авторефераты диссертаций БЕСПЛАТНАЯ БИБЛИОТЕКА РОССИИ

КОНФЕРЕНЦИИ, КНИГИ, ПОСОБИЯ, НАУЧНЫЕ ИЗДАНИЯ

<< ГЛАВНАЯ
АГРОИНЖЕНЕРИЯ
АСТРОНОМИЯ
БЕЗОПАСНОСТЬ
БИОЛОГИЯ
ЗЕМЛЯ
ИНФОРМАТИКА
ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ
ИСТОРИЯ
КУЛЬТУРОЛОГИЯ
МАШИНОСТРОЕНИЕ
МЕДИЦИНА
МЕТАЛЛУРГИЯ
МЕХАНИКА
ПЕДАГОГИКА
ПОЛИТИКА
ПРИБОРОСТРОЕНИЕ
ПРОДОВОЛЬСТВИЕ
ПСИХОЛОГИЯ
РАДИОТЕХНИКА
СЕЛЬСКОЕ ХОЗЯЙСТВО
СОЦИОЛОГИЯ
СТРОИТЕЛЬСТВО
ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ
ТРАНСПОРТ
ФАРМАЦЕВТИКА
ФИЗИКА
ФИЗИОЛОГИЯ
ФИЛОЛОГИЯ
ФИЛОСОФИЯ
ХИМИЯ
ЭКОНОМИКА
ЭЛЕКТРОТЕХНИКА
ЭНЕРГЕТИКА
ЮРИСПРУДЕНЦИЯ
ЯЗЫКОЗНАНИЕ
РАЗНОЕ
КОНТАКТЫ


Pages:     | 1 |   ...   | 11 | 12 || 14 | 15 |   ...   | 21 |

«Оглавление 3 ...»

-- [ Страница 13 ] --

sin 2Sr P(r ) = F dS, (2) 2Sr где P(r ) – функция распределения межатомных векторов, или корреляционная функция. Эта функция в об щем случае может быть использована для изучения структурных особенностей объектов с произвольной структурой. Для некристаллических веществ при расчете функции радиального распределения атомной плотности используется формула Цернике – Принса, имеющая вид:

S I ( S ) f 2 (S ) (3) P(r ) = 4r 2 0 + 8r sin 2SrdS, f 2 (S ) S здесь 0 – средняя плотность вещества, I(S) – нормированная экспериментальная интенсивность рассеяния рентгеновского излучения, f 2 (S ) – усредненный атомный фактор, S – модуль вектора обратного про странства, r – модуль усредненного межатомного вектора. Второе слагаемое в правой части формулы (3) является корреляционной функцией. Сравнение формул (2) и (3) показывает, что, несмотря на их формаль ное различие, максимумы функций P(r ).

Для монокристаллов кореляционная функция (или функция Патерсона) имеет вид:

x F (hkl) cos 2 (hx + ky + lz).

P(uvw) = (4) h k l Нами при расчете корреляционной функции поликристалла учитывались разные методы расчета P(r ), но основное внимание уделялось функции (2), которая при минимальном фоне на рентгенограмме принима ет вид:

( ) 2r r, * sin 2r r P (r ) = F 2 r* (5) * где r * – радиус сферы в обратном пространстве, равный r * {hkl } = [d {hkl }]1, (6) d {hkl} – межплоскостные расстояния для кристаллографических плоскостей с разными (hkl ), но с одинако выми d.

Для проверки методики в качестве эталонного объекта был взят поликристалл меди. Исследования вы полнялись по схеме:

- по идеальной структурной модели кристалла меди определялись значения радиусов координацион ных сфер и рассчитывались значения структурных амплитуд Fв ;

- по значениям (F ) с учетом фактора повторяемости ( ) определялись значения F {hkl} = Fв2 ;

- по вычисленным значениям Fв2 проводился расчет P(r ) ;

- положения корреляционных сфер сравнивались с межатомными расстояниями кристалла меди.

Медь характеризуется точечной группой Fm3m с периодом решетки a = 3,62 A. На каждой коорди национной сфере радиуса r находится не один, а несколько атомов, координаты которых определяются по формуле (xyz)n = g (xyz)1, (7) где g – точечная группа меди.

Количество атомов с одинаковыми r определяет фактор повторяемости, который можно внести при расчете либо F, либо F 2. Поэтому нами было взято четыре варианта расчета P(r ) :

ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, 2009:

sin 2sr (F (s ) ) P(r ) =, (8) 2sr i = (F (s ) ) P (r ) = cos 2sr, (9) i = sin 2sr (F (s )) P(r ) =, (10) 2sr i = (F (s )) cos 2sr, P (r ) = (11) i = 0 где (8, 10) –формула Дебая, (9,11) – формула Паттерсона. P(r ) проводился от r = 1 A до r = 10 A через r = 0,1 A. Результаты расчетов приведены на графиках рис.1. Вертикальные линии соответствуют теорет теорети ческом значениям r, полученным по идеальной структурной модели меди. Из приведенных графиков ви вид но, что все кривые, полученные по формулам (8 – 11), имеют неплохую корреляцию с теоретическими зн зна чениями радиусов координационных сфер. Из указанных графиков видно, что наибольшее соответствие расчета и теории наблюдается для формулы (10), что, вообще говоря, следовало ожидать, так как интерф людается интерфе ренция рентгеновских лучей, рассеянных на атомах отдельной плоскости, действительно имеет место, а при рассеянии на различных плоскостях надо складывать интенсивности.

Рисунок 1 – Корреляционные функции меди, рассчитанные по формулам (10 – 13) (сверху вниз). Вертикальные линии Физика Рисунок 2 – Корреляционные функции меди (уравнение (12)) с обострением максимумов.

Величины P(r ) относительные Совпадение указанной функции P(r ) (формула (10)) с теорией проявляется еще нагляднее, если в вы полнить «обострение» максимумов на кривой P(r ). Эта процедура состоит в том, что выбирается нижний предельный уровень P(r )min и все значения P(r ) P(r )min принимаются равными P(r )min (рис. 2).

Рассмотренная методика была применена нами для изучения структурных различий поликристаллов меди с примесями различной концентрацией других металлов (Cm ). Обнаружена корреляция между пол поло жениями максимумов функции P(r ), определенных по рентгенодифрактометрическим экспериментам, и C m. Коэффициент корреляции R превышал 0,70 ( R = 0,05 ) Итак, можем сделать следующие выводы. Исследования структурных особенностей поликристаллич поликристалличе ских объектов по их экспериментальным рентгенограммам можно провести на основании анализа корелл корелля ционых функций, построенных по значениям F {hkl} в рамках метода Дебая – Патерсона. При известной идеальной модели максимумы функции P(r ) легко идентифицируются. Наибольшая эффективность метода проявляется в том случае, когда исследуется ряд кристаллов одной идеальной структуры с измененными параметрами одного типа (состав, условия внешнего воздействия, условия получения и т.п.) It is proposed the calculation method of the correlation function polycrystal objects on the base of x x-ray diffraction expe riments. This method can be used for investigation of structural properties of polycrystals with different constitution, defects and od so on.

Список литературы 1. Васильев, В.С. Изменение кристаллической структуры металлов под воздействием лазерного излученияю / В.С. Васильев, А.Ю. Иванов, В.А. Лиопо // Инженерно Инженерно-физический журнал. – 2007. – Т.80. – №5. – С.12 – 18.

2. Гинье, А.. Рентгенография кристаллов. / А. Гинье. – М.: Гос.изд-во физ.-мат. лит-ры, 1961. – 604 с.

инье, Научный руководитель – В.А. Лиопо доктор физико-математических наук, профессор.

математических Лиопо, УДК 535.391: 621. А.А. КАРКОТА АКУСТИЧЕСКАЯ ДИАГНОСТИКА РОСТА КРАТЕРА ПРИ ЛАЗЕРНОЙ ОБРАБОТК МАТЕРИАЛОВ ТИКА ПРИ ОБРАБОТКЕ Рассмотрена акустическая эмиссия зоны разрушения, образующейся в ходе воздействии импульсного лазерного излучения на поверхность металла. Определена зависимость временной формы и спектра акустических колебаний от параметров облучаемого материала и зак закона увеличения глубины кратера.

Целью данной работы является исследование акустической эмиссии зоны разрушения, образующейся в ходе воздействии импульсного лазерного излучения на поверхность металла, в ходе ее роста, и изучение поверхность связи параметров временных зависимостей давления в генерируемой упругой волне и изменения размеров зависимостей (в частности, глубины) необратимо деформированной зоны на поверхности облучаемого образца.

r Учитывая симметрию задачи, можно предположить, что At 0 = 0, скалярный потенциал 0 сферически симметричен:

ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, exp(ik l r ) ~ 0 ( ) = A( ), r B = Bz = 0, ~ ~ П ( ) = Z 0 (k R ) ( B ( ) exp( l z ) + Q ( ) exp( l z )), ~ ~ B ( ) = Z1 ( k R ) ( D ( ) exp( t z ) + S ( ) exp( t z )).

Здесь – спектральная частота, 0 () – спектр скалярного потенциала 0, k= /с, ( ) – ампли ~ ~ ~ туда колебания, kR = / cR, cR – скорость рэлеевских упругих волн, i = (k R k i2 )1/ 2, B ( ), D ( ), Q( ), ~ S ( ) – амплитуды колебаний, Zi(x) – сферические функции. При 0 и при z результат должен ос ~ ~ таваться конечным. Поэтому Zi(x) = Ji(x) (функции Бесселя), Q( ) = S ( ) = 0.

Будем считать, что закон изменения во времени избыточного давления, производимого пароплазмен ным образованием на поверхность сферического сегмента r = R, нам известен: Р / r = R = р ( t ) zz, отн. ед.

40 t, мкс 1 – экспериментально полученная кривая [3] (первый полупериод);

2 – экспоненциальная зависимость (время роста кра тера – 50 мкс);

3 – параболическая зависимость (время роста кратера до максимального значения – 50 мкс);

4 – синусои дальная зависимость (время роста – 50 мкс) Рисунок 1 – Зависимости давления в упругой волне при различных законах роста радиуса кривизны кратера На поверхности z = h избыточное (по отношению к давлению в невозмущенной среде ) давление в плазменном «факеле» изменяется от р(t) при = r1 до 0 при r1. Здесь, – полярный радиус и поляр ный угол в цилиндрической системе координат;

ось z, как уже указывалось, направлена вдоль лазерного луча. Поскольку во время экспериментальных исследований датчик давления, как правило, устанавливают на оси процесса, наибольший интерес представляет закон изменения давления на участке плоскости ~ r.Поэтому будем считать, что и на поверхности z = h временная зависимость давления близка к р(t).

В качестве граничных условий зададим условия равновесия границы зоны необратимых деформа ций. В этом случае: на поверхности сферического сегмента r = R rr = – р(t), r = r = 0;

на границе z = h, zz = (t), z = 0, z = 0. Здесь ij – компоненты тензора напряжений, r,, – сферические координаты (выбор начала координат и направления оси z нами уже указан;

отметим, что угол в сферической и ранее заданной цилиндрической системах координат определяется одинаково).

Подставляя выражения для A, полученные из уравнения (1), в систему (3), получим для каждого мо мента времени t систему алгебраических уравнений относительно A(, R, d, 1 ), B(, R, d, 1 ), C (, R, d, 1 ) r. Определив эти коэффициенты, нетрудно рассчитать компоненты вектора упругих деформаций A(, r ) и давление (компоненту тензора упругих напряжений) zz (, R, d ).

Физика Результаты расчетов первого полупериода зависимости zz (t ) при различных зависимостях R = R(t ) представлены на рисунке 1. Расчеты проводились для медного образца с плотностью в упругой зоне = 8800 кг/м3, скоростями ct = 2260 м/с, cl = 4700 м/с, c R =2113 м/с, при максимальном внешнем давле нии p max = 6 10 5 Па, и конечных параметрах зоны разрушения 1max = 1.5 10 3 м, d max = 0.1 10 3 м, Rmax = 11.25 10 3 м. Как видно из данного графика, наибольшее соответствие с экспериментальными дан ными получается при зависимости радиуса кривизны кратера от времени вида R(t ) = Rmin Exp[kt 2 ].

В ходе расчетов были рассмотрены также различные временные зависимости давления на границе не упругой области, что позволяет судить о поведении приповерхностной плазмы. Наилучшее согласие с экс периментом было получено в том случае, если давление плазмы нарастало по экспоненте до максимума в течение 20 мкс и экспоненциально убывало до минимального в течение следующих 30 мкс [3].

Можем сделать выводы.

1. Время роста зоны разрушения для медного образца в условиях эксперимента [3] составляет пример но 30 мкс, что согласуется с временем существования плазменного образования у поверхности мишени, подвергающейся лазерно-плазменной обработке [3].

2. Использование модели нагруженной области с перемещающимися границами, излучающей акусти ческие волны в упругую среду, позволяет решить важную практическую задачу – определить закон времен ного роста зоны необратимых деформаций на поверхности образца, подвергающегося лазерной обработке.

The acoustic emission of a band of fracture generatored in a course action of pulsing laser radiation on a surface of metal surveyed. The dependence of the time shape and spectrum of ultrasonic oscillations from parameters of an irradiated material and law of magnification of depth of a crater is spotted.

Список литературы 1. Быковский, Ю.А. Акустические процессы, инициированные воздействием лазерного излучения на поверхность твердого тела / Ю.А. Быковский, А.Ю.Иванов, Э.А. Маныкин // Поверхность. Физика, химия, механика – 1987. – №12. – C. 147 – 150.

2. Ландау, Л.Д. Теория упругости / Л.Д. Ландау, Е.М Лифшиц. – М.: Наука, 1987. – 248 с.

3. Иванов, А.Ю. Временные характеристики акустических волн, возникающих при действии лазерного импульса на поверхность металла. / А.Ю. Иванов, В.И. Недолугов // Квантовая электроника. – 1989. – Т. 16, № 4. – С. 801 – 805.

Научный руководитель – А.Ю. Иванов, доктор физико-математических наук, доцент.

УДК 535.391: 621. А.В. ЛОМСКИЙ СКОРОСТНАЯ ДИАГНОСТИКА ЛАЗЕРНОЙ ПЛАЗМЫ Излучение мощного лазера на красителе характеризуется крайне низкой стабильностью своих выходных парамет ров, что делает и лазерный эрозионный плазменный факел (ЛЭПФ) плохо воспроизводимым объектом. Исследование динамики развития такого объекта во времени может быть проведено только в ходе единичного эксперимента, что явля лось целью данной работы и предопределило использование метода скоростной голографической киносъемки [1].

Схема использовавшейся экспериментальной установки приведена на рисунке. Излучение родамино вого лазера 1, пройдя через фокусирующую систему 2, попадало на образец 3, находящийся в вакуумной камере.

В качестве фокусирующих применялись как однолинзовые, так и двухлинзовые системы, которые позволяли строить изображение диафрагмы 4 на поверхности образца 3. Наиболее однородное пятно фоку сировки излучения диаметром 3 мм с резкими границами формировалось при использовании двухлинзовой системы с 12-кратным уменьшением и диафрагмы диаметром 40 мм. Часть излучения родаминового лазера передней гранью клина 5 направлялась в измеритель энергии ИМ0-2Н 6, входное окно которого располага лось в задней фокальной плоскости линзы 7. Отраженное задней гранью клина 5 излучение попадало на ко аксиальный фотоэлемент ФЭК-14 8 и использовалось для регистрации временной формы импульса лазерно го излучения запоминающим осциллографом С8-13 9. Вакуумная камера с образцом помещалась в одно из плечей голографического интерферометра Маха – Цендера 10. Длины плечей интерферометра были выров нены с точностью 1 – 2 мм. В качестве зондирующего использовалось излучение рубинового лазера 11, ра ботающего в режиме свободной генерации [1], с длительностью импульса ~ 300 мкс. Селекция поперечных мод излучения рубинового лазера осуществлялась диафрагмой диаметром 2 мм, помещенной внутрь резона тора, а продольных – эталоном Фабри – Перо с базой 25 мм, используемым в качестве выходного зеркала.

Зондирующее излучение заводилось в коллиматор 12, формирующий параллельный пучок диаметром мм, который освещал интерферометр 10. Такие поперечные размеры зондирующего пучка позволяли иссле довать не только ЛЭПФ с характерными размерами в осевом направлении ~ 20 мм, но и поведение ударных волн за его пределами. Интерферометр был состыкован с камерой СФР-1М 13, работающей в режиме лупы времени с двухрядной линзовой вставкой. Описанная схема позволяла регистрировать развернутые во вре ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, мени голограммы сфокусированного изображения ЛЭПФ. Полученные отдельные кадры голограмм обеспе чивали временное разрешение не хуже 0,8 мкс (время экспозиции одного кадра). Дифракционная эффектив ность голограмм позволяла в стационарных условиях восстанавливать и регистрировать интерференцион ные и теневые картины исследуемого процесса излучением Не – Ne лазера на фотопленке «Микрат-300».

Для контроля достоверности результатов, полученных с помощью скоростной голографической киносъем ки, экспериментальная установка позволяла исследовать лазерную плазму и традиционными методами.

Скорость движения фронта светящегося плазменного образования определялась по щелевым фоторазверт кам, зарегистрированным камерой СФР-1М 14, работающей в режиме фоторегистратора. При этом в плос кости фотопленки строилось изображение приосевой зоны ЛЭПФ. Камера СФР-1М 15, работающая в режи ме лупы времени и состыкованная со спектральной приставкой 16, позволяла регистрировать спектры ис пускания плазмы с временным разрешением ~ 2 мкс.

3 6 9 1 – мощный родаминовый лазер;

2 – фокусирующая система;

3 – металлический образец;

4 – диафрагма;

5 – свето делительный клин;

6 – измеритель энергии;

ИМО-2Н;

7 – линза;

8 – коаксиальный элемент ФЭК-14;

9 – осциллограф С8-13;

10 – интерферометр Маха – Цендера;

11 – зондирующий рубиновый лазер;

12 – коллиматор;

13, 14, 15 – камеры СФР-1М;

16 – спектральная приставка;

17 – блок коммутации;

18 – спектрограф ИСП- Рисунок 1 – Схема экспериментальной установки Синхронизация работы трех камер СФР осуществлялась блоком коммутации 17. Блок коммутации вы рабатывал синхроимпульс при совпадении запускающих импульсов от камер 14 и 15, работающих как ве домые. При совпадении синхроимпульса с запускающим импульсом командной камеры 13 вырабатывался инициирующий импульс высокого напряжения, с помощью которого происходил запуск всей эксперимен тальной установки. Таким образом, инициирующий импульс подавался только при определенных положе ниях зеркал всех трех работающих камер СФР-1М. Разброс по времени начала инициирующего импульса относительно заданных положений зеркал зависел от длительности вырабатываемых блоком 17 синхроим пульсов. Длительность синхроимпульсов подбиралась так, чтобы обеспечивать подачу инициирующего им пульса на экспериментальную установку не позднее, чем через 30 секунд после начала работы электродви гателей трех камер СФР-1М с угловыми скоростями 75 000 об/мин. При этом неточность исходных положе ний зеркал ведомых камер приводила к тому, что начало регистрируемого процесса на фотопленках в этих камерах могло смещаться друг относительно друга на расстояния, не превышающие 10 см.

The radiation of the powerful laser on dye is characterized by the lowest stability of the output parameters, that does also laser erosive plasma torch by badly reproduced object. The examination of dynamics of development of such object in time can be carried out only during single experiment, that was the objective of sectional operation and has predetermined use of a method of velocity holographic filming.

Физика Список литературы 1. Недолугов, В.И. Скоростная голографическая киносъемка лазерной плазмы у поверхности образца / В.И.Недолугов // Физиче ские методы исследования прозрачных неоднородностей. – М.: МДНТП, 1990. – С. 31 – 32.

2. Экспериментальное исследование воздействия излучения лазера на родамине 6Ж на алюминий / А.А. Бакеев [и др.] // Квантовая электроника. – 1980, – Т. 7, № 2, – С. 349 – 354.

Научный руководитель – А.Ю. Иванов, доктор физико-математических наук, доцент.

УДК 535.391: 621. А.Л. ШУПИЦА НЕЛИНЕЙНО-АКУСТИЧЕСКИЕ ЭФФЕКТЫ, НАБЛЮДАЕМЫЕ ПРИ ЛАЗЕРНО-ПЛАЗМЕННОЙ ОБРАБОТКЕ МАТЕРИАЛОВ Целью данной работы является рассмотрение акустической эмиссии зоны лазерного разрушения материала с уче том нелинейных эффектов, наблюдаемых на поверхности кратера, формирующегося на поверхности обрабатываемого образца.

Известно, что при лазерном разрушении металлического образца происходит значительный разогрев вещества в области, превышающей по размерам зону неупругих деформаций, вследствие чего возникает слой, в котором компоненты тензора напряжений, не превышая пределы упругости, могут превышать пре дел пропорциональности. Таким образом, необходим учет нелинейно-упругих эффектов, наблюдаемых при действии лазерного импульса на поверхность твердого тела.

Согласно методике [1] будем использовать модель нагруженной области, излучающей акустические волны в упругую среду, учтя, однако, нелинейные компоненты тензора деформаций. Вектор смещения бу дет состоять из объемной и поверхностной составляющих, каждая из которых в свою очередь имеет про дольную и поперечную компоненты:

ОБ ПОВ ОБ ОБ ПОВ ПОВ A= A +A = Al + At + Al + At.

ОБ В соответствии с симметрией процесса At = 0.

Продольная и поперечная компоненты в упругой зоне определяются из соответствующих волновых уравнений. В работе [2] определено значение вектора смещения в упругой волне:

( ) r (1 + ikl r )Exp[ikr ] + B( ) 0 k R J1 (k R ) + z 0 l J 0 (k R ) Exp[ l z] + Al = A( ) r ( ) + D( ) 0 t J1 (k R ) + z 0 k R J 0 (k R ) Exp[ t z ], ( ) U t = D ( ) 0 t J1 (k R ) + z 0 k R J 0 (k R ) Exp[ t z ], где – спектральная частота, k l = / cl, k t = / ct, ci – продольная и поперечная скорости звука ( i = l, t ),,, – амплитуды колебаний,, cR – скорость рэлеевских упругих волн, i = (k R k i2 )1/ 2 ( i = l, t ), J i (x) – функции Бесселя ( i = 0,1 ), r, z, – орты сферической и полярной систем координат.

В линейном приближении тензор напряжений связан с вектором смещения A законом Гука:

All 0 ij + 2µAij 0 = ij = p( ) ij, (1) здесь, µ – коэффициенты Ламе, p( ) – закон изменения давления на границе неупругой зоны, ij – сим вол Кронекера.

Рассмотрим теперь эту же задачу с учетом нелинейно-упругих эффектов радиальной части объемной составляющей вектора смещения.

Учет нелинейных эффектов в объемной компоненте вектора смещения может быть осуществлен в рам rr r r ках теории возмущений. В данном случае вектор смещения можно представить в виде: A = A0 + A1, где A r – вектор смещения без учета нелинейных эффектов, A1 – поправка, возникающая при учете данных эффек ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, 2009:

r r тов, причем A0 A1. Применение данного подхода к рассмотрению акустической эмиссии, возникающей при лазерном разрушении медного образца, дает следующий результат.

Рисунок – Временные зависимости zz : сплошная кривая – временная зависимость, полученная экспер экспери ментально [2];

штриховая – полученная в рамках линейного приближения, штрихпунктирная – полученная с учетом нелинейно нелинейно-упругих эффектов На рисунке представлены экспериментально зарегистрированная и рассчитанные с применением опи санных методик временные зависимости zz. Для данного материала плотность в упругой зоне = кг/м3, поперечная и продольная скорости звука равны соответственно ct = 2260 м/с, cl = 4700 м/с, скорость поверхностной волны cR = 2113 м/с [3], максимальное внешнее давление pmax = 6 105 Па, конечные пара метры зоны разрушения 1max = 1.5 10 3 м, d max = 0.1 10 3 м, Rmax = 11.25 10 3 м [2].

Видно, что полученная с учетом нелинейно упругих эффектов кривая значительно лучше согласуется с нелинейно-упругих экспериментально зарегистрированной, чем рассчитанная в рамках линейного приближения. При этом на наи лучшее совпадение экспериментально зарегистрированной и рассчитанной zz получено при = = = 10 5 µ. Таким образом, описанный метод позволяет определять нелинейно нелинейно-упругие константы различных материалов при температуре, наблюдаемой на поверхности зоны лазерно плазменной эрозии.

лазерно-плазменной Итак, можно сделать следующие вы выводы.

1. Учет нелинейно-упругих эффектов, наблюдаемых на границе очага разрушения, позволяет более упругих точно описать временную зависимость давления в упругой волне, эмитируемой при лазерном разрушении металла.

2. Развитая в данной работе методика позволяет экспериментально определять значения параметров экспериментально,, для различных материалов.

The objective of sectional operation is viewing an acoustic emission of a band of laser fracture of a material in view of nonlinear effects apparent on a surface of a crater, handled sample, formatived on a surface.

e Список литературы 1. Быковский, Ю.А. Акустические процессы, инициированные воздействием лазерного излучения на поверхность твердого тела. / Ю.А. Быковский, А.Ю Иванов., Э.А. Маныкин // Поверхность: Физика, химия, механика. – 1987. – № 12. – С. 142 – 145.

2. Иванов, А.Ю. Акустическая диагностика процесса лазерной обработки материалов / А.Ю.Иванов. – Гродно: ГрГУ, 2007.

3. Физические величины: справочник / под ред. И.С.Григорьева, Е.З.Мейлихова. – М.: Энергоатомиздат, 1991.

оатомиздат, Научный руководитель – А.Ю. Иванов доктор физико-математических наук, доцент.

математических Иванов, Филология ФИЛОЛОГИЯ УДК 811.162. Е.Ю. АМБРАЖЕВИЧ ОСОБЕННОСТИ ЯЗЫКА РЕКЛАМНЫХ ТЕКСТОВ, ПОСВЯЩЕННЫХ ТУРИСТИЧЕСКИМ ОБЪЕКТАМ ГРОДНЕНЩИНЫ Рассматриваются рекламные тексты, посвященные туристическим объектам Гродненщины. Исследование реклам ных сообщений базируется на представлении их в качестве особого рода вербальной коммуникации, которая обладает определенным набором речевых канонов. Описываются наиболее типичные особенности рекламного языка, найденные на различных уровнях туристического рекламного текста.

«Рекламный текст – сложное семиотическое целое, представляющее собой свободную – как линейную, так и нелинейную – последовательность знаковых единиц, максимально приспособленное для выполнения главной задачи – продвижения на рынок рекламируемого продукта» [1].

Туризм в современном мире невозможно представить без рекламы. Все туристические рекламные тек сты объединены общей целью привлечения потребительского внимания. По структуре они также достаточ но схожи. Обычно туристические рекламные тексты достаточно информативны: они способны помочь по добрать подходящий вариант маршрута. Однако несложно заметить присутствие некоторых специфических особенностей в рекламных текстах, представляющих региональный отдых, в частности, отдых на Гроднен щине.

Естественно употребление локальных номинаций, среди которых самыми частотными являются: Грод но, озеро Белое, «Озерный» (название санатория), Жировичи. Однако, кроме сугубо региональных названий, встречаем следующие упоминания: Литва, Друскининкай, Польша, ВКЛ, Европа, Украина, Киево-Печерская лавра, Беларусь, Минск. В большинстве случаев употребление данных единиц обусловлено введением в рек ламный текст исторической справки. Вместе с тем во многих текстах прослеживаются указания на связь с Европой. Так, указывается расстояние от санаториев до границы с ЕС, отмечаются возможность проведения экскурсий в Республику Польша и наличие номеров «евроуровня».

Тексты, представляющие экскурсионную программу, могут содержать как историческую справку, так и информацию об организационных моментах. Подача данной информации сопровождается употреблением определенных конструкций, ставших речевыми штампами: играть важную роль в истории, многочисленные памятники архитектуры, известен далеко за пределами, оставить яркий след в истории, неповторимая красота, архитектурное наследие прошлого. В случае рекламы санаториев встречаем следующие сочета ния: благоустроенные / комфортабельные номера, заповедный уголок природы, живописный лесной массив, новый высокоэффективный метод лечения. Также в случае представления санатория тексты изобилуют ме дицинской терминологией, характеризующей услуги и оборудование определенной здравницы, а также пе речень заболеваний, в лечении которых специализируется санаторий: сапропелевые грязи, заболевания же лудочно-кишечного тракта, ЭКГ, мануальная терапия, УЗИ, иглорефлексотерапия, гидротерапия кишечни ка, электрокардиография и др.

Кроме структурированного терминологического перечня, содержанию рекламного текста не чужды и «лирические» отступления. К ним можно отнести рассуждения о пейзаже вокруг Новогрудка: Волшебный пейзаж вокруг Новогрудка будто изначально был помечен перстом Истории. Эту печать избранничества город пронес через столетия [2]. Специфичны рассуждения, представляющие Жировичскую обитель: Про ходят годы, прессуясь в столетия… Меняются властители и политические режимы… Становятся дос тоянием архивов войны и революции … А Жировичская обитель, обустраиваясь и молясь, продолжает свое каждодневное служение… [10]. Эмоциональным эпиграфом к тексту о Новогрудке выбраны строки А.Мицкевича: Ля Навагрудка, на ўздыбленых гарах… [8]. Эмоциональность рекламного текста обусловлена его направленностью на общение с потенциальным потребителем. Некоторые из рассматриваемых текстов содержат восклицания и риторические вопросы, как бы имитируя диалогическую речь: Как только ни име новали его [Новогрудок] летописи в минувшие века!» [2];

Впечатляет?... Древний Гродно!!! … Так, например, поднимались ли вы когда-нибудь в боевую башню православной церкви, которая …? А видели ли вы самый большой на территории Восточной Европы замок ХIV в.? [8].

Эмотивности рекламным текстам придают суперлятивы (крупнейший, новейший) и прилагательные, создающие положительное впечатление (современный, комфортабельный, важный, уникальный, благоуст роенный, ведущий, новый, высокоэффективный, знаменитый, волшебный, значительный).

Для рекламных текстов характерно присутствие личного местоимения вы, употребленного в обобщен ном значении: приглашаем Вас, Вы посетите и др. При этом возможно и употребление конструкции вместе с нами, которая логично завершает все рекламное повествование.

Как правило, в рекламном тексте, представляющем экскурсионный маршрут, присутствуют глаголы прошедшего, настоящего и будущего времени. Глаголы прошедшего времени помогают в раскрытии исто рико-культурологического контекста: сохранил, оставил, называли, располагались, были, провели. Формы глаголов настоящего времени подчеркивают вневременность/постоянство: говорят, повествует, заворажи вает, включает, устремляются, продолжает, находится, знакомит, подчеркивает. Глаголы будущего времени используются при повествовании о ходе проведения предполагаемой экскурсии: познакомитесь, ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, посетите, получите, услышат. Тексты же, презентирующие санаторно-оздоровительные комплексы, прак тически не содержат глаголов и являются по преимуществу номинативными.

Рассматриваемым рекламным текстам в некоторой мере присуща интонация перечисления, что выра жается частотными конструкциями типа «обобщающее слово: х, у, z… (однородные члены)». Например:

многочисленные памятники архитектуры: мужской и женский бернардинские монастыри XVII – XVIII вв., ратушу XVIII в., синагогу XVII в., костел св. Андрея XVIII в., а также другие старинные сооружения» [4].

В заключение можно привести четкий перечень выявленных нами особенностей в языке рекламных текстов, посвященных представлению туристических объектов Гродненщины: употребление локальных но минаций и речевых штампов, указания на связь с Европой, эмотивность, присутствие личного местоимения вы, употребленного в обобщенном значении, употребление глаголов в различных временных формах, инто нация перечисления. Структура рассматриваемых рекламных текстов может включать историческую справ ку, информацию об организационных моментах и «лирические» отступления.

This article shows the speech peculiarities of the Grodno region advertisement. Tourist advertisement texts present Grodno region like an excellent spot with rich historical and cultural experience. They connect the past and present in one speech mes sage which has the aim to interest tourists preliminarily and help them with the choice of the route.

Список литературы Анализ рекламных текстов // [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.ref.by/refs/1/28367/1.html – Дата доступа:

1.

05.12.2008.

2. Архитектурные памятники Мира и Новогрудка // [Электронный ресурс]. – Режим доступа:

http://www.belarustourism.by/catalog/148_15744.html – Дата доступа: 01.06.2008.

3. Минск – Слоним – Жировичи – Сынковичи // [Электронный ресурс]. – Режим доступа:

http://www.holiday.by/tour.asp?id=93120 – Дата доступа: 05.12.2008.

4. Православная святыня – монастырь в Жировичах // [Электронный ресурс]. – Режим доступа:

http://www.holiday.by/tour.asp?id=85978 – Дата доступа: 05.12.2008.

Cанаторий «Поречье» // [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.holiday.by/tour.asp?id=81026 – Дата доступа:

5.

05.12.2008.

Санаторий «Пралеска» // [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.brilliant-tour.spb.ru/viewhotel.php?hid=3485 – 6.

Дата доступа: 05.12.2008.

7. Санаторий «Радон» // Отдых круглый год. – Минск: Туринфо, 2007. – С. 8.

Туристическая фирма «Долсан» // [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://dolsan.okis.ru/about.html – Дата доступа:

8.

05.12.2008.

9. Центр оздоровления «Озерный» // Отдых круглый год. – Минск: Туринфо, 2007. – С. 9-10.

10. Экскурсионный тур «Жировичский монастырь – Сынковичи – Слоним» // [Электронный ресурс]. – Режим доступа:

http://www.otpusk.by/tours/40_231.html. Дата доступа: 05.12.2008.

Научный руководитель – В.Л. Воронович, кандидат филологических наук, доцент.

УДК 811.161. Т.В. АРЦІШ УЛАСНАФРАЗЕАЛАГІЧНЫЯ ДЫЯЛЕКТЫЗМЫ Ў «СЛОЎНІКУ ГРОДЗЕНСКАЙ ВОБЛАСЦІ» Т.Ф. СЦЯШКОВІЧ Рассматриваются собственнофразеологические диалектизмы. Выделяются их виды: эквивалентные и безэквива лентные диалектизмы с объектным и субъектным значением. Эквивалентные собственнофразеологические диалектизмы составляют значительный пласт белорусской национальной фразеологии, который постоянно увеличивается за счёт образования новых единиц и перехода безэквивалентных диалектизмов в группу эквивалентных. Безэквивалентность собственнофразеологических диалектизмов необходимо рассматривать как явление относительное, временное, так как литературный язык в процессе развития пополняется фразеологизмами такого же содержания. В таком случае диалект ная единица теряет черты несоотносительности и становится эквивалентной.

Уласнафразеалагічныя дыялектызмы з’яўляюцца асобнымі адзінкамі, кожная з якіх вылучаецца непаўторнай унутраннай формай, своеасаблівым структурна-кампанентным складам. Яны не ўступаюць з літаратурнымі адпаведнікамі ў варыянтныя адносіны. Гэты тып дыялектызмаў складае амаль палову адзінак раздзела «Народная фразеалогія» ў «Слоўніку Гродзенскай вобласці» Т.Ф. Сцяшковіч [1, с. 676 – 622] – адзінак з 637.

Уласнафразеалагічныя дыялектызмы выяўляюцца праз параўнанне іх з літаратурнымі эквівалентамі.

Існуе два віды адносін:

1. Дыялектызмы не маюць фразеалагічнага эквівалента ў літаратурнай мове: блішчаць у вочы ‘глядзець, як іншыя ядуць’.

2. Дыялектызмы абазначаюць паняцці, якія ў літаратурнай мове перадаюцца іншымі фразеалагізмамі:

агню пазычыць ‘спяшацца’, панесці на языках ‘расказаць усім’, як панскі цюцька ‘няшчыра, лісліва’.

Филология У адпаведнасці з гэтым падзелам уласнафразеалагічныя дыялектызмы бываюць эквівалентнымі і безэквівалентнымі.

Суадносныя эквівалентныя дыялектызмы выражаюць самыя розныя колькасныя стасункі з літаратурнымі адпаведнікамі. Іх можна аб’яднаць у шматлікія тэматычныя і семантычныя групы, напрыклад:

І. Фізічныя якасці асобы:

1. Вельмі худы: адны вушы блішчаць, як смык, як доска-саракоўка.

2. Вельмі слабы, нядужы: салявы мех, як муха.

3. Вельмі моцны, здаровы: як конь стаенны, сыр ды малако.

II. Мова, маўленне:

1. Вельмі гаваркі, балбатлівы: сем сабак не абрэша.

2. Хто-небудзь негаваркі, ціхі: як цяля.

IІІ. Псіхічны стан і маральна-этычныя якасці асобы:

1. Збянтэжаны, разгублены: ні сцяты ні павешаны.

2. Ганарысты, фанабэрысты: як п’яны заяц, ні да стэмпу.

3. Вельмі гультаяваты: саломку не пераламаць.

ІV. Адносіны паміж людзьмі:

1. Вельмі дружныя: як пташка на моры, як прыкіпець.

2. Вельмі падобныя на каго-небудзь: як з вока выпаў.

Багатыя сінанімічныя рады ўласцівы таксама фразеалагізмам дзеяслоўных, прыслоўных граматычных разрадаў. Так, дзеяслоўная група са значэннем ‘пабіць, пакараць, моцна расправіцца з кім-небудзь’ склада ецца з 4 фразеалагізмаў: даваць у шкуру, даць грымака, даць тумакоў, сцерці ў кіслы яблык. Семантычны рад ‘нагаворваць, напляткарыць’ пададзены 11 фразеалагізмамі: аперазацца языком, быкі каціць, вянкі плесці, гума цягнуць, давесці да вушэй, зводы зводзіць, леды вадзіць, лыкі драць, мак зялёны трэсці, слаць языком, шыпулі абіраць.

Вялікую колькасць фразеалагізмаў аб’ядноўваюць вакол сябе і многія іншыя паняцці, напрыклад, такія, як ‘напіцца, быць п’яным, залішне выпіць спіртнога’, ‘памерці’, ‘многа есці’, ‘гультаяваты’, ‘хутка, імкліва’.

Як бачым, эквівалентныя ўласнафразеалагічныя дыялектызмы складаюць значны пласт беларускай нацыянальнай фразеалогіі. Ён няспынна павялічваецца за кошт утварэння новых адзінак.

Безэквівалентныя ўласнафразеалагічныя дыялектызмы не маюць фразеалагічна-семантычных эквівалентаў ў літаратурнай мове, бо «ў яе сістэме адпаведнае паняцце не знайшло адлюстравання фразеалагізмам» [2, с. 97].

Фразеалагічнае значэнне ахоплівае пераважна сферу чалавечых узаемаадносін, гэта значыць, мае антрапацэнтрычную накіраванасць. Гэта так званая суб’ектная фразеалогія, супрацьпастаўленая аб’ектнай.

Безэквівалентныя ўласнафразеалагічныя дыялектызмы з суб’ектным значэннем суадносяцца з фрагментамі чалавечага быцця. Для абазначэння нейкага паняцця выкарыстоўваецца не адзін фразеалагізм, а некалькі. Дыялектызмы, для якіх няма семантычных адпаведнікаў у літаратурнай мове, складаюць меншую частку суб’ектнай фразеалогіі. Адсутнасць абазначэння адпаведных паняццяў у літаратурнай фразеалогіі тлумачыцца тым, што ёю яшчэ не асвоены многія аб’екты рэчаіснасці.

Нярэдка безэквівалентныя суб’ектныя ўласнафразеалагічныя дыялектызмы называюць з’явы менш значныя, другарадныя: духі спёрла ‘пра задышку’.

Адзінкавасць фразеалагічных найменняў звязана і з этнаграфічнымі рэаліямі, г. зн. асаблівасцямі мясцовага быту, матэрыяльнай і духоўнай культуры, працоўных працэсаў, абрадавых дзеянняў і інш.:

спаліць халяўкі ‘безвынікова пасватацца’, пяяць на падаркі ‘бавіць гасцей на вяселлі за падарункі’.

Выразным паказчыкам семантычнай непаўторнасці фразеалагізма з’яўляецца абмежаваная яго спалучальнасць са словамі. Словы-суправаджальнікі не толькі звужаюць, канкрэтызуюць фразеалагічнае значэнне, але выконваюць яшчэ і выяўленчую функцыю: (выдурвацца) як муха на сцяне.

Для тэматычнай класіфікацыі безэквівалентных фразеалагізмаў з суб’ектным значэннем лепш падыходзяць ідэаграфічныя схемы агульнага характару, якія адлюстроўваюць бытавую, жыццёвую карціну свету, звязаную з чалавекам, і складаюцца, напрыклад, з такіх асноўных блокаў: «Чалавек», «Чалавек і навакольны свет»: як піша ‘пра добрую паходку;

як свіння ў плоце ўшчамілася ‘пра пісклявы голас’.

Некаторыя фразеалагізмы закранаюць дзіцячую фразеалогію: знайсці ногі ‘пачаць хадзіць’, сыт-барана ‘спосаб несці дзіця на плячах’.

Безэквівалентныя ўласнафразеалагічныя дыялектызмы з аб’ектным значэннем звычайна адпавядаюць рэаліям агульнавядомым, распаўсюджанне якіх не абмежавана пэўнай тэрыторыяй. У літаратурнай мове адпаведныя ім фразеалагізмы адсутнічаюць. Гэта звязана з лінгвістычнымі прычынамі, станам развіцця літаратурнай фразеалогіі на пэўным гістарычным этапе, спецыфікай дыялектнай фразеалогіі. У межах безэквівалентнай аб’ектнай фразеалогіі вылучаюць тыповыя тэматычныя групы, якія займаюць важнае месца ў практычнай і інтэлектуальнай дзейнасці чалавека, адлюстроўваць бытавыя з’явы, іх уласцівасці, напрыклад: пусты дзень ‘час, не спрыяльны для ўраджаю’, як Плаўскі на багача ‘без густу апранацца’.

Безэквівалентнасць пэўнага ўласнафразеалагічнага дыялектызма трэба разглядаць як з’яву адносную, часовую, бо літаратурная мова ў працэсе развіцця можа папаўняцца фразеалагізмамі такога зместу. У гэтым выпадку іншая дыялектная адзінка з такім самым значэннем страчвае рысы семантычнай непаўторнасці і становіцца суадноснай.

ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, Такім чынам, эквівалентныя ўласнафразеалагічныя дыялектызмы па колькасці адзінак пераважаюць над безэквівалентнымі. Утварэнне новых фразеалагізмаў не спыняецца, што выклікана экспрэсіўнымі патрэбамі, а таксама імкненнем выразіць па-новаму ўжо вядомыя паняцці.

In article are examined really phraseological dialectic units. Their kinds are allocated, there are equivalent and unequiva lent dialectic units with objectic and subjectic by meaning. Equivalent really phraseological dialectic units make a significant layer Belorussian national phraseology, which is constantly increased at the expense of education of new units and transition unequivalent dialectic units in group equivalent. Unequivalence of dialectic units it is necessary to examine as the phenomenon relative, temporary, as literary language during development replenishes phraseological units of such contents. In such case di alectic unit loses features of uncorrelation and becomes equivalent.

Спіс літаратуры 1. Сцяшковіч, Т.Ф. Слоўнік Гродзенскай вобласці / Т.Ф. Сцяшковіч. – Мінск: Навука і Тэхніка, 1983.

2. Даніловіч, М.А. Беларуская дыялектная фразеалогія і яе лексічная аснова: манаграфія / М.А. Даніловіч. – Гродна: ГрДУ, 2003. – 272 с.

Навуковы кіраўнік – М.А. Даніловіч, доктар філалагічных навук, прафесар.

УДК 811.161.3: 811.162. Г.У. АЎЧЫННІКАВА НАЙМЕННІ АСОБЫ Ў ГАЛІНЕ ВЫТВОРЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ Ў БЕЛАРУСКАЙ І ПОЛЬСКАЙ МОВАХ Рассматриваются имена существительные белорусского и польского языков, называющие лицо по профессии в сфере производства. Проводится сопоставительный анализ имён существительных названной группы с целью определения тенденций в употреблении суффиксальных формантов в белорусском и польском языках и выявления соответствий между этими формантами.

У сувязі з тым, што ўзнікаюць новыя прафесіі, якія патрабуюць сваёй намінацыі, пласт назоўнікаў, якія называюць асобу паводле прафесійнай дзейнасці, і цяпер працягвае пашырацца. З аднаго боку, кола гэтых назоўнікаў з’яўляецца адкрытым, а з другога – тут часта не адлюстроўваюцца сучасныя тэндэнцыі ў словаўтварэнні, і не толькі ў даўно сфармаванай сістэме намінацыяў асобы ў сферы рамёстваў.

Мы разгледзім асабовыя назоўнікі – найменні асобы паводле прафесіі ў галіне вытворчай дзейнасці ў беларускай і польскай мовах на матэрыяле «Польска-беларускага слоўніка» (Мінск, 2004 год). На пачатку акрэслім межы паняцця «вытворчая дзейнасць»: сюды мы ўключым прафесіі, звязаныя з прамысловасцю, будаўніцтвам, сельскай, лясной і воднай гаспадаркай, вытворчасцю і рамантаваннем прадметаў хатняга ўжытку. Заўважым, што гэтая класіфікацыя не з’яўляецца адзіна магчымай, бо існуюць многія прафесіі, якія можна аднесці і да вытворчай сферы, і да сацыяльнай (напрыклад, прафесіі, звязаныя з грамадскім харчаваннем).

Найменні асобы паводле прафесіі ў сферы прамысловасці з’яўляюцца найбольш шматлікімі і ў беларускай, і ў польскай мовах, таму што гэтая галіна з’яўляецца добра дыферэнцаванай з прычыны размеркавання працы і наяўнасці разнастайных відаў прамысловасці.

У беларускай мове найменні асобы ў сферы прамысловасці найчасцей маюць суфіксы -чык/-шчык/ льшчык: закройшчык, шкловыдзімальшчык, лакіроўшчык і інш. (48 %);

менш распаўсюджаныя суфіксы -ар:

цясляр, шкляр, токар;

-ец: шавец, кравец;

-нік: пакавальнік. Вылучаюцца складаныя суфіксавыя і нульсуфіксавыя назоўнікі (шкловыдзімальшчык, камнячос, камнябоец, сыравар, сталявар) Складаныя беларускамоўныя назоўнікі ў большасці выпадкаў маюць сваімі адэкаватамі ў польскай мове таксама складаныя назоўнікі: serowar – сыравар, pivovar – півавар, але ў некаторых выпадках ім адпавядаюць утварэнні з фармантамі -acz, -arz: dmuchacz – шкловыдзімальшчык, kamieniarz – камнячос, камнябоец альбо значэнне перадаецца праз словазлучэнне: wytapiacz stali – сталявар.

Адэкватамі беларускіх назоўнікаў на -чык/-шчык найчасцей выступаюць утварэнні з -arz (яны складаюць 29 % з польскамоўных адпаведнікаў такіх назоўнікаў): szklarz, przykravacz,obrzynacz. У польскай мове ўтварэнні з гэтым суфіксам пераважаюць сярод найменняў асобы ў сферы прамысловасці.

Адпаведнікамі назоўнікаў на -чык/-шчык і -нік выступаюць таксама дэрываты з суфіксам -acz: dmuchacz – шкловыдзівальшчык, nawijacz – навівальшчык, obrzynacz – абрэзчык, pakowacz – упакоўшчык, пакавальнік, przykrawacz – закрошчык, spawacz – зваршчык. У беларускай мове тып назоўнікаў на -ач таксама прадукцыйны, асабліва ў гутарковай мове [1, с.236], але дэрываты з гэтым суфіксам менш пашыраныя ў беларускай літаратурнай мове ў параўнанні з польскай і не сустракаюцца сярод найменняў асобы ў сферы вытворчасці. Менш шматлікія польскія адпаведнікі назоўнікаў на -чык/-шчык з суфіксамі -nik: odlewnik – ліцейшчык;

-ierz: szlifierz – шліфавальшчык;

-er: tapicer – абіўшчык.

Эквівалентамі да дэрыватаў з суфіксам -ар у польскай мове выступаюць назоўнікі з суфіксам -arz:

szklarz – шкляр, tokarz – токар, і толькі назоўніку цясляр у польскай мове адпавядае ўтварэнне іншай структуры: ciela, аналагічнае якому ёсць у беларускай мове: цесля (гэта старажытная асабовая назва, што захавалася ў абедзвюх мовах [2, с.30]).

Филология Фарманты -ар і -arz маюць тое самае значэнне ў дзвюх мовах, але ў беларускай -ар менш прадукцыйны ва ўтварэнні назваў асобы паводле прафесіі (сярод разгледжаных намі найменняў асобы ў сферы прамысловасці яны складаюць у беларускай мове толькі 5,5 %, у польскай мове – 29 %). Гэта звязана з тым, што суфікс -ар, хоць і выяўляў значную ступень прадукцыйнасці на пачатку 20 стагоддзя, пазней быў заменены распаўсюджанымі пад уплывам рускай мовы суфіксамі -чык/-шчык, -льшчык. Спрыяла гэтаму і тое, што, паводле П.В. Вярхова, «цэламу раду назоўнікаў на -аръ/-яръ на розных этапах станаўлення мовы народнасці, а таксама беларускай нацыянальнай мовы ўласцівы сінанімічныя назоўнікі, утвораныя ад таго ж самага кораня, але пры дапамозе іншых суфіксаў» [2, с.44]. З значэннем, блізкім да значэння фарманта -arz, у беларускай мове выступаюць суфіксы -нік, -льнік, -ец. Аднак сярод польскамоўных назоўнікаў больш, чым сярод беларускіх, утварэнняў з суфіксам -nik (9,7 % у польскай мове, у беларускай – 4 %), хоць -nik на сучаным этапе менш актыўна ўдзельнічае ў словаўтварэнні ў параўнанні з XIX стагоддзем, а -нік з’яўляецца адным з найбольш прадукцыйных фармантаў. Як сведчыць В.Варановіч, «узнікненне шэрагу наватвораў на нік – назваў рабочых прафесій адпавядае логіцы дэрывацыйных працэсаў апошняга дзесяцігоддзя ў беларускай мове» [3, c.54]. Найменні асобы паводле прафесіі ў галіне прамысловасці блізкія да тэрмінаў, а многія сучасныя тэрмінаадзінкі ствараліся на ўзор рускамоўных, таму тут параўнальна мала дэрыватаў з -нік і -ец.

Толькі адна з разгледжаных намі лексемаў польскай мовы з’яўляецца субстантываваным прыметнікам (krojczy, беларускі адпаведнік да гэтага назоўніка мае суфікс -шчык – закройшчык).

І ў беларускай, і ў польскай мовах значна меншую частку складаюць назоўнікі, утвораныя пры дапамозе пазычаных слоўтваральных сродкаў. Увогуле, адметнасцю польскіх асабовых назоўнікаў з’яўляецца тое, што сярод іх больш дэрыватаў, утвораных пры дапамозе суфіксаў, пазычаных з неславянскіх моваў. Гэта абумоўлена найперш уплывам лацінскай мовы, з якой трапілі ў польскую мову назоўнікі з суфіксамі -ator, -ant і інш.: instalator, fabrykant. Але колькасць назоўнікаў лацінскага паходжання ў назвах асобаў у галіне вытворчасці не выяўляе значных адрозненняў у беларускай і польскай мовах. Некаторыя пазычаныя назоўнікі па-рознаму граматычна афармляюцца ў дзвюх мовах: traktorysta – трактарыст.

Сярод найменняў асобаў у сферы будаўніцтва пераважае ў беларускай мове суфікс -чык/-шчык:

бялільшчык, укладчык, тынкоўшчык;

вылучаюцца таксама ўтварэнні з -ар (брукар, камінар), -нік, льнік(будаўнік, брукавальнік). У польскай мове найбольш пашыраны фармант -arz (blicharz, brukarz, tynkarz, gipsiarz);

найменні асобаў тут утвараюцца таксама пры дапамозе суфіксаў -iec (ldowiec), -acz (ukadacz).

Назоўнікі лацінскага паходжання архітэктар і architekt знаходзяць у беларускай і польскай мовах рознае афармленне.

У назвах рамёстваў, у адрозненне ад найменняў у сферах прамысловасці і будаўніцтва, у беларускай мове амаль адсутнічаюць утварэнні з -чык/-шчык, а побач з назоўнікамі з гэтым суфіксам падаюцца назоўнікі з іншымі фармантамі альбо бяссуфіксавыя: дубільшчык – гарбар, кажадуб, кажамяка. Найбольш пашыраныя тут дэрываты з суфіксамі -ар (разьбяр) альбо ўтварэнні, што на сучасным этапе не маюць суфіксаў: рымар, ганчар;

-нік (лютнік, саматужнік, сёдзельнік). У польскай мове ў сферы рамёстваў таксама найбольш назоўнікаў – назваў асобы на -arz: garbarz, garncarz, druciarz. Яны найчасцей адпавядаюць беларускім утварэнням з -ар, хоць некаторыя не знаходзяць аднаслоўнага адпаведніка ў беларускай мове, і іх значэнне перадаецца апісальна: druciarz – саматужнік, які аплятае гліняны посуд.

У сельскагаспадарчай сферы таксама большасць назоўнікаў беларускай і польскай мовы маюць тоесныя фарманты:

-ар і -arz (przczelarz – пчаляр, owczarz – аўчар), -ец і -ес (eniec – жнец), -нік і -nik (bart nik – бортнік). Сярод разгледжаных намі назоўнікаў беларускай мовы ў гэтай сферы адсутнічаюць утварэнні з суфіксам -ц-а;

у польскай мове адзін назоўнік з -с-а (на сучасным этапе ў польскай мове гэты фармант страціў уласцівасць прадукцыйнасці) – hodowca. Да яго ў якасці адпаведнікаў падаюцца ўтварэнні з суфіксоідам -вод: жывёлавод і раслінавод, а да спалучэнняў з гэтым назоўнікам – з -вод і суфіксам -ец: ho dowca byda – жывёлавод, жывёлагадовец.

Трэба таксама адзначыць, што больш за палову беларускіх і польскіх найменняў у сферах прамысловасці і будаўніцтва – утварэні ад асноваў дзеясловаў, другое месца паводле колькасці займаюць адназоўнікавыя дэрываты. У сельскагаспадарчай сферы і сферы рамёстваў дзеяслоўныя дэрываты менш распаўсюджаныя.

Такім чынам, сярод назваў асобаў у сферы вытворчасці ў розных сферах назіраюцца адрозненні ў выкарыстанні словаўтваральных сродкаў. Найменш супольных рысаў вылучаецца пры параўнанні назоўнікаў беларускай і польскай мовы ў сферах вытворчасці і будаўніцтва, таму што найбольш пашыраны ў беларускай мове суфікс -чык/-шчык не выкарыстоўваецца ў польскай мове для ўтварэння назваў асобы паводле прафесійнай дзейнасці.

In the article there is given an analysis on the nouns of the Belorussian and Polish languages, indicating the person accord ing to his profession in the sphere of manufacturing activity. It is displayed, which suffixal formants are more productive in the formation of nouns, belonging to the given group in both languages. The correspondence between these formants is determined.

Спіс літаратуры 1. Беларуская граматыка. У 2 ч. Ч.1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа;


рэд. М.В. Бірыла, П.П. Шуба. – Мінск: Навука і тэхніка, 1985. – 431 с.

2. Вярхоў, П.В. Назоўнікі на -ар(-яр) у беларускай мове / П.В. Вярхоў. – Мінск: Навука і тэхніка, 1970. – 64 с.

3. Варановіч, В.Л. Словаўтварэнне назоўнікаў у беларускай мове: манаграфія / В.Л. Варановіч. – Гродна: ГрДУ, 2005. – 135 с.

Навуковы кіраўнік – П.У. Сцяцко, доктар філалагічных навук, прафесар.

ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, УДК 811.161. Н.М. БУБЛЕЙ ВЫКАРЫСТАННЕ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ І ПРЫКАЗАК У РАМАНЕ А. МРЫЯ «ЗАПІСКІ САМСОНА САМАСУЯ»

Рассматриваются фразеологизмы и пословицы как средства и приемы создания сатиры в романе А. Мрия «Записки Самсона Самасуя»: анализируется употребление этих языковых единиц в неизменном виде и с изменениями различного характера.

Зусім нядаўна ў школе пачалі вывучаць раман А. Мрыя «Запіскі Самсона Самасуя». Гэтае імя і цяпер вядома нешматлікаму колу чытачоў і твор таксама. Таму сваю ўвагу мы звярнулі на гэты раман, у прыватнасці, на мову, а не на яго мастацкую спецыфіку, паколькі апошняе неаднаразова разглядалася ў на вуковай і вучэбнай літаратуры. У рамане А. Мрый выкарыстоўвае прыказкі, фразеалагізмы, штампы бюра кратычна-канцылярскага і проста справовага стылю, вельмі трапныя параўнанні, арыгінальныя дыялектныя лексемы, наватворы.

Межы артыкула не дазваляюць разгледзець усе пералічаныя мастацкія сродкі, таму спынім сваю ўвагу толькі на фразеалагізмах і прыказках.

Адным з дзейсных прыёмаў і сродкаў стварэння сатырычнага эфекту з’яўляецца частае ўжыванне фразеалагізмаў героямі рамана. Прычым фразеалагізмы могуць ужывацца як у нязменным выглядзе (сядзець на шыі, пад нос, хварэць на пана, сыходзіць з рук, даць перца), так і са змяненнямі разнастайнага характару (скінуць з розуму замест сысці / выжыць з розуму). Усе яны з’яўляюцца адным са сродкаў характарыстыкі персанажа.

Фразеалагізмы даць перца, сядзець на шыі фігуруюць у мове бацькі Самсона Самасуя, які ўшчувае свайго сына за тое, што той адцураўся звыклай сялянскай працы. Вуснамі простага селяніна, мове якога характэрна ўжыванне народных выслоўяў, як водгуку на розныя з’явы жыцця, аўтар выказвае пагарду да фізічнай сялянскай працы чыноў, якія выйшлі з нізоў.

Выраз як Піліп з канапель у сваёй мове выкарыстоўвае Самсон Самасуй. Пра сябе ён зазначае так:

«... усе зробленыя раней памылкі выплывалі з таго, што я не ведаў усіх умоў працы і на новай пасадзе з’явіўся як Піліп з канапель». Гэта гаворыць пра некампетэнтнасць персанажа ў той справе, за якую ён бярэцца.

Пры чытанні рамана «Запіскі Самсона Самасуя» вылучаем фразему чорт ведае што. Гэтым выразам аўтар даволі лаканічна нам паказаў стан разгубленасці Самасуя і Дусіка ад неразумення той сітуацыі, у якую яны трапілі.

Пры дапамозе фразеалагізма на чым свет стаіць галоўны герой пра сваю працу выказваецца так: «..мы пытанне з прычыны позняга часу знялі з абгаварэння. Суклета лаяла нас на чым свет стаіць». Адсюль адразу становіцца зразумелым, чым займаецца кіраўніцтва: дробныя пытанні вырашаюць адразу, а самае важнае пакідаюць на потым і пра што вельмі хутка забываюцца.

Найбольшую цікавасць уяўляюць сабой перайначаныя выразы, бо яны змяшчаюць у сабе выразную экспрэсію. Так, напрыклад, умела абыграны фразеалагізм з’ехаць з глузду ’вар’яцець, станавіцца псіхічна хворым’. Адзін з герояў рамана (сакратарка Крэйна Шуфер) разумее выраз з глуздоў з’ехаць як цэласны, а другі (Шкулік) – кампанент глузды ўспрымае як розум, развага. Да таго ж тут выкарыстаны і фразеалагізм не ўсе дома, які па сваім значэнні супрацьпастаўляецца папярэдне ўжытаму. У выніку кантамінацыі наватвор зазнаў не толькі пэўныя семантычныя змяненні: ён набыў новую стылістычную афарбоўку – іранічную.

« – Яго сумазброддзе даўно з глуздоў з’ехала! Усё Шкуліку дазволена, усё з рук сходзіць. – Не, мае глузды ўсе дома! – агрызнуўся Шкулік і, не доўга думаючы, ушчыкнуў Крэйну». Дадзеныя фразеалагізмы трапна характарызуюць Шкуліка Зізя як чалавека нахабнага.

Асобныя фразеалагізмы ўжыты са змяненнем іх формы. Пісьменнік змяняе некаторыя кампаненты агульнанароднага выразу словам, якое знаходзіцца ў пэўнай семантычнай сувязі з выціснутым кампанентам.

Так, замест пусціць слязу ’плакаць’ у рамане выкарыстана троху слёзак скінуць: «Матка троху слёзак скінула і зноў наказала мне, каб быў асцярожным і трымаўся за пасаду».

Адчуваецца сувязь паміж аўтарскім вархал узняць і агульнанародным падымаць (узнімаць) голас, гогалем хадзіць і кандыбоберам хадзіць. Аўтарскі новаўтвораны выраз запісаць (крывавымі) літарамі суадносіцца з фразеалагізмам запісаць на лбе ’цвёрда запомніць’. Уключэнне прыметніка-эпітэта крывавымі, які носіць удакладняльны характар, у склад фразеалагізма надае ёй экспрэсію выразнасці, ацэначнасці, дапамагае праўдзіва апісаць сітуацыю, у якую трапіў герой: «– Я запішу табе гэта крывавымі літарамі! – вырываючыся з яго рук, сказаў я, адчуваючы, што ён мацней за мяне і ўжыць цяпер вулічную фізкультуру будзе для мяне небяспечна!».

Фразеалагізм як па нотах мае валентна абмежаванае значэнне і спалучаецца са словамі гаварыць, расказваць. Аднак аўтар замест гэтых слоў ужывае дзеяслоў ігралася, што як нельга лепш абмалёўвае сітуацыю і поўнасцю раскрывае сэнс той падзеі, якая адбывалася: «Аперацыя праходзіла бліскуча, як па нотах усё ігралася. Галоўны ўдар мы нанеслі каля местачковай бойні, дзе звычайна ў гэты час бадзяюцца, задраўшы хвасты,сабакі».

Прасочваецца сувязь паміж аўтарскім як уюн атручаны і агульнанародным як уюн (вуж) на гарачай патэльні: «Птушкі спявалі, свяціла гарачае сонца па дубох зялёных, па соснах стромкіх, а я з болю грыз Филология зямлю і кулдыкаўся, як уюн атручаны». Камізм апісанай сітуацыі ўзмацняецца, дзякуючы ўжыванню дадзенага фразеалагічнага зварота Самсонам Самасуем.

З дапамогай пэўнага кампанента і той вобразнасці, якая ляжыць у аснове фразеалагізма ў смярдзючую ямку заганю (аўтарскае) можна лёгка ўзнавіць агульнанародны выраз заганяць у казіны рог ’ставячы ў безвыходнае становішча, перамагаць каго-н.’: « – У гэтым самым дыскуце я так выступлю, што яны павек не забудуцца. Гэтага ліса архіерэя і божых дзяцей у смярдзючую ямку заганю!». Такая замена садзейнічае яшчэ большаму выражэнню рашучасці дзеянняў, а сам Самсон Самасуй у гэтай сітуацыі выступае як страшэнны невук, дэмагог і арганізатар фантастычных «культурных» мерапрыемстваў.

Прыказку Маўчы і еж, пакуль не запяеш (агульнамоўны варыянт Пі ды еш, пакуль рот свеж, а як умрэш, то і калом не ўпрэш) адзін з герояў рамана [Торба] ўжывае як жартаўлівае, застольнае пабуджэнне есці і піць.

Народны выраз Дзе быў, там няма гаворыцца як уніклівы адказ на пытанне «Дзе быў?» ці падобнае на гэта. Аднак гэту прыказку Лін умела дапаўняе ўтвораным па аналогіі выразам куды пайшоў – там ёсць. І такое далучэнне носіць не толькі ўдакладняльны характар, а і надае ўсяму выразу экспрэсію іранічнасці:

«Якая яму справа, дзе я быў? Дзе быў, там няма;

куды пайшоў – там ёсць!».

Пры мэтанакіраваным змяненні формы той ці іншай прыказкі абавязкова змяняецца і яе змест.

Прыказка Жаніся, каб дурні не звяліся ’гаворыцца звычайна як жартаўлівы адказ на прапанову жаніцца’ у рамане Андрэя Мрыя ўжыта не ў сваёй звычайнай форме і не са сваім зместам, а толькі як намёк на яе і як з’едлівая характарыстыка-ацэнка дзеянняў Самасуя: «Я раю вам, т. Самасуй, жаніцца! Гэта для вашай асобы неабходна, вы сталі б больш супакойным, не рабілі б такіх дураскокаў, як сёння, а галоўнае – дурні не звяліся б на свеце!».

Змяняе аўтар і форму прыказкі У сямі нянек дзіця без вока (без носа) ’справы кепскія, калі за іх бярэцца адразу некалькі чалавек. Гаворыцца з асуджэннем пра безадказныя адносіны да справы, калі адзін спадзяецца на другога’ і ўжывае свой варыянт Сем нянек меўшы, ды быць бязносым: «У нас сілы хопіць! Мы знойдзем сродкі, метады і напрамак! Мы будзем біць буржуазею толькі ў галаву. Няхай яна ведае, што пралетарыят і сяляне не такое дзіця, каб хоць і сем нянек меўшы ды быць бязносым». Гэтымі словамі галоўны герой выкрывае заганы грамадскага жыцця і звычку спісваць усе грахі і няўдачы «будаўнікоў новага свету» на свядомае шкодніцтва «варожых элементаў». Або параўнаем яшчэ: Вялік пень, ды дурань і аўтарскае Хоць вялік пень, але дуплаваты.

Кароткі аналіз фразеалагізмаў і прыказак, ужытых у рамане «Запіскі Самсона Самасуя», паказвае, што яны выконваюць дзве асноўныя функцыі: характарызуюць персанажаў праз іх маўленне і ствараюць сатырычны эффект. Усе выкарыстаныя выразы нясуць значную канцэптуальную, ідэйна-тэматычную і сатырычную нагрузку ў агульнай задуме твора. Частка фразеалагізмаў і прыказак выкарыстаны ў рамане ў тым выглядзе, у якім яны зафіксаваны ў слоўніках, а іншыя зведалі індывідуальна-аўтарскія змяненні, якія абумоўлены ідэйна-мастацкімі мэтамі.

The article deals with phraseological units and proverbs as means and methods of creation of satire in the novel «The Notes of Samson Samossuy» by A. Mrij. Dictionary fixed and occasionally changed units are analyzed.

Спіс літаратуры 1. Лепешаў, І.Я. Фразеалагічны слоўнік беларускай мовы. У 2 т. / І.Я. Лепешаў. – Минск.: БелЭН, 1993.

2. Лепешаў, І.Я. Слоўнік беларускіх прыказак / І.Я. Лепешаў, М.А. Якалцэвіч. – Минск.: Бел. навука, 2002.

3. Мрый, А. Запіскі Самсона Самасуя: раман / А. Мрый. – Минск.: Маст. літ., 2006.

Навуковы кіраўнік – М.А. Якалцэвіч, кандыдат філалагічных навук, дацэнт кафедры беларускай мовы.

УДК 811.162. Н.И. БУШМИЧ ПРОИЗВОДНЫЕ ГЛАГОЛЫ ЭМОЦИОНАЛЬНОГО СОСТОЯНИЯ И РЕЧЕВОГО ВОЗДЕЙСТВИЯ И ИХ ДИСКРЕТНЫЕ СООТВЕТСТВИЯ: СЛОВАРЬ И ТЕКСТ.

Рассматриваются глаголы эмоционального состояния и речевого воздействия и их дискретные соответствия – де ривационные и лексически конкретизированные сочетания. В результате выявления на материале толковых словарей и текстов художественной литературы и описания различных типов дискретных структур делается вывод о семантических и грамматических возможностях однословных единиц и их аналитических эквивалентов.


В настоящее время существует немало описаний, в которых достаточно полно представлены словооб разовательные типы и словообразовательные категории производной глагольной лексики. Однако такой подход при рассмотрении всех известных фактов не всегда оказывается исчерпывающим. Поэтому заслужи вает внимания рассмотрение различных типов деривационной семантики в отношении к системе номина тивных средств синтетической и аналитической структуры [1, с. 1]. Несомненно, что полнозначное слово – наиболее удобная форма выражения номинативного значения, но это лишь один из источников «порожде ния» номинативных средств языка, ведь номинативной единицей – номемой – может быть не только слово, ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, но и сочетание слов [2]. Поэтому цель нашей работы – сравнить семантические и грамматические возмож ности глаголов и их аналитических соответствий на примере глаголов эмоционального состояния и речевого воздействия, а также проанализировать особенности употребления указанных единиц в текстах М.Е. Салты кова-Щедрина [7].

Предметом исследования в статье являются глаголы двух семантических групп и их дискретные соот ветствия – деривационные и лексически конкретизированные сочетания. Глаголы эмоционального состоя ния – это семантическая группа глаголов, которая входит в семантическое подполе глаголов качественного состояния (семантическое поле ‘Бытие, состояние, качество’) [3]. Данная группа глаголов включает в себя семантические подгруппы глаголов пребывания субъекта в эмоциональном состоянии и глаголов приведе ния в эмоциональное состояние [4]. Глаголы речевого воздействия – это семантическая группа глаголов, которая входит в семантическое подполе глаголов речевой деятельности (семантическое поле ‘Действие и деятельность’).

Согласно теории номинативной деривации, выполнять номинативную функцию могут не только слова (в нашем случае – глаголы двух семантических групп), но и деривационные и лексически конкретизирован ные сочетания слов. Принято выделять следующие признаки деривационных сочетаний: 1) один из компо нентов сочетания выступает в значении словообразующего аффикса (аффиксов), т.е. является словом в де ривационной функции;

2) сочетание регулярно соотносимо с формантом словообразовательного ряда произ водных слов;

3) коммуникативная функция;

4) эксплицитная связь, знаковое родство с мотивирующим сло вом [2]. Важнейшими признаками лексически конкретизированных сочетаний будут «эксплицитная связь с производным словом, функциональная неполнозначность деривационного слова и коммуникативная функ ция» [5, с. 43].

Результаты исследования значительного массива глаголов эмоционального состояния и речевого воз действия и их аналитических соответствий (всего 940 единиц) позволяют сделать следующие выводы.

1. Исследуемые глаголы можно условно разделить на две группы. В дефинициях глаголов первой группы нельзя вычленить словосочетания с деривационно родственным компонентом. Это обусловлено ря дом причин. Во-первых, словарная статья может вовсе не содержать родственный исследуемому глаголу компонент (полюбиться – понравиться, прийтись по вкусу). Во-вторых, отсутствие соответствующего соче тания можно объяснить периферийностью позиции, которую занимает родственный компонент (довраться – враньем довести себя до каких-либо неприятных последствий). Иногда невозможность определить соот ветствие связана с тем, что словарь приводил толкование глагола путем приведения однословного синонима (вострепетать – затрепетать).

К глаголам второй группы можно подобрать аналитические соответствия. В этом отношении очевид ным является преимущество глаголов эмоционального состояния: только 54 % глаголов речевого воздейст вия имеют аналитические соответствия, тогда как у глаголов эмоционального состояния эта цифра достига ет 84 %.

2. Родственный компонент в дискретных соответствиях может быть выражен либо глаголом, либо именем существительным, либо именем прилагательным. Часть речи родственного компонента определяет специфику слова в деривационной функции.

При однокоренном глаголе в качестве слова в деривационной функции может выступать либо еще один глагол (загрустить – начать грустить), либо наречие (влюбиться – страстно полюбить), либо ме стоимение (слюбиться – полюбить друг друга).

При имени существительном и имени прилагательном в качестве слова в деривационной функции вы ступает глагол (заинтересовать – возбудить интерес;

возгордиться – стать гордым;

окритиковать – под вергнуть критике). Для некоторых глаголов в такой функции выступает сочетание слов (тревожить – при водить в состояние тревоги).

3. Родственный компонент представлен производящей единицей в дискретных соответствиях лишь 31 % глаголов (37 % – глаголов эмоционального состояния, 21 % – глаголов речевого воздействия).

4. Различны и грамматические возможности глаголов и их аналитических соответствий. Более широкие возможности неоднословных единиц наиболее последовательно проявляются при анализе глаголов пребы вания субъекта в эмоциональном состоянии. Данные глаголы (исключая слова влюбить и влюбиться) не имеют коррелятивной пары по виду. Эта грамматическая недостаточность глаголов компенсируется на уровне их дискретных соответствий (стать гордым – возгордиться;

становиться гордым – ). Помимо этого, дискретные эквиваленты, в отличие от глаголов, способны выразить значение каузативности (испы тывать скорбь – скорбеть;

вызывать скорбь – ). Анализ глаголов приведения в эмоциональное состояние и глаголов речевого воздействия показал следующее. Во-первых, видовая оппозиция может наблюдаться как на уровне цельнооформленных единиц, так и на уровне словосочетаний (обращаться с приветствием – приветствовать;

обратиться с приветствием – поприветствовать). Во-вторых, некоторые глаголы не имеют коррелятивных по виду пар, и поэтому видовое противопоставление возможно только на уровне дис кретных соответствий (начать агитировать – заагитировать;

начинать агитировать – );

при отсутствии соответствующего словосочетания корреляция по виду оказывается невозможной.

7. Анализ языка произведений М.Е. Салтыкова-Щедрина свидетельствует о достаточно активном ис пользовании аналитических конструкций при безусловном количественном преобладании цельнооформлен ных единиц. В большинстве случаев были выявлены контексты как с глаголами эмоционального состояния и речевого воздействия, так и с их дискретными соответствиями. Аналитических конструкций, соответст вующих глаголам агитировать, врать, грустить, злить, льстить и их производным, в текстах не обнару жено. При рассмотрении глагола смешить, напротив, не было выявлено ни одного употребления этого гла Филология гола и производных от него префиксальных единиц, однако были встречены соответствующие им словосо четания.

Особый интерес вызывает тот факт, что рассмотрение художественных текстов позволяет выявить большее количество неоднословных соответствий, чем это представлено в толковых словарях. Так, согласно толковому словарю [6, с. 742], глагол тревожить имеет единственный аналитический эквивалент – приво дить в состояние тревоги. Анализ художественного материала показал, что этому глаголу также соответст вуют словосочетания поселять тревогу, держать в тревоге, наполнять тревогой, бить тревогу.

Наиболее востребованными являются аналитические соответствия исходных глаголов словообразова тельной парадигмы, а также их видовых коррелятов. Необходимо отметить частое употребление аналитиче ских эквивалентов глаголов, реализующих начинательный, усилительный, смягчительный способы глаголь ного действия, а также интенсивный подтип результативного способа глагольного действия.

Таким образом, наряду с глаголами эмоционального состояния и речевого воздействия в речи активно используются и их аналитические соответствия, которые зачастую обладают более широкими грамматиче скими возможностями в области видообразования и выражения значения каузативности / декаузативности.

Но реальная речевая практика свидетельствует о предпочтении дискретным структурам цельнооформлен ных единиц по причине их большей компактности.

The article is devoted to the analysis of derived verbs and their discrete equivalents in Russian language. The article com pares semantic and grammatical relations of the derived verbs and their discrete equivalents. The attention is paid to the fact that the discrete equivalents have more grammatical possibilities than the derived verbs.

Список литературы 1. Никитевич, А.В. Русский глагол в номинативной системе русского языка: автореф. дис. … д-ра филол. наук: 10.02.02 / А.В. Ни китевич. – Гродно, 2005.

2. Никитевич, В.М. Основы номинативной деривации / В.М. Никитевич. – Минск: Выш. шк., 1985.

3. Васильев, Л.М. Семантика русского глагола: учеб. пособие / Л.М. Васильев. – Уфа: Изд-во Баш. ун-та, 1981.

4. Толковый словарь русских глаголов. Идеографическое описание. – М.: АСТ-ПРЕСС, 1999. – 693 с.

5. Никитевич, А.В. Русский глагол в составе номинативных рядов: монография / А.В. Никитевич. – Гродно: ГрГУ, 2004.

6. Ожегов, С.И. Словарь русского языка / С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. – М.: Русский язык, 1988.

7. Салтыков-Щедрин, М.Е. Пошехонская старина / М.Е. Салтыков-Щедрин. – М.: Изд-во «Правда», 1984.

Научный руководитель – А.В. Никитевич, доктор филологических наук, профессор.

УДК 811.161. А.А. ВІЛЬКЕЛЬ ПРАБЛЕМА ЗАГАЛОЎКАВАГА ФРАЗЕАЛАГІЗМА Ў СЛОЎНІКАВЫМ АРТЫКУЛЕ В статье рассматривается проблема подачи заглавного фразеологизма в белорусских фразеологических словарях.

Затрагиваются такие спорные вопросы, как границы фразеологизма, вариантность как типичное явление во фразеоло гии, начальная форма фразеологизма, орфография структурных компонентов фразеологизма, а также пунктуация внутри фразеологизма. Прослеживаются различные подходы в решении каждого из поставленных вопросов. Даётся мотивиров ка рациональности того или иного подхода. Анализируются пути усовершенствования реестровой презентации фразео логизмов по мере развития фразеографии как раздела белорусского языкознания. При подаче информации каждый из тезисов, по возможности, сопровождается примерами из белорусских фразеологических словарей различных авторов.

Фразеаграфія – адна з маладых галін лінгвістыкі, якая склалася параўнальна нядаўна. Многія пытанні адлюстравання фразеалагізмаў у слоўніках застаюцца яшчэ не да канца вырашанымі. Актуальнай з’яўляецца праблема правілаў пабудовы слоўнікавага артыкула і, у прыватнасці, афармлення загалоўкавага фразеалагізма.

Перад складальнікамі слоўнікавых артыкулаў непазбежна ўзнікае задача вызначэння межаў фразеалагізмаў, якія выносяцца ў загаловак. Якое лексічнае напаўненне фразеалагізма, якая яго лінейная даўжыня, ці не трапіла ў прапанаваны фразеалагічны загаловак слова, што не з’яўляецца структурным кампанентам фразеалагізма? Падобныя пытанні найбольш хвалявалі лінгвістаў на пачатковай стадыі развіцця фразеаграфіі. Асабліва многа недакладнасцей у вызначэнні лексічнай структуры фразеалагізмаў знаходзім у фальклорных зборніках, дзе прыказкі і фразеалагізмы падаюцца разам. Напрыклад, у зборніку ППФВ Т.Ф. Сцяшковіч шэраг фразеалагізмаў падаецца з «лішнімі» словамі, якія на самой справе кампанентамі фразеалагізмаў не з’яўляюцца: быў на кані і пад канём, віляя як сабака хвастом. Сустракаюцца падобныя недакладнасці і ў спецыяльных фразеалагічных слоўніках: на абаранкі зарабіць (БФ), майстар на ўсе рукі (СГВ). Прычына безпадстаўнага пашырэння фразеалагізмаў заключаецца ў тым, што многія з іх спалучаюцца толькі з пэўнымі словамі, якія ў лінгвістыцы нызываюць «абавязковым прыфразеалагічным акружэннем», «словамі-суправаджальнікамі» і інш. Хоць яны заўсёды стаяць побач з фразеалагізмам і ўзнаўляюцца разам з ім, але ў яго кампанентны склад не ўваходзяць. Яны захоўваюць сваю сэнсавую ISBN 978-985-515-158-7. Наука-2009: сборник научных статей. Ч.1. – Гродно, самастойнасць, выконваюць у сказе асобную сінтаксічную функцыю. Зразумела, што ў склад загалоўкавага фразеалагізма такія словы не павінны ўключацца.

Варыянтнасць – тыповая з’ява ў фразеалогіі, якую не маглі абысці ўвагай складальнікі слоўнікаў. Ужо М. Федароўскі надаваў сур’ёзнае значэнне гэтаму пытанню. Праблему варыянтнасці закранаў Ф. Янкоўскі ў кнізе «Беларуская мова» [1, с. 147 – 159], І. Лепешаў у працы «Фразеалогія ў творах К. Крапівы» [2, с. 9 – 32] і інш. Напачатку ў слоўніках не было аднастайнасці ў спосабах падачы варыянтаў. Звычайна варыянты падаюцца ў дужках пасля кампанента, які вар’іруецца: ісці (пайсці) у дубкі, і расінкі (росачкі) у губе не было (ЗНФ). Аднак у першых фразеалагічных слоўніках у дужках падаваліся не толькі варыянтныя, але і факультатыўныя кампаненты. Параўн.: голас (галасок, галасочак) падаць і грызці (сябе) за локаць (локці) (БФ), падняць (паставіць) на ногі і сваё (права) правіць (СБНФ). У дужках падаваліся і словы суправаджальнікі: бочку арыштантаў (нагаварыць), рук залажыць (няма за што). Гэта ўносіла пэўную блытаніну пры чытанні фразеалагізмаў, чытач мог неадназначна ўспрымаць тое, што ў дужках. Таму ў слоўніках апошніх гадоў практыкуецца дыферэнцаваная падача варыянтных, факультатыўных кампанентаў і слоў-суправаджальнікаў, напрыклад: 1) варыянтнае слова падаецца ў дужках пасля кампанента, які можа замяняцца: брацца (узяцца) за галаву, выбіваць (выбіць) з сядла (ФСБМ);

2) факультатыўная частка фразеалагізма бярэцца ў ломаныя дужкі: як на гарачым вуголлі;

3) словы-суправаджальнікі вылучаюцца графічна, напрыклад, у ФСБМ падкрэсліваюцца адной рыскай: немым голасам крычаць, у вочы не бачыць, у ЗНФ вылучаюцца разрадкай: куры начавалі ў в у ш а х, мох з балотам м я ш а ц ь.

У слоўніках даюцца розныя віды варыянтаў (фанетычныя, акцэнтныя, акцэнтна-фанетычныя, словаўтваральныя, марфалагічныя і інш). Пры адлюстраванні такіх варыянтаў асаблівых праблем не ўзнікае.

Складаным да сённяшняга часу застаецца пытанне размежавання лексічных варыянтаў фразеалагізмаў і фразеалагічных сінонімаў. Адны і тыя адзінкі ў розных слоўніках кваліфікуюцца то як варыянты, то як сінонімы. Так, у пяцітомавым «Тлумачальным слоўніку беларускай мовы» пададзены як варыянты браць за горла і браць за жабры, бог (пярун, чорт, ліха, халера) ведае. У ФСБМ гэтыя адзінкі разглядаюцца ў асобных слоўнікавых артыкулах як самастойныя фразеалагізмы, а не як варыянты. І.Я. Лепешавым распрацаваны крытэрыі размежавання фразеалагічных варыянтаў і сінонімаў. Адным з асноўных паказчыкаў варыянтнасці фразеалагізмаў лічыцца непарушнасць унутранай формы. Параўн.: пападаць пальцам у неба і трапляць пальцам у неба – нязменна захоўваецца першапачатковы вобраз, таму гэта варыянты аднаго фразеалагізма.

Не менш актуальным з’яўляецца пытанне наконт пачатковай формы фразеалагізма пры падачы яго ў слоўніку. Пры вызначэнні пачатковай формы фразеалагізма ўлічваюцца два фактары: 1) прыналежнасць фразеалагізма да пэўнага семантыка-граматычнага разраду (суаднесенасць з пэўнай часцінай мовы);

2) марфалагічная зменнасць ці нязменнасць фразеалагізма.

Нязменныя фразеалагізмы (пераважна прыслоўныя, выклічнікавыя і мадальныя) не выклікаюць пытання пры афармленні іх у слоўнікавым артыкуле. Яны даюцца ў загалоўку ў сваёй адзінай форме:

закасаўшы рукавы, з вока на вока, на злосць, адным словам і інш. Да зменных адносяцца фразеалагізмы такіх разрадаў, як назоўнікавыя, прыметнікавыя, дзеяслоўныя. Зменныя фразеалагізмы ў загалоўку слоўнікавага артыкула павінны давацца ў пачатковай форме: назоўнікавыя – назоўны склон, адзіночны лік;

прыметнікавыя – назоўны склон, мужчынскі род, адзіночны лік;

дзяслоўныя – інфінітыў. Часткова зменныя фразеалагізмы падаюцца з указаннем усіх форм: куды вочы глядзяць (глядзелі).

Закранаючы пытанне напісання ўласнага імя як кампанента фразеалагізмаў, можна адзначыць два пункты гледжання. Адны даследчыкі прытрымліваюцца той думкі, што «кампанент (з былога ўласнага назоўніка) не мае ў складзе фразеалагізма свайго самастойнага значэння і павінен пісацца з малой літары»

[3, с. 253] (як піліп з канапель, як швед пад палтавай). Іншыя даследчыкі не згаджаюцца з такім пунктам гледжання. Напрыклад, М.А. Даніловіч лічыць, што «незалежна ад ступені пераўтварэння ўласнага імя ў складзе фразеалагізмаў мэтазгодна перадаваць яго на пісьме з вялікай літары, інакш арфаграфія ўскладніцца дадатковымі правіламі, а пісьмовая практыка выкарыстання фразеалагізмаў рызыкуе стаць нестабільнай, што прывядзе да маўленчых памылак…» [4, с. 213]. Думаецца, што апошні пункт гледжання больш слушны.

І ў загалоўку слоўнікавага артыкула, і ў іншых выпадках уласны назоўнік у складзе фразеалагізмаў варта пісаць з вялікай літары.

Пастаноўка знакаў прыпынку пры фразеалагізмах таксама мае дачыненне да афармлення загалоўкавага фразеалагізма ў слоўніку. Натуральна, што ў навукоўцаў узнікла пытанне, трэба ці не ставіць коску ў фразеалагізмах тыпу ні жывы ні мёртвы, ні дня ні ночы, ні гневу ні ласкі. Калі кіравацца толькі граматычным прынцыпам пунктуацыі, то паміж часткамі фразеалагізмаў трэба было б ставіць коску (ні жывы, ні мёртвы). Раней так і было. У апошні час у пунктуацыі пры фразеалагізмах стаў пераважаць сэнсавы, а не граматычны прынцып, які адмаўляе пастаноўку коскі ўнутры падобных устойлівых зваротаў.

І.Я. Лепешаў сцвярджае, што «пастаўленая паміж кампанентамі коска не дапамагае правільна зразумець тэкст, як у сказе, пабудаваным са слоў свабоднага ўжывання, а толькі перашкаджае ўспрыманню фразеалагізма…» [3, с. 255]. Такой пазіцыі цяпер прытрымліваюцца ўсе складальнікі фразеалагічных слоўнікаў: ні ў пень ні ў калоду, ні туды ні сюды, ні ў тры ні ў чатыры і інш. Але гэта не значыць, што коска пры фразеалагізмах не ставіцца зусім. Коска традыцыйна выкарыстоўваецца пры наяўнасці супрацьпастаўлення ў фразеалагізме: не па днях, а па гадзінах.

Такім чынам, пры афармленні загалоўкавага фразеалагізма ў слоўніку неабходна сачыць за тым, каб у склад фразеалагізма не трапілі словы-суправаджальнікі, імкнуцца захаваць мяжу паміж варыянтамі і сінонімамі, правільна даваць пачатковую форму, а таксама не аддзяляць знакамі прыпынку кампаненты фразеалагізма.

Филология The paper deals with the problem of the head phraseological units in Belarusian phraseological dictionaries. The paper tackles the following issues: the boundaries of a phraseological unit, the variance as the most typical phenomenon in phraseolo gy, the initial form of a phraseological unit, spelling and different points of view on it, as well as the punctuation inside the phra seological unit. Different approaches considering each of the presented issues have been mentioned in the paper, the specific nature and topicality of the problems being touched upon. The author motivates the feasibility of each approach or method appli cation. The information presented in the article is accompanied by the eхamples from phraseological dictionaries by different authors.

Спіс умоўных скарачэняў БФ – Янкоўскі, Ф. Беларуская фразеалогія: Фразеалагізмы, іх значэнне, ужыванне / Ф. Янкоўскі. Мінск: Выш.

шк., 1968. – 448 с.

ЗНФ – Лепешаў, І. Я. З народнай фразеалогіі: дыферэнц. слоўнік / І. Я. Лепешаў. – Мінск: Выш. шк., 1991. – 110 с.

ППФВ – Сцяшковіч, Т. Ф. Прыказкі, прымаўкі, фразеалагізмы, выслоўі народных гаворак Гродзенскай вобласці / Т. Ф. Сцяшковіч. – Гродна, 1968. – 75 с.

СБНФ – Мяцельская, Е. С. Слоўнік беларускай народнай фразеалогіі / Е. С. Мяцельская, Я. М. Камароўскі. – Мінск: Выд-ва БДУ, 1972. – 320 с.

СГВ – Сцяшковіч, Т. Ф. Слоўнік Гродзенскай вобласці / Т. Ф. Сцяшковіч. – Мінск: Навука і тэхніка, 1983. – 671 с.



Pages:     | 1 |   ...   | 11 | 12 || 14 | 15 |   ...   | 21 |
 





 
© 2013 www.libed.ru - «Бесплатная библиотека научно-практических конференций»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.