmowa z matk Makryn Mieczysawsk), przestrzega przed oskaraniem rosyjskich biedakw, ktrzy wszy scy pod wielkim i krwawym uciskiem/ Czekaj tylko na pierwsz dogodno i ws pomina rosyjsk mniszk, ktra umoliwia bazyliankom ucieczk.

Na szczegln uwag zasuguje wszake fragment rozpocztego przez Sowackiego dramatu Ksi Micha Twerski, ktry okrelony zosta przez badac zy jako krtki zarys dziejw ducha rosyjskiego [Kilak 1991: 303]. Przeciwstawi w nim poeta wolnego ducha rosyjskiego yjcego w Nowogrodzie zbrodniczej, niewolnej Moskwie. Sowacki pisa o tym rwnie w posaniu Do ksicia A. C., w ktrym przeciwstawi despotyczn Moskw wolnym republikom Rusi.

Mickiewiczowsk koncepcj Rosji przej Norwid, czego najpeniejszym wyrazem jest pie Do wroga z roku 1863. Sprecyzowane zostao w tym wierszu pojcie wroga, ktrym dla Norwida jest ten, kto promienie prawdy traktuje jako narzdzie zbrodni. Norwid widzi w nim niewolnika, zmuszanego do mordowania wasnych prorokw. Poeta wzywa jednak do roz-niewolenia, wierzy bowiem w istnienie we wrogu czowieczestwa. Norwid odrnia rzd od ludnoci rosyjskiej, co najpeniej wyrazi w niezwykych sowach:,,Do sowa Moskal, do sowa Moskwa przywizywanie ohydy jest zarazem przeciw-historyczn i przeciw polityczn dziaalnoci. Wierzy Norwid w si moralnego oddziaywania Pol ski jako rda reform cywilizacyjnych na Rosj. Zdawa sobie przy tym spraw, e Moskwa, pijc z tego polskiego rda, jednoczenie depce je nogami. Ale te by przekonany, e od przyszoci rosyjskiego pastwa uwarunkowana jest przyszo republikanizmu na wiecie.

Jedynym spord wielkich romantykw, ktry deklarowa nieprzejednan nienawi do Rosjan by Zygmunt Krasiski, chocia jego ojciec Walerian by jednym z najgorliwszych carskich sualcw. Rozwinicie tej deklaracji znajdzi emy w egzaltowanym wierszu Do Moskali z 1841. Podkrela w nim Krasiski swoj dziedziczn, atawistyczn waciwie nienawi do Rosjan: ...bo z mlekiem wyssaem,/ e was niecierpie jest wicie i piknie!

Ale jeli warto mwi o Moskwie Krasiskiego, to wcale nie dla tych pomiennych i naiwnych zapewnie o nienawici. Twrca Nie-Boskiej Kome dii obawia si rewolucji, rzezi dziecinnej, wyniszczenia, jak pisa w Psalmie mioci. Ot w czasach, gdy w Europie zachodniej nikt nie spodziewa si re wolucji rosyjskiej, Krasiskiego przepeniaa najwikszym przeraeniem wanie wizja rewolucji w Rosji. Rewolucja to dla poety zo, rewolucjonista to nosiciel za, mona by wic uzna, i prosta implikacja kae Krasiskiemu okreli go mianem Moskala. Nie jest to jednak wcale ani tak proste, ani tak oczywiste. Autor Psalmw przyszoci, podobnie jak jego wielcy poprzednicy, przypisywa Polsce rol prze wodniczki Sowiaszczyzny (pisa o tym w poemacie Przedwit oraz w pracy O stanowieniu Polski z Boych i ludzkich wzgldw), nie mg wic zgodzi si z duchem mongolskim, ktry nie tylko zwyciy ducha sowiaskiego, ale doprow adzi do rewolucji europejskiej.

Istotne zmiany w stosunku do literatury romantycznej w polskim poznawaniu Rosji przyniosy dziea po klsce Powstania Styczniowego. Istotne miejsce w owym przeorientowywaniu zajmuje twrczo Jzefa Ignacego Kraszews kiego, zwaszcza powie Moskal (1865). W eseistycznym wstpie do niej pisarz skonstatowa, i kilka wiekw pisania o Rosji i Rosjanach nie wystarczyo, by ten kraj i nard pozna. Peni obrazu nie stworzyy ani patne apologie, ani ostre diatryby. Pierwsze daway kamliwe ideay, drugie za dziwaczne karykatu ry. Kraszewski przyj jak gdyby zasad poznania empiryczno-eksperymental nego, mae polskie dziecko zesa na wychowanie do Rosji, by pniej w peni uksztatowanego dorosego Rosjanina skonfrontowa ze wiatem, z ktrego wyszed. Genetyczne determinanty podda, jak bymy dzisiaj powiedzieli, prbie zaprogramowania kulturowego. Ciekawe to zaoenie osabia jednak przyjta a priori i wyoona we wstpie teza. Konflikt polsko-rosyjski tumaczy w nim pisarz cieraniem si idei swobody z niewol, polsk wyszoci moraln nad moskiews kim zepsuciem. Wierzy Kraszewski w moliwo powstania narodu potnego i wielkiego, pod warunkiem wszake odstpienia od wychowania moskiewskiego, ktre niszczy szlachetno, zbydlca czowieka, ksztacc w nim pych, samolub stwo, prno. Kady Rosjanin, ktremu szczliwie uda si zachowa w sobie cechy ludzkie, zostanie zniszczony na katordze, na wygnaniu, zrwnany zostanie z innymi niewolnikami. Pojawienie si Puszkina, Lermontowa, Gogola to dla pisarza tylko niezrozumiay wypadek pojawienia si kwiatw na pognoju. W krtkim kursie historii Rosji, kompensujc chyba rozpacz z powodu klski styczniowej, au tor Moskala podkrela, e na nic zday si dziaania kolejnych carw, nie posuny one o krok cywilizacji rosyjskiej, nie zmieniy braku szacunku do czowieka.

Kraszewski przeamuje dychotomiczn koncepcj romantyzmu oddzielajc do brego Rosjanina (Sowianina) od okrutnego caratu. Albo inaczej, romantyczne rozrnienie caratu od narodu nie oznacza u niego zrzucenia odpowiedzialnoci tylko na despotyczny system wadzy, poniewa pozorny patriotyzm uczyni Ros jan wsplnikiem zbrodni. Przestrzega jednak Kraszewski przed typowo polskim grzechem brakiem troski o rozdzielenie rzdu od narodu, dziki ktremu atwo w Polsce uzyska popularno okazujc nienawi do Moskali.

Najwyrazistsz, jak na czasy, w ktrych powstaa, posta Rosjanina w powieci dojrzaego realizmu stworzy Prus w Lalce (1890). Rosyjski kupiec Suzin ma wiadomo innoci wobec Polakw, mwi wprost ja nie wasz czowiek: za dobro daj dobro. Jest niemal personifikacj tego wszystkiego, co kojarzy si pozyty wnie z szerok dusz rosyjsk. Odrzuca sztuczno i interesowno. Jest wi erny w przyjani, szczery, otwarty, bezceremonialny, rubaszny i praktyczny, umie korzysta z urokw ycia i zachca do tego polskiego przyjaciela.

W innych powieciach tej epoki, zwizanych szczeglnie z problematyk powstacz, Rosjanie pojawiaj si do czsto i nie zawsze wystpuj jako okrutni odacy, bezwzgldni pogromcy miatienikow. Czsto reprezentuj oni marzenia sowianofilw o zjednoczeniu rnych narodw w walce przeciw caratowi.

Do romantycznego spojrzenia na Rosj nawizywa na przeomie XIX i XX wieku Stanisaw Brzozowski. By bowiem przekonany, e kto myli o przyszoci Polski, musi rozumie Rosj, musi j rozumie lepiej, ni ona sama siebie pojmuje, jeeli chce j wyprzedzi. Wysiek ten podj przede wszystkim w Pomieniach (1907), w ywej dyskusji z Biesami Dostojewskiego, ktry przyjmuje moraln odpowiedzialno za cae straszliwe dzieje Rosji. W kolejnych utworach powraca Brzozowski do Rosji, poprzez jej literatur wchodzi w problematyk uniwersaln, przeciwstawia dynamiczno, doroso i otwarto duszy rosyjskiej zaciankowej duszy polskiej. Zarzuca Polakom duchowy arystokratyzm ograniczajcy moliwo zrozumienia czowieka podego, dostrzeenia w nim czowieczestwa. Zreszt podobnie jak Wacaw Berent w Oziminie (1911), w ktrej Rosjanin obnaa i demi tologizuje tzw. natur polsk.

Stereotypowe ujcie Rosjan przezwyciy take Stefan eromski i to w kilku powieciach. Przede wszystkim w kreacji Wiesnicyna z Wiernej rzeki (1912), car skiego oficera przysanego nad Wis do zniszczenia polskich buntownikw. Jest on szaleczo zakochany w polskiej pannie (w schemat przeamie duo pniej Iwaszkiewicz w opowiadaniu Noc czerwcowa, w ktrym to Polka, ona powstaca skazanego na Sybir, zakochuje si rosyjskim oficerze). Pisarz pokazuje go jako czowieka, kae mu zastanawia si nad sensem uczestnictwa w jaowej walce, w ktrej zabrako mstwa, tgoci charakteru, wojennego rozumu i wiadomego czynu. Owo rozdarcie, ktre rozgrywa si w duszy Wiesnicyna, nie jest moty wowane tylko dzik mioci i namitnoci do polskiej raskrawicy, ale bolesn wiadomoci przeciwstawienia si witym dotychczas zasadom. Wczeniej by czytelnikiem wzniosych inwektyw genialnego emigranta Hercena, teraz sta si kontynuatorem grzechw petersburskiego caratu. Nie jest to na pewno posta jednoznaczna, widzimy jego wielkoduszno i szlachetno, gdy pow strzymuje si od zabicia znalezionego rannego powstaca, ale take zacieko w walce i wynioso zwycizcy nad pokonanym, niemono dostrzeenia wroga w polskim niewolniku. W Urodzie ycia (1912) powrci eromski do problemu Kraszewskiego z Moskala, wykreowa posta Piotra Rozuckiego, zruszczonego Polaka, ktry skierowany do pilnowania porzdku w Przywilaskim Kraju odnajduje w sobie polsko i ca jej tragiczn histori. Zakochana w nim Tati ana, crka rosyjskiego generaa, okrela to polsk ponuroci, przeciwstawiajc jej urod ycia, tajemniczo, ale i psychiczn perwersj, cyniczn filozofi, skonnoci zbrodnicze.

Literatura Dwudziestolecia midzywojennego niepodlegej Polski porzucia pikn tradycj Mickiewiczw, Norwidw, Brzozowskich [Czapski 1990: 180].

Bliszy epoce zdawa si by Kraszewski, ktrego Moskal wznowiony zosta w roku 1930. Midzywojnie w generalnie negatywnym obrazie Rosji i Rosjani na rekompensowao ponad stuletnie ograniczenia i konieczno sigania przez literatur po ezopowy jzyk. Trzeba jednake pamita, e niepodlego, take w pimiennictwie, zaowocowaa przesuniciem Rosji na plan znacznie dalszy, ni to byo w epokach poprzednich. Wyjtkowe byy jedynie lata wojny z bolsze wikami o utrzymanie niepodlegoci, kiedy powstao mnstwo utworw satyry cznych i dokumentarnych, mao wszak wartociowych. Polscy pisarze zmagali si z przeraajcym fenomenem przewrotu, a potem z wejciem jego dzikich ak torw w sielankow przestrze ziemiaskiego wiata. Ow atmosfer wietnie oddaje tytu ksiki I. Lutosawskiej Bolszewicy w polskim dworku (1922), ktry poza przeraeniem, wstrtem i pogard odsania zetknicie si dwch wiatw, dwch cywilizacji, a waciwie cywilizacji z barbari. To historyczne przeraenie nakadao si niczym w palimpsecie na ksztatowane przez wieki idiosynkrazje, antyrosyjskie wychowanie patriotyczne.

W midzywojennej literaturze, ktrej przyszo zmierzy si z nowym wyzwani em, z Rosj bolszewick, nie zauwaono waciwie jakociowej rnicy midzy Rosjaninem przedrewolucyjnym i Rosjaninem z czasw sowieckich. Dominowao przekonanie o przejciu przez carat czerwony dziedzictwa biaego caratu, cze mu najpeniejszy wyraz da Jan Kucharzewski w swojej monumentalnej, wielo tomowej historii Rosji. Nowy antybolszewizm naoy si na tradycyjn polsk rusofobi [Pogonowska 2002: 90]. I ta niedobra tendencja przetrwaa i utrwalia si w powojennych latach przyjani polsko-radzieckiej. A pierwsze przejawy tego zjawiska ujawniy si wanie w czasie wojny polsko-bolszewickiej, ktr odbi erano jako prb narzucenia suwerennemu pastwu nowych porzdkw zaprow adzonych w Rosji, ale przecie widziano w niej przede wszystkim kontynuacj antypolskiej polityki Rosji. W takim ujciu nie by to konflikt wartoci i idei, ale odwieczny konflikt wrogich narodw. Kcio si to zreszt z intencj odezwy Pisudskiego wydanej w najtrudniejszych dniach lata 1920 r., kiedy do Warszawy zbliaa si armia bolszewicka, w ktrych wyranie przeciwstawi tyrask wadz, tym razem bolszewikw, ludowi rosyjskiemu. Sowami tymi Pisudski nie tylko raz jeszcze dowid, e by dziedzicem literatury romantycznej, ale take antycypowa nastawienie najwartociowszych dzie powojennych..

Dominowa w literaturze nurt atawistycznej nienawici. Juliusz Kaden-Band rowski, jeden z najwaniejszych prozaikw midzywojnia, we wspomnieniowej, adresowanej do modziey ksice Nad brzegiem wielkiej rzeki umieci fragment jednoznacznie ksztatujcy nastawienie do Rosji. Opowiedzia w niej przeycia towarzyszce ogldaniu mapy, ktra przedstawiaa kraje europejskie za pomoc ludzi i zwierzt. Po malutk, paczc Polsk siga ogromna niedwiedzica biaa, ktra, co oczywiste, jest alegori Rosji.

Wczeniej Kaden wspomina, e w dziecicej zabawie pokrzywy byy zawsze Rosjanami, wycinalimy je drewnianymi mieczami, za to, e Rosjanie gnbi Po lakw. Jego ksika, odtwarzajc klimat patriotycznego wychowania w epoce zaborw ksztatowaa polsk antyrosyjsko w czasie niepodlegoci. Podobnie jak wiersze Iakowiczwny powicone walce komunistw z religi, z polskimi kapanami w Rosji sowieckiej. Jeden z nich zatytuowaa poetka Opowie o mosk iewskim mczestwie, wpisujc zamordowanego ksidza w poczet ofiar kilku wiekowego terroru rosyjskiego, czego jaskrawym dowodem epitet w tytule poema tu. W ksice przedstawiajcej polsk myl historyczn XIX i XX wieku wobec Rosji Andrzej Wierzbicki zrekonstruowa, krg rosyjskich asocjacji, ktre [...] [stanowiy od dawna] dla wielu Polakw swoisty szablon identyfikacyjny, odno szony do rosyjskiego ludu i rzdzonego przez samowadc pastwa: wizienie okruciestwo niewola, car knut biurokracja [Wierzbicki 2001: 222]. I ta wanie antyrosyjska, martyrologiczna tradycja wicia triumfy w Dwudziestoleciu. Celnie i gorzko ow postaw podsumowa Leon Kozowski: Mielimy przed sob nowe zjawisko zupenie, ale nie widzielimy jego cech waciwych, bo patrzylimy przez pryzmat przekazany przez tradycj [Pogonowska 2002: 52].

Istotn cezur w dziejach midzywojennego pisania o nowej Rosji mg sta si rok 1932, w ktrym rzd II Rzeczypospolitej podpisa ukad ze Zwizkiem Sow ieckim. Umoliwi on wjazd do ojczyzny proletariatu polskim reportaystom i pisarzom. Da im szans dostrzeenia rnic midzy imperium carskim i stalinows kim. Liczne teksty powstae po tych kontrolowanych wyjazdach nie przyniosy jed nak ksiek zblionych rang do nieco pniejszych dzie Celinea (Mea culpa) czy Gidea (Powrt z ZSRR). Przyniosy natomiast odpowiedzi na olbrzymie zain teresowanie i rwnie wielki niepokj Polakw, jak jest w Rosji. W odpowiedz iach podkrelano jednak raczej wieczn Rosj, modyfikujc tylko pewne czony triady szablonu identyfikacyjnego.

Krtk niepodlego II Rzeczypospolitej dobio wkroczenie armii sowieck iej 17 wrzenia 1939 roku, ktre zwieczyo zawarty 23 sierpnia 1939 roku ukad Ribbentrop-Mootow, potraktowany przez Polakw jako kolejny, IV rozbir Rzec zypospolitej. Jacek Kaczmarski napisa po latach, e na jednym sztandarze zczyy si wwczas gwiazda, sierp, hakenkreuz i mot. Dla armii sowieckiej byo owo wkroczenie momentem zwyciskiego rewanu za odwrt spod Warszawy w roku 1920. Rozpoczo ono blisko dwuletni okres okupacji wschodnich ziem Rzeczy pospolitej, ich bezwzgldn sowietyzacj, krwawy terror, niezwyky nawet jak na te ziemie srogo dowiadczone przez histori.

Podobnie bezwzgldnie okrutny los spotka ziemie znajdujce si obecnie w granicach Polski (tereny Rzeczypospolitej z pierwszej okupacji sowieckiej pozostay poza jej granicami) w latach ofensywy Armii Czerwonej w latach 1944 1945. To, co przez jednych bywa nazywane wyzwoleniem, inni okrelaj zdoby ciem wadzy, eby posuy si tytuem powieci Miosza powiconej tym wydarzeniom. Wejcie Armii Czerwonej doczekao si niezliczonych utworw, wikszo jednak z nich powstaa w kraju znajdujcym si de facto pod okupacj sowieck. Byy to wic peany na cze braterstwa broni z wyzwolicielk ludw.

Kreoway one wizerunek niezwykle sympatycznego, odpowiedzialnego onierza, przynoszcego Polsce wolno i sprawiedliwo spoeczn. Agitacyjny charakter tych utworw przyczynia si do ich miakoci, wsplna walka nie doczekaa si dziea na miar tych wydarze.

W utworach odtwarzajcych wyzwolenie odnajdujemy szeroki wachlarz kreacji Rosjan. Bywa to portret wyzwoliciela, ktry ratowa ycie, i takie wiz erunki nie wystpuj wycznie w tekstach podrzdnych, propagandowych. Tak pisali polscy ydzi (Zwycistwio H. Grynberga, Czarne sezony M. Gowiskiego).

W literaturze emigracyjnej, cho nie tylko, dominowa wizerunek dzikusa, chama, asego na zegarki i inne dobra nie znane w jego wiecie. Obdarty sowiecki onierz z pepesz na sznurku, znalazszy si na polskich ziemiach, zakada na rk budzik, im wikszy, tym lepiej. ony aparatczykw przychodziy na bale w jedwabnych koszulach nocnych, uznajc, e przywdziewaj najbardziej eleganckie kreacje (Zwycistwo Henryka Grynberga, W domu niewoli Beaty Obertyskiej).

Najwaniejsze jednak zapisy polskiego dowiadczenia Rosji sowieckiej i wiz erunki Rosjan w powojennej literaturze znajdziemy w ksikach-wiadectwach z Guagu. U Polakw skazanych na agier pobyt w najniszym krgu ziemskiego pieka powodowa najczciej trwa, organiczn, chciaoby si powiedzie, nienawi, bl i strach. Odpowiedzialno za uwizienie w kraju spadaa nie tylko na system w nim panujcy, ale take na jego mieszkacw, na jzyk, na kultur, na przyrod. Nie przypadkiem B. Obertyska podkrelaa dawic nienawi czuj do wszystkiego co tutejsze (W domu niewoli) cho w jej ksice odnale mona rwnie antidotum na te zrozumiae przecie uczucia. Opuszczenie domu niewoli za wizao si z pragnieniem dania wiadectwa cierpieniu indywidual nemu, narodowemu, a nie wol dostrzeenia cierpie innych, zwaszcza Rosjan.

Paszczyzna narodowa przesaniaa paszczyzn oglnoludzk. Tym bardziej wic godni zauwaenia s ci twrcy, ktrzy nie poddali si nienawici, przezwyciyli narodowe resentymenty. Niewtpliwie Jzef Czapski (Na nieludzkiej ziemi, Ana tol Krakowiecki (Ksika o Koymie), Jerzy Gliksman (Powiedz Zachodowi), i oczywicie Gustaw Herling-Grudziski (Inny wiat). W ich ksikach dominu je rozrnienie midzy Rosj sowieck i niesowieck, inn. Antysowiecko nie oznacza rusofobii, wrcz przeciwnie, skania i zachca do poszukiwania ta kich postaw wobec wspczesnej im sowieckiej cywilizacji wiziennej, ktre odznaczay si wiernoci dla humanistycznej i liberalnej tradycji XIX-wiecznej myli rosyjskiej. Owe postawy polscy pisarze odnajdywali nie tylko w wolnej, powstajcej wbrew cenzurze, literaturze rosyjskiej, ale przede wszystkim w zach owaniach ludzi, z ktrymi zetknli si w czasie przymusowego pobytu w Zwizku Sowieckim. Pomimo dramatycznych dowiadcze osobistych wymienieni twrcy z zaskakujc wytrwaoci powracali w twrczoci do problematyki rosyjskiej, udowadniajc, e Rosja to nie to samo co sowiecka nieludzka ziemia, Rosjanin to nie homo sovieticus, a rosyjski nie znaczy sowiecki. Udowadniali, e najwiksze ofiary ponieli Rosjanie, e oni wanie najbardziej ucierpieli od systemu komu nistycznego. W szerszej perspektywie prbowali przeciwstawi si polskiemu stereotypowi Rosjanina i zmierzy si z antyrosyjskim kompleksem Polakw, przejmujc dziedzictwo romantycznego rozrnienia dwch Rosji.

Najwaniejszym niewtpliwie tekstem pokazujcym polskie dowiadczenia w Zwizku Sowieckim jest Inny wiat Gustawa Herlinga-Grudziskiego, ktrego podtytu brzmi Zapiski sowieckie. Bohaterami wikszoci narracyjnych epizodw Innego wiata s gwnie Rosjanie spotykani w wizieniach i w agrze, ktrzy zdaj si przeczy tezie o rabstwie. Jedn z najpikniejszych, jeli w ogle nie najpikniejsz, postaci Rosjan, jaka kiedykolwiek wysza spod polskiego pira, jest Michai Aleksiejewicz Kostylew. Herling przedstawia proces jego duchowego dojrz ewania od momentu bezgranicznego zaufania politgramocie a po pene zrozumi enie losu czowieka w systemie stalinowskim. Od tej chwili trwa on w heroicznym protecie, opala sobie w ogniu rk, by nigdy nie pracowa w agrze, w ten sposb dobrowolnym cierpieniem przezwycia cierpienie narzucone. Znaczenie postaci Kostylewa wzrasta dziki zdialogizowaniu jej z kolejn Herlingowsk bohaterk Natali Lwown. Personifikuj bowiem te postaci w ksice Grudziskiego dwie rne postawy wobec mczestwa, wobec losu. Obie s pikne i obie dramatyc zne, w obu inna Rosja odnalazaby swoje najlepsze i najpikniejsze rysy. Dziki tym postaciom Inny wiat mona odczytywa jako dokument narodzin heroicz nego buntu ludzi yjcych w wiecie, gdzie niedopuszczalny jest sprzeciw zarwno na paszczynie politycznej, jak i mentalnej. Ksika Grudziskiego jest bowi em utworem o powolnym zyskiwaniu przez przyjaci-Moskali siy duchowej i niezalenoci. Herling pierwszy dostrzeg to, o czym pisa pniej w zwizku z Pierwszym krgiem Soenicyna, i wiat agru moe stanowi zalek innej Rosji. Obozowe obserwacje Herlinga wyranie jednak wiadczyy, e ukazana w Innym wiecie pikna rosyjska plejada, stanowica zaczyn nowej Rosji, to zaled wie garstka, wikszo zasugiwaa wedug Grudziskiego na miano wiecznych niewolnikw. Pojawia si tu rozpicie midzy podziwem, nawet mioci do Ros jan przeciwstawiajcych si systemowi, a niechci i oskareniem o ulego, ktra wspiera w system i innych zmusza do przyjcia postawy niewolnika [Sucharski 2002: 23-40].

*** Kady niemal z piszcych o Rosji wspiera swoje sdy mdrymi uwagami marki za Astolphe de Custine, w ktrych raczej naleaoby dojrze, jak sdzi Herling, przenikliw wizj ni diagnoz, bo obraz Rosji nakrelony przez Francuza bardziej przypomina Rosj breniewowsk nili Rosj mikoajowsk. Rzadko natomiast cytuje si rwnie przenikliw opini de Custinea na temat relacji polsko-rosyjs kich. Mdry markiz zauway: Nienawici obywatelskie na prno rozdzielaj te dwa ludy, natura je czy wbrew nim samym. Jeeli polityka nie zmusiaby jednego do przeladowania drugiego, opamitayby si i pokochay. Czy nie dlatego za pomina si o tej uwadze, e kci si ona z przekonaniami o odwiecznej wrogoci Polakw i Rosjan? e podwaa mylenie stereotypem? Opinia de Custinea znajduje pene potwierdzenie w tekstach literackich, ktre uwanie przeczytane pozwalaj dostrzec znacznie bardziej skomplikowany, niejednoznaczny polski wizerunek Rosjanina. Mickiewicz w Panu Tadeuszu zauway, e co Francuz wymyli, to Polak polubi. Zacznijmy oswaja si ze spostrzeeniem de Custinea. Potem moe przyjdzie czas na jego polubienie. Bo sprzyjaj temu niewtpliwie okolicznoci his toryczne i polityczne. Po dugim, wieloaktowym dramacie przeladowa przyszed czas, miejmy nadziej nie tylko antrakt midzy kolejnymi aktami wrogiej poli tyki, w ktrym przeladowania ustay. Ale te nie bardzo wiadomo, co ta epoka przyniesie nam, Polakom i Rosjanom, w naszych wzajemnych relacjach. yjemy teraz jak w grubej tkanicy. Czy z tego kokonu, sparafrazujmy pytanie Mick iewicza, wyfrunie ma niechci, wrogoci czy moe jasny motyl sympatii, przyjani, a choby tylko opamitania i zrozumienia?

Bibliography:

Brandys K. (1982), Miesice 1980-1981. Pary.

Bystro J. S. (1933), Przysowia polskie. Krakw.

Czapski J. (1990), Czytajc. Krakw.

Janion M. (1979), Reduta. Romantyczna poezja niepodlegociowa. Krakw.

Kpiski A. (1990), Lach i Moskal. Z dziejw stereotypu. Warszawa Krakw.

Kilak E. (1991), Car Trup i Krl Duch. Rosja w twrczoci Sowackiego.

Warszawa.

Klarnerwna Z. (1926), Sowianofilstwo w literaturze polskiej lat 1800 do 1848.

Warszawa.

Maciszewski J. (1968), Polska i Moskwa 1603-1618. Opinie i stanowiska szlachty polskiej. Warszawa.

Miosz Cz. (1990), Rodzinna Europa. Warszawa.

Pogonowska E. (2002), Dzikie biesy: wizja Rosji Sowieckiej w antybolszewick iej poezji polskiej lat 1917-1932, Lublin.

Puszkin A. (1982), Wybr wierszy. Oprac. B. Galster. Wrocaw Warszawa Krakw.

Stefanowska Z. (1976), Prba zdrowego rozumu. Warszawa.

Sucharski T. (2002), Dostojewski Herlinga-Grudziskiego. Lublin.

Tazbir J. (1973), Stosunek do obcych w dobie baroku, w: Swojsko i cudzozi emszczyzna w dziejach kultury polskiej. Warszawa.

Tazbir J. (1998), W pogoni za Europ. Warszawa.

Ulewicz T. (1948), wiadomo sowiaska Jana Kochanowskiego. Krakw.

Wierzbicki A. (2001), Groni i wielcy. Polska myl historyczna XIX i XX wieku wobec rosyjskiej despotii. Warszawa.

GAZETA WYBORCZA) (. typos o, stereos , ) 1922 . . , (Public Opinion, -, 1922) o , [Tyszkowska-Kasprzak 2006, 107]. . , , , , . . , , , , . , , . [Mitosek 1974], . , . [Chlewiski, Kurcz 1992], . [Bartmiski 2006] .

. , , .. , , , , o .

, , , .

: . , . , , , , , , . , . , : , , Mo , .

, , (Agora S.A.). a . ( , ( ), , 1989 ., ) - , , .. , .

- . 8 1989 . 150 . . , (Tygodnik Mazowsze). 500 . . 450 . . , 5,5 . . 1990 , , , . 2003 ., - [Ejsmont 2007: 84-85].

a , , , , . , a

, , , , , , , , , , , , .

, a , , -, , . , , .

A , - . , : , , , , , .

A. e , , , . , [] , , . K , , - . , , , .

. K , , (: ). , , , , , . , . .

-: . -, , [Hugo-Bader 2008:

18-21]. , . 40 . . 17 [Hugo-Bader 2009: 8-17], , , , .

, , . , , . , , . [Kowalew 2009: 16].

, , , . [K, 2009 . - iejzik 2009].

. , .

. , , , , , ( ), ( , , . ;

).

, , . , , Aa (Arcana), A , , , (o . 64-65, 2008 .). , , (Wprost), (Nasz Polsk), (Gazet Polsk), (Nasz Dziennik), (Rzeczpospolit), , , , , , .

(Przegld) : , A . ( 13-14 2004 .): -M , 29 . ( ) , , . , , ( ). .

, . Ko , , , , .

. . ? A. e O. :

. O , 300 , - .

A , , , . , , - .

:

Bartmiski J. (2006), Jzykowe podstawy obrazu wiata, Lublin.

Chlewiski Z., Kurcz I., Stereotypy i uprzedzenia, t. 1, Warszawa 1992.

Ejsmont M., wiat wedug dziennikw prasowych i tygodnikw. Analiza porwnawcza, [w:] (Kon)teksty kultury medialnej. Analizy i interpretacje, pod red.

M. Sokoowskiego, Olsztyn 2007, s. 81-90.

Hugo-Bader J., Biaa gorczka, [w:] Gazeta na wita (dodatek do Gazety Wyborczej 2008, 24-26 grudnia, s. 18-21.

Hugo-Bader J., Szamanka od pijakw, [w:] Wysokie Obcasy (dodatek do Gazety Wyborczej 2009, nr 51 (504), s. 8-17.

Kiejzik L., Korowd nienawici i podziwu http://www.puls.ctinet.pl/archiwum/ html/2005_01/20.html, 2009.

Kowaliow S., Jest nadzieja dla Rosji, [w:] Gazeta Wyborcza 2009, 31 stycznia 1 lutego, s.16.

Mitosek Z., Literatura i stereotypy, Wrocaw 1974.

Tyszkowska-Kasprzak E., Pita rubryka. Stereotypy obcego w prozie Sier gieja Dowatowa, [w:] Slavica Wratislaviensia, t. CXXXV, (red.) T. Klimowicz, Wrocaw 2006, s. 107-119.

. , , Internet , :

, .

. , , , , , , , , : , - . , - , , .

. , , . , , , .

, , , . , , , .

, . , , [1]. , RU 7 1994 ., . , , , , , , , , . , , .

(2000 2009 .). , ( 400 .) .

, . ? . , ( - ), (- ), ( ) . . , , . ( , ) ( ) (www.turizm.ru/poland/ articles/p-907.html): , . , , , .

, , 61% , 10%. 69% , 55%.

, , . , , , , . .

, , ( 300 . ) ( 9). . , , ? , . , . , , , (link.polska.ru).


, , ( ). , . ? ? , , - , , , , , , , , , . . .

, , , , , .

, . ? ? , , Internet- OZON.RU.

, , , , POLSKA.RU, (www.polska.ru/kultura/index.shtml).

. , , .

, , , . - (http://www.ipol.ru), (http://www.polskieradio.pl/zagranica/news/artykul104276.html), (www.gothic.su/ forum). , .

, , .

Internet , . , , , , . , , , , , , ( ) . , , , , .

, (http://lenta.ru/story/pro), (http://lenta.ru/news/2009/03/10/gazprom, 1940 . (http://www.echo.msk.

ru/programs/oneword/578716-echo ), (www.echo.msk.ru/programs/staliname/578020-echo), (http://www.echo.msk.ru/news/572312-echo.html).

, Lenta.

ru. .

( , ...).

, , . , , , , . , - , : , , . , .

. , , ( ): ( ) , ( ). (http://www.

polska.ru/opinji/narod/vpech.html).

, , , , - , . , .

:

Rambler.ru.

Alina Naruszewicz-Duchliska THE IMAGE OF RUSSIA IN USENET (INTERNET NEWSGROUPS) The subject of discussion is the way of perceiving Russia in Internet newsgroups, making up the so-called Usenet i.e. a forum of public discussion in the form of hi erarchically structured topical groups2. Due to quantitative limitations, the discus sion necessarily has the character of a preliminary outline deserving further exami nation. Newsgroups started to operate in Poland in 1994. Initially, it was a form of communication used only in internal university networks;

currently, there are a few hundred Polish speaking newsgroups. Their names consist of three elements: one of them designates the language, another one is an English abbreviations indicating the scope of the issues raised: sci science soc society, rec recreation and sport, comp computers, news Usenet news, hum humanistic issues, misc miscel lanea and the final element specifies the subject matter, e.g. pl.sci.filozofia, pl.soc.

religia, pl.rec.muzyka, pl.comp.www, pl.hum.polszczyzna, pl.misc.budowanie.

One of the groups is devoted entirely to Russian issues alt.pl.rosja, but this subject is also present in other forums, most frequently in soc.culture.polish, pl.soc.

polityka and pl.misc.militaria, while in others it emerges occasionally. Google, a browser archiving all posts from Usenet, returned on 29th December 2008 about 39,600 links to texts posted to Polish newsgroups containing the word Russia.

2. This paper originated as part of the post doctoral research project No. N104 225035, entitled Polish newsgroups linguistic analysis and description of the genre, financed from the funds earmarked for research in 2008-2010.

The most frequent assumptions in the above exemplification actually present Russia antinomically as:

- a strong country of great importance in the world:

The current 21st century will be the century of China and Russia. The rest will have to put their teeth on the shelf. (soc.culture.polish, 20th February 2004) - collapsing world power, e.g.

No power lasts forever, and the vastness and population of a country are not enough to create it. Russia is not the USSR. With Russia, the situation can be the same as with every empire at the disintegration stage: Centuries go by and a great many may not want to believe that what has remained is only a form, while the content is gone. (pl.soc.polityka, 3rd October 2002) - a neighbour whose opinion should not be ignored, e.g.

Not every neighbour is a friend [or the worst enemy in the first place], but one should live with them somehow, preferably rather well, even if they do not quite strive for our friendship :-) (soc.culture.polish, 22nd December, 2008) - an oppressor of Poland and Poles, e.g.

I sometimes wonder whether anything really good came to us from Russia, and really, in my ignorance and helplessness, I cannot find anything. Maybe the others can help me: what civilization accomplishments reached us from our Eastern vs.

Western neighbours. And what is the balance of harm done. (soc.culture.polish, 26th March 1998) - a threat to the Polish national identity:

Can Russia conquer Poland? I do not mean wars with armies, but wars of men talities. Wars of two types of mentality - European and Russian. What does the specificity of Poland consist of? The area of Russia is almost exclusively inhabited by people of the Russian mentality, and the old European Union - almost exclu sively by people of the European mentality. In the area of Poland, these two types of mentality are mixed, like in a blender, and as for the time being, they peace fully co-exist. But - just like lemon juice and olive oil, mixed together by energetic shaking into the form of vinaigrette sauce, they will finally separate a peaceful co-existence of two above mentioned mentalities is not possible in one country. (pl.


soc.polityka, 20th March 2007) - the state that itself suffered most in historical turbulence:

I believe that it is time to end, at least in our circle, this humiliation of Russians and everything what is Russian. Why nobody tells that the Nation that suffered most was not the former DDR, as they nowadays claim, pitying themselves, while Western Germany considers them to be martyrs. The poorest and the most suffer ing nation were Russians;

all the dirty tricks were made on their account, and a normal nation, had by the short and curlies which had to, and still has to, cope with its poverty. (soc.culture.polish, 26th March 1998) - a relic of the past:

It seems to me that Russia is over-self-conscious about itself!!!! and it is the remnant of the foreign policy of USSR and such people as Mister NIET!!! This is a remnant of times when everything was perceived as an attack on the vital interests of the USSR, forgetting that sometimes various things happen and that bad faith is not necessarily behind it in the first place (pl.soc.polityka, 25th February, 2000) - a potential aggressor, aware of its power:

For the time being, it seems that Russia is and will remain a nuclear power (although not on the level of a global superpower such as the USA), still holding thousands of warheads, capable of destroying each country and coalition. (pl.misc.

militaria, 14th September 2006) - a guarantor of safety:

X. If Russia falls into oblivion, we will not have to spend as much on the army, Y. Huh? If Russia falls into oblivion, the mess there would be such that the defense budget will soar very rapidly. (pl.misc.militaria, 7th March 2005) - an unforeseeable holder of energy resources on which the rest of Europe de pends:

Russia is hard-headed and does not understand its interests or the interests of its neighbours. Russia believes only in one thing - physical strength, which is given to it by expansion and energy resources. (soc.culture.polish, 26th September 2007).

According to the research conducted by the Institute of Public Affairs, [wiek Karpowicz 2006], Russia has overtaken Germany as the country that, according to social feelings, is most threatening to Poland (particularly as regards the disturbance of energy safety). The respondents also believed that it was necessary to closely co-operate with Russia, and they viewed this country as an object of economic, political and military co-operation, after the USA, Great Britain and Germany. The above-mentioned analysis concerned a hypothetical contact at the level of commu nity, while the perception from the perspective of a single entity is characteristic for the Internet, and under certain circumstances also the process of stereotyping, i.e.

qualifying each individual case to a stereotypical category, replacing a single image with a collective image, can prove changeable [Pomorski 2003: 18].

Although normal processing of information, normal intra-psychical stabilisation, normal co-existence in the society cannot go without stereotypes [Quasthoff 1998:

12], the image of Russia that emerges from the comments of Internet users is far from the clichd perception of this country as the greatest enemy of Poland, stubbornly wait ing for any occasion for partition. As mentioned above, the content devoted to Russia in the Polish-speaking Usenet is relatively small and opinions are polarized. Internet users are persons open to the world, and stereotypes are inflexible structures, closed to new information, therefore they are used only by dogmatic individuals [Brzozowski 1991: 53]. In newsgroups, the voices of hatred, as well as sophisticated praises, are isolated the dominant attitude is the one depicted by the quotation below:

In the longer run, neither does Poland need an anti-Russian attitude, nor does Russia need an anti-Polish attitude. The attempts are pitiful, although quite frequent, when certain Polish politicians try to gain something on the rising tide of adding fuel to anti-Russian feelings;

equally pitiful attempts are sometimes described by media reporting that also in Russia, Russians are threatened with a danger on the side of Poland and Poles. Of course, the attempts to re-arrange the Polish-Russian relationship do not mean an automatic oblivion of painful history, but maintaining proper proportions between former and present years... (pl.regionalne.krakow, 22nd January 2001).

This proves that after a period of historical turbulence, it can be hoped that complicated and completely mutual-distrusting relationships will be replaced with normal neighbourly relationships. Russia is not an object of an obsessive interest of Internet users, but one of the elements of the world in which they function a global village where historical animosities sink into oblivion.

Bibliography:

Brzozowski P., 1991, Problemy analizy prototypowoci poj, Etnolingwisty ka t. IV, Lublin, s. 51-63.

wiek-Karpowicz J., 2006, Opinia publiczna o obawach i nadziejach wobec Rosji i Niemiec, http://www.isp.org.pl/files/17805778520923728001141999025.pdf (23.12.2008).

Quasthoff U.M., 1998, Etnocentryczne przetwarzanie informacji. Ambiwalenc ja funkcji stereotypw w komunikacji midzykulturowej. In: Jzyk a kultura, vol.

12, Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryc zne, Wrocaw, s. 11-30.

Pomorski A., 2003, Imperialna baba. Stereotyp narodowy a metaprojekt ideo logiczny Rosji w perspektywie przemian wiadomoci polskiej pierwszej poowy lat dziewidziesitych (na podstawie publicystyki Tygodnika Powszechnego 1989-1995), Warszawa.

Bara Ndiaye KRAJOBRAZ MEDIALNY PO WOJNIE Z GRUZJ (STEREOTYPOWY WIZERUNEK ROSJI W MEDIACH ZACHODNICH) Na pocztku sierpnia 2008 roku, podczas uroczystoci otwarcia igrzysk olimpijskich w Pekinie, rozegraa si otwarta wojna pomidzy Rosj a Gruzj.

Jak wiatowe media opisyway ten konflikt? Jak Rosja postrzegana jest obecnie w Europie? Jaki jest jej wizerunek medialny? Prba odpowiedzi na postawione pytania nieuchronnie sprowadza nasze rozwaania do paszczyzny stereotypow ego wizerunku Rosji w mediach zachodnich. Wszak losy wspczesnych wojen i konfliktw zbrojnych rozstrzygane s nie tylko na polu walki, ale take poprzez propagand informacyjno-medialn. Od dawna w mediach utrwalio si pojcie:

wojna informacyjna, a wydarzenia w Gruzji stanowi doskonay jej przykad.

Wojna pomidzy Rosj a Gruzj w sierpniu 2008 roku wywoaa wiatowy wstrzs, jakiego nie spowodowao adne z dotychczasowych tragicznych wydarze na Kaukazie. Ta piciodniowa wojna bya jedn z najkrtszych w historii szeciu wojen, ktre rozgryway si w tym regionie od 1991 roku. Nawet dwie wojny czeczeskie, najpowaniejsze konflikty zbrojone, jakich dowiadczya Wsplnota Pastw Niepodlegych, z ogromn liczb ofiar cywilnych, nie przycigny w ta kim stopniu uwagi, jak wydarzenia sierpniowe w Gruzji, w ktrych liczba ofiar bya stosunkowo niewielka (kilkaset osb).

Wydarzenia te skupiay ogromn uwag przede wszystkim dlatego, e po raz pierwszy, od pocztku okresu postsowieckiego Rosja zaangaowaa si w konf likt zbrojony z pastwem ssiednim. Gruzja, geograficzny ssiad Rosji, jest take bliskim partnerem Zachodu w planie polityki zagranicznej i bezpieczestwa.

Wymiar tego kryzysu dla wiata zachodniego dobitnie relacjonoway nagwki w mediach: nowa zimna wojna, zakrt w wiatowej polityce itd. Uywano take porwna z 11 wrzenia 2001 roku oraz z innymi zaamaniami w relacjach midzynarodowych. Wikszo z tych porwna bya absurdalna. Inne wyraenia, jak np. wojna o rop naftow czy wojna przez penomocnictwo - jako swoista aluzja do konfliktu wpyww rosyjsko-amerykaskich na Kaukazie - zawieraj pewn doz prawdy, niemniej jednak pozostaj okreleniami o znacznym stopniu uproszczenia. Kiedy mwi si o nowej zimnej wojnie, trzeba pamita o skali konfrontacji midzy ideologiami, siami zbrojnymi i systemami bloku zachodniego i wschodniego, do ktrych ten termin odsya. Bezsprzecznie relacje midzy Rosj a Zachodem ulegy zakceniu z powodu gruziskiego kryzysu, jednak trudno porwnywa je do stanu z okresu zimnej wojny.

Zdaniem F. ukjanowa, wybitnego obserwatora rosyjskiej polityki zagranic znej, dla Rosji konsekwencj kryzysu gruziskiego jest przede wszystkim fakt, e rnice w postrzeganiu rzeczywistoci midzy Rosj a zachodem zarysoway jeszcze wyraniej. Wikszo rosyjskich obywateli uwaa reakcj rosyjskiego rzdu jako w peni uzasadnion i niezbdn, i tym samym bya zszokowana poparciem Zachodu dla Saakashwilego. Z kolei obywatele Zachodu byli zszokowani rosyjskim brakiem samokrytyki i swoicie pojmowanym patriotyzmem, ktre towarzyszyy kryzysowi gruziskiemu. Ponadto, wedug ukjanowa, Rosji nie chodzi ju o priorytet w procesie integracji w systemie midzynarodowym, ale o umacnianie wasnej sfery wpyww. A to stanowi swoisty przeom w polityce zagranicznej Rosji [Halbach 2009].

Rosyjski prezydent, D. Miedwiediew, w swoim programie-propozycji rozwizania sytuacji po wojnie w Gruzji, podkreli zasadno interwencji, majcej na celu ochron rosyjskich obywateli za granic. W tekcie opublikowanym w niezalenym elektronicznym dzienniku informacyjnym Mediapart.fr (powsta w 2007 r.), ambasador Gruzji w Hiszpanii L. Otkhmezuri pisze, e Moskwa w ten sposb przedstawia wasn wersj doktryny Monroe. Ten dyskurs jest logiczny i okres 1991-2008 stanowi wyjtek. Zgodnie z jej zaoeniami, Zachd niestety straci czas i nie zdoa poj, e era Jelcyna bya polityczn aberracj i e z Putinem czy te bez niego, Rosja bdzie prbowa istnie jako mocarstwo regionalne [Ot khmezuri 2009]. Po wojnie w Gruzji, ta rewindykacja, ktra bya wysuwana ju we wczeniejszych okresach, ma szczeglny charakter dla ssiadw Rosji, od Batyku po Azj rodkow. W programie jest mowa take o strefie rosyjskich wpyww, ktra obejmuje ca postsowieck przestrze.

W tym zakresie, jak podkrelaj zachodni komentatorzy, program stanowi jawne zaprzeczenie deklaracji, zoonych przez Miedwiediewa w polityce zagranicznej, w ktrych mwi o priorytetach przestrzegania prawa midzynarodowego, odejciu w polityce od konfrontacji, rzeczywistoci wielobiegunowego wiata. Zdaniem wsppracownika Fondation Wissenschaft und Politik w Berlinie U. Halbacha Rosja prowadzia jednostronn polityk wzgldem Gruzji i nie dziaaa w du chu prawa midzynarodowego. Uznajc niezaleno Osetii Poudniowej i Ab chazji, dziaaa z naruszeniem istniejcych rezolucji Rady Bezpieczestwa ONZ, i przesza od aneksji do ustanowienia na tych obszarach ustroju protektoratu. Nie zrezygnowaa przy tym z logiki konfrontacji. Rosja, po raz pierwszy w postsow ieckiej historii zademonstrowaa poza granicami pastwa potg wojskow.

Konflikt gruzisko-rosyjski mia take swj wymiar medialny. Przedstawie nie kryzysu przez zachodnioeuropejskie rodki masowego przekazu odbiegao od kanonw rzetelnego dziennikarstwa. Niejednokrotnie zapominano o rdach konfliktu, w relacjach i komentarzach nie uwzgldniano wersji drugiej strony. Nie wdajc si w historyczne podoe konfliktu w tym konkretnym przypadku nie naley zapomina, e bezporedni przyczyn bya agresja ze strony Gruzji, a nastpstwem odpowied Rosji. Mona oczywicie dyskutowa o tym, czy odpowied Rosji bya wspmierna, ale fakt pozostaje faktem. Niemiej jednak prawie wszystkie artykuy prasowe i wszystkie telewizyjne programy rozpoczynay si od oskare pod adresem Rosji, ktra najechaa na Gruzj, nie wspominajc przy tym, e gruziska armia zbombardowaa i napada na stolic Osetii Poudniowej.

Zatem media postpoway podobnie, jak w przypadku rzekomo istniejcej bro ni masowego raenia w Iraku. Jednak z wczesnej manipulacji nie wycignito wnioskw. W konflikcie rosyjsko-gruziskim due korporacje medialne, zwaszcza Fox News, CNN i PBS, dziaay podobnie jak organy propagandy Pentagonu. The Washington Post opublikowaa tekst rosyjskiej dziennikarki, odbywajcej w czasie konfliktu gruzisko-rosyjskiego sta w tej opiniotwrczej amerykaskiej gazecie, w ktrym wyraa ubolewanie z powodu stronniczoci amerykaskich mediw:

Artyku po artykule, w amerykaskich mediach wyjaniano ich czytelnikom e "za" Rosja atakowaa niepodlege ssiednie pastwo. Czytajc pras, mona odnie wraenie, e konflikt by rozptany przez agresywn Rosj, napadajc i okupujc gruziski obszar Osetii Poudniowej. Niektrzy dziennikarze twierdzili nawet e Cchinwali, stolica Osetii Poudniowej, bya okupowana przez rosyjsk armi. Chronologia wydarze, kolejno dziaa, ktre doprowadziy do konfliktu pozostawa poza sfer ich zainteresowania [2009].

Amerykaskie dzienniki wolay nie pisa o gruziskim ataku, wyraajc w ten sposb progruziskie pogldy. Taki fakt niepokoi, wszak mamy do czynie nia z krajem demokratycznym, z dugimi tradycjami wolnoci prasy. Na przykad, synny Wall Street Journal opublikowa wiele materiaw, dotyczcych konfliktu, cznie z artykuem gruziskiego prezydenta Saakaszwiliego. Zabrako jedynie punktu widzenia Rosji.

W swojej analizie N. Chomski pisze, e zasadnicze fakty nie budz wtpliwoci.

Osetia Poudniowa, podobnie jak i najwaniejszy region Abchazji, byy przyznane przez Stalina ojczystej Gruzji. Przywdcy Zachodu ostrzegali, e trzeba szanowa rozkazy Stalina, mimo silnej opozycji Osetw i Abchazw. Prowincje korzystay ze wzgldnej autonomii a do rozpadu ZSRR. W 1990 roku nacjonalistyczny prezydent Gruzji Z. Gamsakhurdia odwoa autonomiczno tych regionw i zaatakowa Oseti Poudniow. To by pocztek krwawej wojny, z ogromn liczb ofiar, tysicami rannych, i dziesitkami tysicy uchodcw. Ograniczone formacje rosyjskich si wojskowych nadzoroway nietrway rozejm, zerwany 7 sierpnia roku, kiedy to prezydent Gruzji Saakashvili wydaje swoim siom rozkaz na jazdu. Reakcj Rosjan mona byo przewiedzie: wyparli z Osetii Poudniowej siy gruziskie, a nastpnie zdobyli cz Gruzji, by wreszcie czciowo wycofa swoje siy [Chomsky 2009].

Wrd uciekajcych Osetw panowaa opinia, e prozachodnio-europejski przywdca M. Saakashvili, prbowa zniszczy autonomiczn enklaw. Osetyska milicja, pod przychylnym spojrzeniem Rosjan, zacza gwatownie wygania Gruz inw z terytorium Osetii Poudniowej. Gruzja utrzymywaa, e jej atak by niezbdny w celu zatrzymania napaci ze strony Rosji. Jednak nawet po wielu tygodniach nie byo adnych niezbitych dowodw, oprcz przekonania samej Gruzji, e jej wersja jest prawdziwa i e to siy rosyjskie zaatakoway Gruzinw jako pierwsze.

Niektrzy obserwatorzy brali pod uwag kontekst przedwyborczy w Stanach Zjednoczonych. Wall Street Journal pisze:

Prawnicy, urzdnicy oraz analitycy podtrzymywali teori, e administracja Busha zachcia Gruzj swojego sprzymierzeca do rozpoczcia wojny, aby rozpta midzynarodowy kryzys, ktry daby w wyborach prezydenckich wiksze szanse senatorowi, kandydatowi republikaskiemu, Johnowi McCainowi, jako czowiekowi z duym dowiadczeniem w zakresie bezpieczestwa narodowego.

[Chomsky 2009].

Z kolei, francuski tygodnik Le nouvel Observateur powici gwny temat jednego ze swoich numerw sytuacji w Gruzji z tytuem La revanche russe (Rosyjs ka zemsta). Na okadce widniao zdjcie triumfujcego rosyjskiego pancernika. Ch.

Boltanski, specjalny wysannik tygodnika, pisze, e podczas, gdy Miedwiediew i Putin negocjuj z Europ oraz z Stanami Zjednoczonymi, rosyjska armia kontyn uuje rozszerzenie strefy okupacji w Gruzji, dokd dotarli uchodcy, wygnani ze swoich wsi przez osetyskich milicjantw. [Boltanski 2008, 28-31]. Obok artykuu umieszczono komentarz J. Daniela:

rosyjski nacjonalizm bdzie zawsze gr nad wszelkimi ideologiami liberal nymi. () Jest oczywiste, e sowieckie supermocarstwo nuklearne, ktre w dodat ku zachowuje kontrol nad gwnymi ciekami ropy naftowej na Kaukazie, wiele stracia wraz z rozpadem muru berliskiego, dlatego te nowa Rosja bdzie chciaa ponownie zyska wraz z rezurekcj imperium Tsar [Daniel 2008, 30].

Natomiast badacz Francuskiego Centrum Bada Midzynarodowych (Ceri), znany politolog i specjalista w zakresie stosunkw midzynarodowych P. Hassner zastanawia si nad kwesti odpowiedzialnoci w kryzysie pomidzy Rosj a Gruzj w kontekcie midzynarodowym. Przyznaje, e podstawowa odpowiedzialno za rozpoczcie tej wojny spoczywa na Sakaszwilim. Jego zdaniem, w kryzysie, w ktrym niezaleno energetyczna Gruzji moe by zagroona, Europa prbowaa jeszcze raz zaistnie, ale bez wikszych sukcesw [Hassner 2008, 32].

Wrd geopolitycznych przyczyn zainteresowania Stanw Zjednoczonych Gruzj, naley wymieni kontrol nad rurocigami w kierunku Azerbejdanu i Azji rodkowej. Gruzja bya wybrana przez administracj Clintona, otrzymywaa wsparcie w zakresie uzbrojenia. Gruzja bya strategicznym atutem dla Stanw Zjednoczonych zauwaa Z. Brzeziski [Chomsky 2009]. Tarcza antyrakietowa take figuruje w dugim wykazie punktw spornych pomidzy Rosj a Stanami Zjednoczonymi. Mwi si, e nie skierowana wobec Rosji, jednak analitycy stra tegiczni wyjanili dlaczego rosyjscy wojskowi odbieraj ten system i wybr jego umieszczenia jako potencjaln grob dla Rosji. Najazd na Gruzj przez Rosj posuy jako pretekst do zatwierdzenia zgody na instalacj odpowiednich sys temw w Polsce. Potwierdzajc argumenty powtarzany przez Moskw i odrzu cany przez Waszyngton, komentator Associated Press D. Butler zauwaa:

prawdziwy cel tego systemu to Rosja [Chomsky 2009].

Mona zrozumie dlaczego gruziski rzd zabrania dostpu do informacji rosyjs kim mediom. Mona zrozumie dlaczego rosyjskie media przedstawiaj wydarze nia w wietle sprzyjajcym Moskwie. Wszak, jak zauwaa Oleg Panfiow, dyrek tor Centrum Dziennikarstwa, w skrajnych sytuacjach chodzi o prawdziw wojn informacyjn [Dvinina 2009]. Trudno jednak zrozumie postaw amerykaskich mediw, uwaanych za niezalene i obiektywnie.

By moe u rde stereotypowego wizerunku Rosji we wspczesnych medi ach zachodnich legy zakorzenione w wiadomoci ludzi wyobraenia sigajce czasw zimnej wojny. Zwizek Radziecki nigdy nie rozpad si w pamici ludzi, bdcych wrogo nastawionych wobec systemu, panujcego wwczas w bloku wschodnim. Znamienne wyraenie, ktre powraca w amerykaskiej prasie wolny wiat cytowane jest w przeciwwadze do Rosji. Obraz Rosji nigdy nie zmieni si dla wiata zachodniego. Zachd kocha Rosj bardziej wwczas, gdy jej prezydent em by na pocztku lat 90. czowiek rzadko trzewy, rozbawiajcy go. Od momentu kiedy Rosja walczy o swoje interesy i swoje sfery wpyww stanowi znowu staje gronym niedwiedziem.

Bibliography:

Boltanski Ch., Gorgie sous la botte russe, Le nouvel Observateur 2008, nr 2285, s. 28-31.

Chomsky N., Ossetie Russie Gorgie, http://www.legrandsoir.info/spip.

php?article7131 [11.01.09].

J. Daniel, La guerre en Gorgie. Trop, cest trop, Le nouvel Observateur

2008, nr 2285 s. 30.

E. Dvinina, La guerre de linformation fait rage en Gorgie, http://www.

bakchich.info/article4695.html [9.01.09].

Halbach U., L'aprs-guerre en Gorgie, http://www.eurotopics.net/fr/magazin/ magazin_aktuell/kaukasus-2008-10/halbach-kaukasus-analyse/ [10.01.09].

Pierre Hassner, Il ya un vainqueur: la Russie, Le nouvel Observateur 2008, nr 2285 s. 32.

Otkhmezuri L., Le Moyen-Orient aprs la guerre russo-gorgienne, http:// www.mediapart.fr/club/edition/les-invites-de-mediapart/article/180908/le-moyen orient-apres-la-guerre-russo-georgienn [10.01.09].

Les USA: presse libre? Non! Et relents de guerre froide.... http://www.courrier international.com/article.asp?obj_id=88592 [10.01.09].

Katarzyna Molek-Kozakowska STEREOTYPES IN THE MASS MEDIA:

TOWARDS A METHODOLOGY OF STEREOTYPE RESEARCHIN MEDIA DISCOURSE Introduction Stereotypes are simplified, collectively shared representations of elements of cultural reality, particularly individuals, social groups or nations. It has been dem onstrated that they influence the way we tend to perceive, define and react to them.



Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 9 |
 
 >>  ()





 
<<     |    
2013 www.libed.ru - -

, .
, , , , 1-2 .