авторефераты диссертаций БЕСПЛАТНАЯ БИБЛИОТЕКА РОССИИ

КОНФЕРЕНЦИИ, КНИГИ, ПОСОБИЯ, НАУЧНЫЕ ИЗДАНИЯ

<< ГЛАВНАЯ
АГРОИНЖЕНЕРИЯ
АСТРОНОМИЯ
БЕЗОПАСНОСТЬ
БИОЛОГИЯ
ЗЕМЛЯ
ИНФОРМАТИКА
ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ
ИСТОРИЯ
КУЛЬТУРОЛОГИЯ
МАШИНОСТРОЕНИЕ
МЕДИЦИНА
МЕТАЛЛУРГИЯ
МЕХАНИКА
ПЕДАГОГИКА
ПОЛИТИКА
ПРИБОРОСТРОЕНИЕ
ПРОДОВОЛЬСТВИЕ
ПСИХОЛОГИЯ
РАДИОТЕХНИКА
СЕЛЬСКОЕ ХОЗЯЙСТВО
СОЦИОЛОГИЯ
СТРОИТЕЛЬСТВО
ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ
ТРАНСПОРТ
ФАРМАЦЕВТИКА
ФИЗИКА
ФИЗИОЛОГИЯ
ФИЛОЛОГИЯ
ФИЛОСОФИЯ
ХИМИЯ
ЭКОНОМИКА
ЭЛЕКТРОТЕХНИКА
ЭНЕРГЕТИКА
ЮРИСПРУДЕНЦИЯ
ЯЗЫКОЗНАНИЕ
РАЗНОЕ
КОНТАКТЫ


Pages:     | 1 |   ...   | 5 | 6 || 8 | 9 |   ...   | 13 |

«ISSN 1563-0366 ...»

-- [ Страница 7 ] --

*** Автор маалада «Адам саудасын тергеу кезіндегі р трлі болжамдарды жылжытуды ерекшеліктері» атты мааласында адам саудасы туралы ылмысты істерді тергеу кезінде р трлі болжамдарды жылжытуды мселелері арастырылан. Маалада арастырылатын ылмыстарды тергеуді бастапы кезедерінде пайдаланылатын барынша кдімгі р трлі болжамдар, сондай-а наты ылмысты істерді ерекшелігін ескере отырып растырылатын жекелеген дербес р трлі болжамдар келтірілген.

С. Жмал СУДЬЯНЫ ІШКІ НАНЫМЫНЫ АЛЫПТАСУЫНЫ НОРМАТИВТІ ЫТЫ НЕГІЗІ ылмысты процесуалды нысан - сот ндірісіні ылыми негізделген тртібін бекіте отырып, зіні масатына сйкес сот талылауы барысында аныталан фактілерге судьяны ішкі нанымыны объективті алыптасуына септігін тигізеді. Процесуалды нысан сот ызметіні міндеттерін бекітеді, сот талылауыны жргізілу тртібі мен жадайларын анытайды, алдын ала тергеуді материалдарын тексеруде сотты белсенділігіне кепілдік береді.

Судья ішкі нанымыны алыптасуын зерттеу барысында процесуалды за ылмысты іс бойынша соы шешім шыаруды тадау барысында кімнен задылыты жне негізділікті талап ете отырып, сота біршама еркіндік береді. Судьяны ішкі нанымыны алыптасуындаы ылмысты процесуалды заны рлін А.Р. Ратинов былай жіктейді: «а) длелдемелерді баалауды методологиялы ережелерін бекітеді жне міндеттейді;

) сот нанымыны туелсіздігі мен еркіндігін амтамасыз ететін кепілдіктер береді;

б) длелдемелерді жинау мен зерттеуді міндетті ережелерін бекітеді;

в) длелдемелерді орытындысы шыарылан процесуалды актілерді реквизиттерін анытайды жне сотты іс бойынша жинаталан длелдемелерді талдауа міндеттейді» [1, 94 б.].

Сондай-а, процесуалды за ылмысты іс бойынша длелдеу пнін анытай отырып, сот ылмысты ісін арау нтижесінде, судьяны сотта істі талылауыны нтижесінде андай білімге келу ажеттігін анытап береді. За дебиеттерінде ылмысты процесс принциптеріні судьяны ішкі нанымыны алыптасуындаы рлі туралы те кп зерттеліп, жазылан. Ол принциптерді олданылу аясы мен маыздылыы р процесуалды жадайларда р трлі болады. Сотты ішкі нанымыны алыптасуын анытайтын процесуалды принциптерге жариялылы, соттарды туелсіздігі жне оларды тек заа баынуы сияты аидалары жатады. Енді соттарды туелсіздігі мен заа ана баыныштылыы принциптеріне тоталайы. Судья сот ділдігін атару кезінде туелсіз болады жне елімізді тек Конституциясы мен задарына ана баынады. Сотты сот ділдігін атару жніндегі ызметіне андай да болсын араласуа жол берілмейді жне ол за бойынша жауапа тартылады. Наты ылмысты істер бойынша судьялар есеп бермейді. Судьялар туелсіздігіні кепілдігі Р Конституциясы жне замен белгіленеді. Яни, бл принцип бойынша судьяны ішкі нанымыны алыптасуы барысында белгілі бір ылмысты іс бойынша шешім абылдау шін сырттан кштеуді болмауын талап етеді.

Судьяларды туелсіздігі жне тек заа баынуы туралы принципті К.Х. Халиов тсіндіре келе, «судьяларды туелсіздігі жне тек заа баынуы, яни халыты еркіні зада крініс табуы, длірек айтса, халыты еркіне баынуы болып табылады жне судьяларды белгілі мемлекеттік органдар мен лауазымды тлалара ерекше жадайда да баынуына жол берілмейтіндігін» айтады [2, 96 б.].

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). Соттарды туелсіздігі мен оларды тек заа баыну принципі сотты кім шыару барысында жауап беретін барлы сратарын кеесу блмесінде жиналан длелдемелер мен за негізінде з ішкі нанымына сйене отырып шешеді. Бл ретте процесуалды форма соттан тыс баса серлер мен сота кштеуді болмауын реттейді. Сот кімі - мемлекетті атынан шаарылады. Соттар сот ділдігін «за негізінде жне заа сйкес» жзеге асырады. Наты сот ісін шешу барысында соттар баса мемлекеттік органдара жне йымдара туелсіз, оларды сота іс бойынша баса шешім шыарту шін ысым крсетуге, басаша сер етуге ыы жо. аралып жатан ылмысты іс бойынша фактілік мн-жайлары туралы жне жаза млшері туралы баалауларды жзеге асыран сот отырысыны атысушыларыны ой-пікірлері судьялара міндетті болып табылмайды. Прокурор, сотталушы жне оны ораушысы, азаматты талапкер жне жауапкер, жбірленуші жне оны кілдері длелдеу пніне кіретін фактілерді бар-жотыы туралы здеріні ойларын келтіре отырып, ылмысты істі арап отыран судьяа здеріні талаптарыны дрыс екендігін крсетеді, бл жадай з кезегінде судьяны ішкі нанымыны алыптасуына сер етеді.

Судьяны ішкі нанымыны алыптасу процесі преюдиция мен презумпцияларды амтиды. Бл мселе за ылымдарында лі шешімін таппаан, даулы мселе болып табылады. Сондытан біз бл тарауда осы мселеге атысты тек негізгі мселе - преюдиция мен презумпцияны сотты ішкі нанымыны алыптасуына серін арастырамыз. Алдымен, преюдиция мен презумпция мн жайларды длелдеу емес, длелдемелерді баасын шыаратын тла мен сотты ылмысты істі шешу шін маызды деп тапан мн-жайларын арастыратын жалпы ережелер жиынтыы болып табылатынын атап ту ажет. ылмысты сот ндірісіне атысты преюдицияны ш трін бліп арастыруа болады: кімшілік, азаматты процессуалды жне ылмысты процессуалды.

кімшілік преюдиция деп ылмысты істі арайтын сот шін кімшілік жауапкершілікке тартуа ылы органдарды азаматтара атысты жасаан рекеттері туралы мн-жайларыны міндетті болуы. азіргі кездегі ылмысты ы нормаларыны біразы тланы ылмысты жауапкершілікке тарту шін, оан белгілі бір уаыт аралыында кімшілік жауапкершілік шаралары олдануы тиіс деп арастырады. Мндай жадайларды орын алуы кімшілік жауапкершілікке тартуды сот шін преюдициясы болады. Бл жадайда кімшілік сер етуді материалды ыты жаы бар, біра оны негізіне кімшілік ыты атынастар жатады.

Азаматты іс бойынша шешімні жне кімні преюдициясын процесуалды дебиеттерде процесуалды актіні зады кшіне енген презумпциясымен байланыстырады [3, 213 б.]. Теорияда арастырылан осы концепция С.В. Курылевты сынына шырады. Оны айтуынша, зіні зады кшіне енген сот кіміні аиаты презумпция нысаны ретінде арастырылмайды. ылмысты процесуалды зады кшіне енген рбір сот кімі задылы пен негізділік талаптарына жауап беруі тиіс. Ал заны бл талаптарыны лгісі жаынан да, мазмны жаынан да аиат кімні презумпциясына атысы жо [4, 77 б.].

ылмысты процесуалды жне азаматты процесуалды преюдициялар зады кшіне енген сот кіміні орындалу ерекшелігімен, міндеттілігімен тікелей байланысты болады.

Зады кшіне енген сот кіміні ерекшелігі - бір тланы жасаан бір ылмысы бойынша ылмысты іс сол тлаа атысты екінші рет озалмауында жне сол немесе зге тлаа атысты зады кшіне енген кімні болуы, оны сол жасаан бір ылмысы шін екінші рет ылмысты жауапкершілікке тартылмауында болып табылады (Р ІЖК 20-бабы). кімні міндеттілігі - белгілі бір лауазымды тлалар мен органдарды кімді сзсіз жне наты орындауы болып табылады.

Кейбір авторлар кімні таы бір асиетіне оны згермейтіндігін жатызады. Бл М.А.

Чельцовты ойынша, кімні тратылыы асиетін крсетеді [5, 425 б.]. Бізді ойымызша, згермейтіндік кімні асиеті емес, себебі, ол процесуалды актіні сипаттайды, бл асиет мні бойынша бізге ештее бермейді. кімні тратылыы негізі оны згермейтіндігі емес, задылыы жне негізділігі. аралан ылмысты іс бойынша натыланан объективтік аиат бойынша шыарылатын кімді згерту туралы мселе болмайды. Егер кім засыз жне негізсіз болса, сот адаалауымен кім згертіледі немесе ауыстырылады. Дегенмен, сот шешіміні ерекшелігі мен преюдициясы арасында айырмашылы бар. Ерекшелік састы бойынша ылмысты іс бойынша шешімні сас болуыны алдын алса, преюдиция брын баса сот актісінде шешім шыарылан, біра аымдаы ылмысты іс бойынша аса маызды болып табылатын жеке мселелер бойынша екінші рет шешім шыарылмауын адаалайды. Преюдиция ережелері судьяны ішкі нанымын реттей отырып, судьяны ішкі нанымы бойынша шешім абылдау жне длелдемелерді баалау талаптарымен сйкес болуы тиіс.

Азаматты жне ылмысты процесуалды преюдициялара атысты теоретиктер арасында екі трлі кзарас бар. Кейбір авторларды ойынша, преюдициялы мні бар сот шешімін згертуден брын, ылмысты (азаматты) істі арастырып отыран сотты з ішкі нанымы бойынша кім 108 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). шыаруа ыы жо [6, 82 б.]. Енді бір авторларды ойынша, егер преюдиция мен сот ішкі нанымыны арасында айшылы туса, онда соттар шешімді з ішкі нанымы бойынша шыаруа тиіс [4, 214 б.].

Бл мселеге атысты Г.М. Резник сияты алымны пікірі згеше. Г.М. Резникті ойынша, егер сот преюдициялы мн-жайды аиаттыына кмнданса, оны айта зерттеуге ылы жне егер судьяны ішкі нанымы бойынша бл мн-жайлар дрыс бекітілмеді деген ойда болса, ол істі тотатады да, сот адаалауыны негізінде немесе жаадан ашылан мн-жайлара байланысты брын шыарылан кімге наразылы келтіру туралы сыныс жасайды [7, 11 б.]. зге алымдарды, мселен, И.Л. Петрухинні ойынша, осындай жадай орын аланда судья зіні ішкі нанымы арылы шешім немесе кім шыаруы тиіс. Біра бл сот актісі зады кшіне енбеу керектігін айтады. Жоары тран сотты преюдиция болып табылатын шешімін жне жаа шыарылан кіміні задылыы мен негізділігін тексеру барысында андай шешім шыарады сол шешім зады кшіне енетіндігін айтады [1, 360 б.].

Бізді ойымызша, И.Л.Петрухинны айтан ой-пікірі біртекті жне дрыс. Ал алым Г.М.Резникті ой-пікірімен келісуге болмайды. йткені, сот талылауыны тотатылуы тек келесі жадайларда ана орын алуы ммкін. Мысалы, сотталушыны сота келуден жалтаруы немесе оны белгілі бір психикалы немесе зге ауыр сыратпен ауырып алуы, оны сот талылауына келіп сот отырысына атысуына ммкіндігіні болмауы сияты мн-жайларды айтуа болады. Преюдициялы актіні кмндігіне байланысты ылмысты істі сотта арауды тотатып ою, ылмысты іс жргізу занамаларыны бзылуына жне олара арама-айшы келуіне алып келетіндігін круге болады.

Сот ылмысты істі мні бойынша арауа міндетті, бл жадайда ол преюдициялы актілерді негізділігін тексеру ажет.

ылмысты іс жргізу презумпцияларыны е маызды трлеріне кінсіздік презумпциясы жатады. Кез келген айыпталушы оны кінсі зады трде длелденбейінше кінсіз болып есептеледі.

Р ІЖК 19-бабына сйкес кінсіздік презумпциясы р адам ылмыс жасаандыы шін кінлілігі осы Кодексте длелденгенге дейін жне сотты зады кшіне енген кімімен белгіленгенге дейін кінсіз деп саналатыны болып табылады. Ешкім де зіні кінсіздігін длелдеуге міндетті емес.

Кінсіздік презумпциясы тек длелденген жне аныталан мн-жайлар негізінде сотталушыны соттауа болады деген сзді білдіреді. Длелденбеген кінлілік длелденген кінсіздікке те болатындыын айта кету ажет. Кінсіздік презумпциясында сот сотталушыны зін орауы шін берген барлы тсініктемелерін тексеруі тиіс. Мндай тсініктемелерді тексеру барысында сот оны з крсетулерінде длелдемелерді наты кзіне, наты мн-жайлара сілтеме жасау-жасамауын зерттеуі тиіс. Міне, осы жадайлар судьяны ішкі нанымыны алыптасуында маызды рл атарады, сотты белгілі бір мн-жайды длелденуіне байланысты кдігі сейіледі.

Сотты сотталушыа зіні кінсіздігін длелдеуді міндеттеуі сот практикасындаы келесіз жадайларды е лкен за бзушылы болып табылады. Кінсіздік презумпциясы айыптауды млтіксіз длелденуін, сотты айыптау орытындыларыны млтіксіз длелденуін талап етеді, бл жадай тек соттаулшыны кінлілігін длелдеп отыран фактілерді шынайы, сот отырысында оларды жан-жаты, объективті жне толы зерттелуі нтижесінде анытаулы, ол жеткізілуі болып табылады. Егер жоарыда аталандай шынайылы болмаса, егер сотталушыныны кінлілігін длелдейтін фактілер тек болжам ретінде арастырылса жне осы фактілер белгілі бір кмн келтіріетін болса, онда оларды аныталан деп арастыруа болмайды, бл з кезегінде наты осы блігі бойынша айыптауды негізсіз деп тануа толы ы береді. Сондытан да, кінсіздік презумпциясы айыпталушыны, сотталушыны кінлілігіне сейілмеген кдік оны пайдасына тсіндірілуі керек деген ереже шыады, сондай-а ылмысты жне ылмысты іс жргізу заын олдану кезінде пайда болан кмандар де айыпталушыны, сотталушыны пайдасына шешілуі тиіс.

Судьяны ішкі нанымыны алыптасуына маызды сер ететін келесі презумпция - задарды білу презумпциясы. оамды мірде ешбір адам задарды білмеймін деп зін зі атай алмайды.

Судьяны ішкі нанымыны алыптасуындаы аталан презумпцияны маызы - тиісті трде жарияланан задар, оны ішінде материалды-ыты задар азаматтара млім болып табылады.

Сондытан судья сотталушыны кінлілігі туралы мселені шешкенде, ылмысты ыты тыйым сотталушыа млім болды деген ойа негізделуі ажет.

М.С. Строговичті ойынша, арастырылып отыран презумпцияны негізіне азаматты наты за актілері мен ыты нормаларды білу жатызылмайды. Сотталушыны кейбір ыты нормалар туралы жалпы тсінігіні болуы, яни зады немесе засыз іс-рекеттер туралы, рекетті ылмысты жазалаушы немесе ылмыс болып табылмайтындыы туралы тсініктерді жеткіліктігін айтады [4, 204-205 б.].

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). Бізді брімізге белгілісі - рбір азамата наты ылмысты ыты тыйым салынатындыында. рине, азамат наты жадайдаы наты мн-жай шін наты жаза болатынын білмеуі ммкін, біра оны санасында оны жасау заа айшы екендігі алыптасандыы жн.

Осы тжырыма атысты алым В.А. Туманов кінлі азамат зады, яни ылмысты ыты тыйым салуларды бзандыын білмегендігі жне біле алмаандыы туралы мселені длелдеу ажеттігі туралы айтады [8, 122 б.]. Бл пікірді арсыласы ретінде Ю.М. Грошевой за сотталушыа зады білмейтіні туралы мселені длелдеуді міндеттемейді. Егер заны білмеу жадайы кдік туызатын болса, судья сотталушыны тсініктемелерін тыдайды жне сотталушыны зады аншалыты білмегендігіне сілтеме жасап отырандыы негізді екендігіне атысты орытындыа келетінін айтады [9, 107 б.].

Кейбір алымдар азаматты зады білмеуін ылмысты істі арау барысында сотты жеілдететін мн-жайы ретінде арастыруды сынып отыр. Біра аталан тжырыма байланысты олар ешандай негізді аргументтер айтпайды. Осыан орай біз бл тезисті те атты сына шырайтындыын айта кетуіміз ажет. азіргі уаытта ылмысты занамада бізге белгілі болатындай салыртты сияты жеілдететін мн-жай арастырылмаан. Біра ылмысты ы теориясында салыртты шеберінде задарды білмеуді жеілдететін мн-жай ретінде арастырмаан. Халыты жаппай здеріні ытарын орау жадайында жне жйелі трде баспасз беттерінде тек абылданан задар ана емес, сонымен атар задарды жобаларыны жариялануы кезінде кез келген азамат задарды білмедім деген сылтау айтуа ешандай негіз болмайды. Егер біз зады білмеу жадайын ылмысты істі арау кезінде сотталушыны кінсін жеілдететін мн-жай ретінде арастыру тезисін сынан алымдарды пікірін олдайтын болса, онда келесі ситуация алыптасады. Сотталушы ылмысты заны ережелерін білмеді жне білуге тиіс болмады, біра сот сотталушыны іс рекетінде ылмыс рамы жо деп атау кімін шыаруды орнына, ол айыптау кімін шыарады жне жеілдететін мн-жай ретінде зады білмеуін негізге ала отырып, жаза таайындайды.

Кейбір алымдар жеке ылмысты процесуалды презумпцияларды атарына мыналарды жатызады: а) судья, тергеуші, прокурор, анытаушы жне сарапшыны объективтілік жне зыреттілік талаптарына сйкес келмеуі, егер олара арсылы білдіруге негіз болан фактілер аныталса;

б) айыптау кімін шыаруа тек сотталушыны кінсіні мойындауыны орын алуы жеткіліксіз болып табылуы;

в) зада крсетілген жадайларда сараптаманы міндетті трде ткізілуі;

г) процесуалды ы атынастары атысушыларыны ы субъектілігі.

Жоарыда аталан мн-жайлармен толы келісуге болмайды. Біріншіден, процесуалды презумпцияларды жеке жне жалпы деп блуді зі даулы мселе болып табылады. Екіншіден, ылмысты процесуалды занаманы аталан жадайлары презумпция терминіні тікелей тсінігінде оан жатызылуына ешандай негіз жо. Мысалы, судьяа арсылы білдіру жадайында оны объективтілігі жне зыретті еместігі презумпцияланбайды, за бойынша осындай арсылы білдіруді мн-жайы ана длелденеді. Зада крсетілген жадайларда (Р ІЖК 241-бабы) сараптаманы міндетті трде ткізілуі, бл мн-жай баса длелдемелерді айнар кздерімен длелденуге жатпайды. Сонымен орытындылап айта кететін болса, процесуалды презумпциялар мен преюдициялар судьяны ішкі нанымыны алыптасуын тежемейді, керісінше, ылмысты іс бойынша судьяны алан білімдерін реттейді, объективті шынды жадайларына сйкес судья білімі мазмныны алыптасуына зор ыпал етеді.

1. Теория судебных доказательств в советском уголовном процессе. - М., «Юридическая литература», 1973. - 735 с.

2. Халиков К.А. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан: диссертация д-ра юрид. наук: 12.00.09. Алматы, 1998. - 319 с.

3. Строгович М.С. Учение о материальной истине в уголовном процессе. - М., 1947. - 276 с.

4. Курылев С.В. Основы теории доказывания в советском правосудии.- Минск, 1969. - 204 с.

5. Чельцов М.А. Курс уголовно-процессуального права: Очерки. - СПб., 1995. - 842 с.

6. Дорохов В.Я. Законная сила приговора в советском уголовном процессе // Советское государство и право. - 1954. №6. - С. 25- 7. Резник Г.М. Внутреннее убеждение при оценке доказательств. - М.: Юридическая литература, 1977. - 120 с.

8. Туманов В.А. Вступление в силу норм советского права. - «Учеб. зап. ВИЮИ», вып.7. М., с.101-131.

9. Грошевой Ю.М. Проблемы формирования судейского убеждения в уголовном судопроизводстве. - Харьков: Вища школа, 1975. - 143 с.

*** In given article are considered questions, concerning normative actual основ of the shaping the internal belief to judges on criminal deals.

*** В данной статье рассматриваются вопросы, касающиеся нормативных фактических основ формирования внутреннего убеждения судьи по уголовным делам.

110 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). А.О. Мсабеков АЗАСТАНДАЫ АДАМ САУДАСЫНЫ ЫТЫ МСЕЛЕЛЕРІ азастанда адам саудасы дайы лаю десіне ие болып отыр. Адам саудасыны негізгі рбаны халыты леуметтік жаынан амтамасыз етілмеген блігі болып табылады.

Адам рлаан ылмыскерлерді леуметтік-демографиялы сипаттамасы оларды ішінде 21-ден 29 жаса дейінгілер 40%-ды, ал 30-дан 39 жаса дейінгілер 31%-ды райтындыын крсетеді.

Халыты ке»бір блігіні ауыр леуметтік-экономикалы жадайы жне жмыссызды кейбір адамдарды осындай ылмыс жасауа итермелейді. Біра маыздылыы аз болмай тран бас пайдасы мен баюды кздеуі осындай іс-рекет жасауда басым болып тр. Адамдарды рлауа атысы бар арампиылдыларды 71%-ды жмыссыздар екен.

Ішкі істер министрлігіні мліметтері бойынша «2008 жылы республика бойынша адам саудаласыны 15 дерегі тіркелген, оны 5-і-жасы кмелетке жетпегендер, 4-і адамдарды пайдалану масатында рлау». [1].

1995 жылы 30 тамызда абылданан азастан Республикасы Конституциясыны 1 бабына сйкес «азастан Республикасы зін демократиялы, зайырлы, ыты жне леуметтік мемлекет ретінде орнытырады, оны е ымбат азынасы – адам жне адамны мірі, ытыры мен бостадытары» [2, 4 б.].

Мемлекет зіні рбір азаматы міріні ауыпсіздігі шін з территориясында немесе одан тысары жерде жауапты жне оан кепілдік береді. Адам саудасымен кресетін азастан бекіткен бірнеше халыаралы шарттар мен келісімдер бар. Соларды бірі Біріккен лттар йымы Бас Ассамблеясы 1948 жылды 10 желтосанында абылдаан « Адам ытарыны жалпы деклорациясы» болып табылады. Оны 4- бабында былай делінген: «Ешкім лдыта немесе еріксіз жадайда сталуы тиіс емес;

лдыты жне жмысшы сатуды барлы тріне рсат жо». [3, б.]. азастанда негізінен йелді рлааны шін ылмысты жауапкершілігіне тартумен байланысты мселелер зерттелді, ал адамды рлаан шін жауапкершілік проблемасына атысты іргелі зерттеулер жргізілмеді. Адам рлаан шін ылмысты жауапкершілікке тарту мселелерімен Акутаев Р.М., Бауськов Д., Брилльянтов В., Гаджиэминов Б.А., Журавлев И.А., Кулушев С.М., Культелеев Т.М., Мамутов А.М., Мартыненко Н.Э., Милявский А.И., Нуркаева Т., Резепкин О.Ю. жне т.б. айналысты.

Адам трафигі, яни, адам саудасы азіргі кезде лемні кптеген елдеріні бірігіп кресетін мселелеріні алдыны атарында тр. Адам саудасы ежелгі дурдегі лдыты крінісі.

Адам саудасы азіргі кезде теріс оамды былыс болып табылады. Бл былысты алаш рет ХХ-асырды басында ы ораушылар ктерді. Сол кезде Еуропа мемлекеттерінде жезкшелікпен айналысуа мжбр етілген лыбританиядан шыкан йелдерге ерекше кіл аударылан болатын. Сол кезде « а лды» термині пайда болды да, ол «адам саудасы» терминіне аусты. Озіні мні жаынан «адам трафигі» («адам саудасы») ымы л саудасы тсінігіне жаыныра келеді. азіргі тада «адам трафигі», яни, «адам саудасы» ымыны біздіше лдеайда толы анытамасы Б-ны транслтты йымдасан ылмыспен кресу жніндегі Конвенциясын толытыратын «Адам, сіресе, йелдер мен балалар саудасыны алдын алу жніндегі» хаттамада былай тжырымдалан: «Адам саудасы адамды пайдалану масатында мыналарды жзеге асыру болып табылады: баса жаа асырып жібіру, алып кету, біреуге беру, жасыру немесе кшпен орыту немесе оны олдану немесе мжбрлеуді баса формаларын олдану жолымен адамдарды алып кету, рлап кету, алаяты жасау, алдап - арбау, биілікті немесе ызмет орнына байланысты туелділікті асыра пайдалану, екінші адамды баылайтын адамны келісімін алу шін тлем немесе пайда табу трінде сатып алу жолымен». [4, 1 б.].

Адам трафигі, яни адам саудасы кптен бері жне азіргі кезге дейін лемні кптеген елдеріні бірігіп кресетін мселелеріні атарында тр. Тланы негізгі ытары мен еркіндігін оргауа байланысты 1948 ж. абылданан адам ыыны Жалпыа бірдей Декларациясы, адам ытарымен негізгі еркінділіктерін орау жніндегі 1950 ж. Еуропа Конвенциясы, азаматты жне саяси ытар туралы 1966 ж. халыаралы пактылар осыны айаы. азастанда адам ытары мен бостандытарын амтамасыз ететін жне адам саудасымен кресетін е негізгі ралы 1995 ж. тамызда абылданан азастан Республикасы Конституциясы екендігі оны 1-бабында былай тжырымдалан: «азастан Республикасы зіні демократиялы, зайырлы, ыты жне леуметтік мемлекет ретінде орнытырады, оны е ымбат азынасы – адам жне адамны мірі, ытарымен бостандытары». [2].

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). Сарапшыларды мліметтері бойынша соы 10 жыл ішінде азастаннан шамамен 5000 йел шетелге сатылан. азастан Республикасы ІІМ-ні 1999 жылы мліметтері бойынша Грециядан – 25, Біріккен Араб мірлігінен (БА) – 21, Туркиядан – 16, Израйлден – 3 йел елге айтарылды.

ы орау органдары атар мен азан айларыны аралыында 300-дей адам тауарыны контрабандасын тіркеген. Контрабандашыларды негізгі ола тсетін олжалары 30 жаса дейін ыздар. [5, 1 б.].

Шынайы статистикалы мліметтер болмаандытан Республикадаы шынайы жадайды андай екендігін айту иы. Бл бізде адам саудасы жніндегі жмысты іс жзінде лі де болса дрыс жола ойылмаандыын крсетеді. Адамды саудалауды криминалдауды (берілген ылмысты ерекшкліктерін жне оны болдырмауды дістерін анытауды) леуметтік-ыты жне тарих алы шарттары деп адам саудалауды ылмысты ерекшіліктері мен оны болдырмауды дістерін ыты негіхдегі оамды атынастар жне осы атынастарды тарихи даму кезедеріне сйеніп ой орытуды бастапы пунктін айтамыз. Адамды саудалауды криманалдау процессіні рылымы те крделі. Сондытан оны ртрлі кзарас трысынан талдауа болады. Біз аталан процессті оан атысушы барлы адамдарды ыты негіздегі арым-атынасы трысынан талдаймыз да, оны леуметтік-ыты талдау деп атаймыз. рі берілген талдауды наты тарихи кезедер бойынша арастырамыз. Нтижесінде адамды саудалауды криминалдауды леуметтік-ыты жне тарихи алышарттарын анытаймыз.

С.И. Ожегов пен Н.Ю. Шведовты орыс тілі тсіндірме сздігінде [6, 944 б.] алышарта мынадай тсініктеме берілген: «Алышарт. 1. андай да бір ой орытуды бастапы пункті. Дрыс алышарттардан бастау керек. 2. андай да бір нрсені алдыы шарты».

Аталан сздікте криминалогия ылмыс жне оны алдын алуды дістері жніндегі ылым [сонда, 468 б.], леуметтік «Адамдарды міріне жне оларды оамдаы атынасына атысты оамды» [сонда, 752 б.] деп тсіндіріледі. Философиялы сздікте ы ымы былай аныталады: «ы- мемлекетті оамды атынастарды бкіл жйесіні мір сруі мен дамуыны маызды факторы». Адам саудасына арсы рекет жасауды ылмысты-ыты саясатыны теориялы тжырымдамасы, арнаулы базалы заы, нормалары, жоспарлары мен оларды жзеге асыруды шаралары лі де болса жетілмеген.

Адам саудасымен кресті белсенділендіруде азастан Республикасы кіметіні 2004 жылды 24-ші апанындаы №219 «азастан Республикасы кіметіні адам саудалау жніндегі ылмыс пен кресу, оны болдырмау жне сауытыру жніндегі 2006-2008 жылдары жргізілетін шараларыны Жоспары туралы». аулысы лкен роль атарады. Ол адамны еркіндігін оны саудалаумен байланысты ылмысты рекеттерден орау жніндегі шараларды кешендік жйесін бекітті, осындай рекеттер шін жауапкершілікті ыты реттеуді жетілдіруді баыттарын анытады.

Соан арамастан адамдарды саудалааны шін ылмысты жауапкершілікпен байланысты проблемаларды кешенді жне жйелі зерттеулер 2009 К-ті абылдаана дейін де, кейін де жргізілмеді.

Адам еркіндігін ылмысты-ыты орауды жоары мнділігі, халыаралы ауымдастыты оны болдырмауа баланысты крестегі белсенділігі, ыты заны адам саудасымен крестегі роліні артуы, сондай а аталан проблеманы (адамдарды саудалааны шін ылмысты жауапкершілік проблемасыны) азастан Республикасында ылыми трыдан жеткілікті зерттелмеуі авторды осы баытта ылыми жмыс жасауына негіз болды.

1. Бекмагамбетов А.Б. Торговля людьми: доктринальный и законодательный подход к проблеме противодействия (на материалах Казахстана и России), 2009. – 246 с.

2. азастан Республикасы Конституциясы. 1999 ж., 30 тамыз. – Алматы: Юрист, 2003. – 36 б.

3. Права человека / Сборник международных документов. – М.: Юрид. Лит., 1998. – 608 с.

4. Торговля людьми как явление // База данных / Международный женский правозащитный центр Ла Страда – Украина.

//http://www.lastada.kiev.ua/tp 5. Доклад о соблюдении прав человека в Казахстане в 2001 г. // Государственный департамент США.

//http://www.state.gov. 1 б.

6. Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. – 4-е издание, дополнено. – М.: Азбуковник, 1999. – 1200 с.

*** This article analyzes the statistical material on human trafficking in the Republic of Kazakhstan, discussed the legal issues of human trafficking in Kazakhstan, and their criminalization, the degree of exploration of these issues in the legal literature *** В данной статье анализируются статистические материалы по торговле людьми в Республике Казахстан, рассматриваются правовые вопросы торговли людьми в Казахстане и их криминализация, степень разработанности этих вопросов в юридической литературе 112 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). А.А. Оспанов ІШКІ ІСТЕР ОРГАНДАРЫНЫ ЮРИСДИКЦИЯЛЫ ЫЗМЕТІ Ішкі істер органдарыны ызметінде мні кімшілік ы бзушылы туралы істерді арау жне шешу болып табылатын кімшілік за олдану ызметі маызды орын алады [1]. кімшілік за олдану ызметі ішкі істер органдарыны кімшілік ызметіні бір рамдас блігі болып табылады.

олданыстаы зада арастырылан сол немесе баса да кімшілік ылы шін санкцияны олдануда кімшілік за олдануды ораушылы ызметі жзеге асады [2, 17 б.].

кімшілік адаалау кімшілік жазалау жне баса да кімшілік мжбрлеу шараларын орындау сияты ішкі істер органдарыны ызметімен атар кімшілік за олдану оамды тртіпті, оамды ауіпсіздікті жне баса да оамды атынастарды кімшілік ы бзушылытардан орау шін арналан.

кімшілік адаалаумен салыстыранда кімшілік ыбзушылы рекетіні даму динамикасына, наты ыты айшылыты жоюа немесе болдыртпауа сер ете алмайды.

кімшілік жазалау шарасы рашанда жасалан іс-рекетке олданылады жне де ыбзушыны жне баса да адамдарды жаадан ы бзушылы жасаудан алдын алу шін санасына сер ету арылы ы орау ызметін атарады. Сонымен атар бл ызмет кімшілік ы бзушылы болу себептерін жасалуына ыпал еткен шарттарды анытауда, жне тиісті ксіпорын, мекеме, йым жне лауазымды тлалара оларды жою бойынша шаралар абылдау туралы сыныстар енгізуде, яни кімшілік за олдану ызметін олдану процесінде жзеге асырылады [3, 2 б].

кімшілік за олдануды леуметтік ндылыы оны реттеушілік ызметінде крініс табады.

Ішкі істер органдары орайтын оамды атынастарды ыты реттеуде кімшілік за олдану ызметі згеше діс болып табылады. Соны нтижесінде нормативтік йарым наты ыты атынастара тседі. Мысалы, кімшілік ыты нормалармен белгіленбеген оамды орындарда спирт ішімдіктерін ішуге тыйым салынады. Бл тыйымды бзан тла кімшілік жауаптылыа тартылады. Бл норамтивтік йарымны масаты оамды орындарда азаматтарды жріс трысын реттеу болып табылады. За шыарушы полицияа тек ана оамды тртіпті жне баса да ыбзушылыты жолын кесу жне табу міндетін жктеп оймай, сондай-а ыбзушыа кімшілік жазаны олдануа кілеттік береді.

Ішкі істер органыны кімшілік за олдану ызметі кімшілік ызметті бір трі ретінде аталан ызметтен баса біратар арнайы белгілермен сипатталады.

Біріншіден: оны жзеге асыруды негізі кімшілік ы бзушылы болып табылады;

Екіншіден: ол замен бекітілген ерекше процессуалды нысанда жзеге асырылады;

шіншіден:

оны нтижесі барлы органдармен, йымдармен жне азаматтармен орындау міндетті болып табылатын зады акт шыарады.

ыорау ызметіні бір трі болып табылатын кімшілік за олдану ызметі айматы салалы аидасы бойынша рылан, кімшілік за олдану ызметіні органдар жйесін райтын кптеген мемлекеттік басару органдарымен жзеге асырылады. Ішкі істер органдарыны кімшілік за олдану жйесіні (олара: соттар, р трлі салалар мен басармаларда мемлекеттік баылауды жзеге асыратын органдар жне оларды лауазымды тлалары) рамдас блігі болып табылады.

Ішкі істер органдары орындалуын адаалау замен жктелген ережелерді бзу туралы істер бойынша кімшілік за олдану ызметін жзеге асырады. Мндай жадай оамды тртіпті бзу ерекшелігімен байланысты, жол озалысы ауіпсіздігін жне баса да ережелер жедел ола алуды, ыбзушыа жылдам шара олдануды талап етеді. Замен полицияа тек ана оамды тртіпті жне баса да ы бзушылыты ашу, табу міндеті жктеліп оймай сонымен атар ыбзушыа кімшілік жазалау шарасын олдану кілеттілігі берілген. Ішкі істер органдарына кімшілік-адаалау жне кімшілік за олдану ызметін жзеге асыру кілеттігіні берілуі оларды ыорау ызметіні тиімділігін арттыру шін арналан.

Ішкі істер органдары арайтын кімшілік ыбзушылы туралы істер здеріні кптілігімен ерекшеленеді. Мысалы, салалы кілеттіктегі баса кімшілік за олдану ызметіні органдары бір екі немесе кішігірім топтаы біртектес кімшілік ылытар бойынша за олдануды жзеге асыруа ыты болса, ал ішкі істер органдары ыбзушылы туралы кптеген істерді арайды:

оамды тртіпті бзу, шекаралы режим ережесін бзу, азастан аумаында шетелдіктер мен азаматтыы жо адамдарды болу ережесін, жол озалысы ауіпсіздігін бзу, клікті пайдалану ережесін жне санитарлы-гигиеналы ереже туралы.

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). Ішкі істер органдарыны кімшілік за олдану ызметіні ерекшелігі оны жзеге асыруа кімшілік ыбзушылы туралы істерді мні бойынша шешуге жне кімшілік ндіріп алуа кілеттігі жо полиция ызметкерлеріні атысуы болып табылады.

Мысалы, ішкі істер органдары бойынша кезекші, айматы полиция инспекторы, полицияны баса да ызметіні ызметкерлері кімшілік ыбзушылыты мн-жайын анытайды, ыбзушыларды рекеттерін саралайды, кімшілік ыбзушылы туралы хаттама толтырады, баса да процессуалды рекеттерді орындайды, ал біра бл рекеттерді барлыы істі кілетті орган немесе лауазымды адам шешу шін жне арастыру шін жасалады. Сонымен атар полиция ызметкерлері баса органдарды за олдану ызметіне жататын (ауданды соттар) істер бойынша кімшілік ы бзушылы туралы хаттама толтыруа ылы. Мндай хаттамаларды алдын ала ішкі істер органыны басшылары БтК-іні 635 бабына сйкес хаттаманы толтырылуыны, жасалан ы бзушылыты саралануыны дрыстыын, істі ндіріс бойынша тотатуа негіз жотыын тексеріп, істі андай ведомствоа жататындыын анытап, істі кілетті органа мні бойынша шешу шін жібереді [4].

Тиісті органдара істі мні бойынша шешуге жадай туызу шін ішкі істер органдары ыбзушыа кімшілік-процессуалды мжбрлеу шараларын олдануа ылы. Мысалы, БтК 625 бабына сйкес сота алып келуді жзеге асырады [5, 197 б.]. Ішкі істер органдарыны кімшілік за олдану ызметі е алдымен Р кімшілік ы бзушылы туралы Кодексті нормаларымен реттеледі. Кодекс кімшілік ыбзушылы туралы істерді ндірісіні тртібін анытайтын тараулары, блімдері бар рылымнан трады. Сонымен атар жеке жатарын азастан Республикасыны Ішкі істер министрлігіні ішкі істер органдарыны, оларды ызметтері мен ызметкерлеріні кімшілік за олдану ызметін жзеге асыруын йымдастыратын жне реттейтін нормативтік актілер шыарады. За актілеріні нормаларында кімшілік за олдану ызметі баынатын кімшілік ы бзушылы істер бойынша ндірісті міндеттері аныталан. Оны ішінде е маыздылары: заа сйкес рбір істі мн-жайларын уаытылы, жан-жаты, толы жне объективті трде тексеріп, шешу. кімшілік ыбзушылы туралы істерді мн-жайын тексеруде ішкі істер органдарыны ызметтеріні ке аясын амтиды. Мысалы, полицияны учаскелік инспекторы, ішкі істер органдарыны кезекшісі ыбзушыны жеке басын анытайды, кулардан жауап алады, ыбзушыдан жне жбірленушіден тсініктеме, айа заттарды (ыбзушылыты ралын, заттарын) алады, сараптама таайындайды жне таы баса. Оларды длелдемелерді жинау жне бекіту бойынша ызметтері заа жне зады нормативтік актілермен бекітілген процессуалды нысанда, тртіпте жзеге асырылады. Жиналан длелдемелерді баалап нтижесінде кімшілік ы бзушылы туралы хаттама жасалады. Жасалан хаттама арнайы журналда тіркеледі (кезекші блімде немесе кеседе болатын кімшілік ы бзушылы туралы хаттамаларды тіркеу). Сол кні жасалан хаттама ІІО бастыына не орынбасарына беріледі. Басты хаттаманы жне жиналан материалдарды дрыстыын тексереді егер де ателік кеткен жадайда кемшіліктерді жою шін тиісті ызметкерге нсау береді. Содан кейін ІІО-ны бастыы істі ведомстволыын арастырады, егер де іс баса ведомствоны арауына жататын болса онда сол органа іс-жат жіберіледі. Істі аралу орны (ы бзушылы жасалан орын бойынша, клік ралыны тіркеу орны бойынша немесе ы бзушыны трылыты орны бойынша). кімшілік ы бзушылы туралы істер араланда жиналан длелдемелер тексеріліп бааланады, тлаа арсы озалан кімшілік іс сараланады немесе кімшілік ы бзушылыты болмауы я болмаса кімшілік ы бзушылыты рамы жо деген орытынды шыарылады. Егер де тла кінлі деп танылса жауаптылыты жеілдететін не болмаса ауырлататын мн-жайлар арастырылады. Сонымен атар, істі шешуге маызы бар баса да жадайлар, тланы кімшілік жауаптылытан босату негізі тексеріледі. Істі арау істі ндіріс бойынша тотату немесе кімшілік жаза олдану туралы аулы шыарумен аяталады. аулы істі арастырып болан со бірден жарияланады. кімшілік ыбзушылы туралы іс аралып болан со жне кімшілік ндіріп алу млімет орталыына ыбзушыны тіркеу карточкасы жіберіледі (ІІД Апарат орталыына). Онда ыбзушы туралы толы млімет, ыбзушылыты трі (бап), ыбзушылыты орны мен уаыты, істі объективті жаын сипаттайтын баса да мліметтер, іс бойынша абылданан шешім, істі саталу орны (іс жатты нмірі, істі беттері жне т.б.) крініс табады. Бл мліметтерді орталыа жинау, ыбзушы туралы жеке тіркеу жргізу, соны негізінде (бірнеше рет кімшілік ы бзушыларды табуа, статистикалы жне талдау мліметтерін ашуа, кімшілік ыбзушылы жне ыбзушыларды сипаттайтын), анытамалы жмыс жргізуге ммкіндік туады.

Сонымен кімшілік за олдану дегеніміз - кімшілік ы нормаларымен реттелген билік органдарыны, лауазымды тлаларды немесе сот органдарыны ы олдану жне ы орау барысында кімшілік ы жйесіндегі болатын талаптарды арастырып шешім абылдайтын ызмет. Себебі, Р БТК-ні 363 жне 543-баптарында полиция органдарыны кімшілік ы 114 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). бзушылыа байланысты іс озауына жне жеке-дара шешім абылдауына ммкіндік беретін юрисдикциялы зіретіні шегі ата аныталан.

1. азастан Республикасыны Ішкі істер органдары туралы Р Заы, 25.12.1995 ж.

2. Протасов В. Н. Основы общеправовой процессуальной теории. - М.: Юрид. лит., 1991. - 142 б.

3. Ноздрин В. Требуется кардинальное совершенствование законодательства // Загер. - 2005. - № 11. - 5-6 бб.

4. азастан Республикасыны кімшілік ы бзушылы туралы кодекс. Алматы, Жеті жары, 2001 ж.

5. азастан Республикасы ішкі істер (полиция) органдарыны кімшілік ы атынастары: Монография / Е.Т.Жалбуров. – останай: РдМ АЖК Академиясы, 2009. – 356 б.

*** This article discusses the legal basis of jurisdictional activities O.V.D on the application of administrative law, as well as the concept and features of the administrative - jurisdictional activities of internal affairs.

*** В данной статье рассматривается правовые основы юрисдикционной деятельности ОВД по применению административного законодательства, а также понятие и особенности административно-юрисдикционной деятельности органов внутренних дел.

Н.Д. Тлешалиев ЕСІРТКІ ЗАТТАРДЫ НЕМЕСЕ ПСИХОТРОПТЫ ЗАТТАРДЫ ЗАСЫЗ ТАРАТУДЫ ОБЪЕКТИВТІК ЖАЫНЫ ЫЛМЫСТЫ ДРЕЖЕЛЕУДЕГІ МАЫЗЫ азастан Республикасы зін демократиялы, зайырлы, ыты жне леуметтік мемлекет ретінде бекітеді, оны е жоары азынасы адам, оны мірі, ытары жне бостандытары деп азастан Республикасыны Конституциясыны 1-бабында айтылан [1].

Демек азастан Республикасыны Конституциясыны ережелерінен ртрлі ндылытара кепілдік берілетіндігін жне соны ішінде адамны мірі мен денсаулыына кепілдік берілетіндігін круімізге болады.

Осыан байланысты азастан Республикасыны ылмысты кодексіні 10 тарауында адамдарды денсаулыын орау масатында есірткі заттарды немесе психотропты заттарды засыз таратаны шін ылмысты жауаптылы кзделген.

Есірткі заттарды немесе психотропты заттарды засыз тарату ылмысын дрежелеуде ерекше орын алатын ылмысты объективтік жаы.

В.Н. Кудрявцевті айтуы бойынша «ылмысты ытаы ылмысты объективтік жаы болып замен оралатын мдделерге оны сырты жаынан арастырылатын ылмысты рекетті (рекетсіздікті басталатын, яни реттілікпен дамыан былыстара жне де ылмысты нтижесімен аяталатын оама ауіпті жне ыа айшы ол сушылы».[2. 73 б] ылмысты ы теориясында рбір ылмыс оама аіпті сол немесе баса да іс-рекеттерге тн объективтік жне субъективтік рылымдардан жне белгілерден трады деген пікір жалпы танылан. ылмысты объективтік жаы рекеттенген адамны сана сезімінен тыс объективті ортада болып жатан процесті, ал субъективтік процесс оны сана сезімінде тетін процесс.

ылмысты объективтік жаы – бл ылмысты замен оралатын объектіге ауіпті ол сушылыты сырты крінісі, яни ортада объективті жзеге асатын рекет жне крсетілген объектіге зардап тигізетін немесе оан зардап тигізу аупін туындатады [3. 123 б].

ылмысты ы теориясында жалпы алыптасан кзарас бойынша тланы рекетін ылмыс деп табу шін міндетті трде біріншіден, оама ауіпті, екіншіден, ылмысты замен аралуы, яни ыа айшы болуы керек [4. 166 б].

ылмысты-ы дебиеттерде крсетілгендей ылмыс рамыны объективтік жаын негізгі белгілеріне: оама ауіпті іс-рекет, оама ауіпті зардап жне іс-рекет пен зардапты арасындаы себептік байланыс жатады. Факультативті белгілеріне – ылмыс жасау уаыты, орны, тсілі жасалу жадайы жне ылмыс жасау ралы жатады.

Есірткі заттарды немесе психотропты заттарды засыз таратуды объективтік жаын белсенді рекеттер рады.

Мысалы, профессор урманов К.Ш. былай деп жазады, есірткі заттарды ткізуді объективтік жаы таратуды кез-келген формасында жзеге асады (сату, арыза беру, ауыстыру, сыйа беру, арыз теміне беру т.б.).[5. 66 б].

Курманов К.Ш., есірткі заттарды ттынуа кндіруді объективтік жаыны мнін аша отырып былай деп жазады: мндай тектегі ылмысты объективтік жаы текан белсенді рекеттермен крінеді – сыну, кеес беру, орыту немесе баса да серлермен есірткі заттарды ттынуа кндіру:

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). шегу, инекция жолымен егу, иіскеу, жту т.б. Кінлі з масатына жетті ме жетпеді ме ылмысты дрежелеуге серін тигізбейді. ылмыс рамы формальды.

Есірткі затты баса адама бір рет ттынуа айтарымсыз беру де – осы аралан ылмысты рамын райды деп Курманов К.Ш., есептейді. 1998 жылы 14 мамырдаы азастан Республикасыны Жоары сотыны №3 нормативтік аулысында есірткі заттарды немесе психотропты заттарды ткізу жне ттынуа кндіруді тсініктері келесідей рылан: «Засыз ткізу дегеніміз кез келген тсілмен есірткі заттарды, психотропты заттарды, прекурсорларды тарату немесе бір адамны иелігінен баса адамны иелігіне беру ( сату, сыйа беру, тем аы ретінде беру, аыстыру, арыза беру, баса адама инекция егу т.б.» [6. 533 б].

Есірткі заттарды ттынуа кндіруді тсінігі келесімен ашылады: «Есірткі заттарды немесе психотропты заттарды ттынуа кндіру дегеніміз осы заттарды баса адамдарды ттынуа оздыруа баытталан асаана жасалан кез келген рекетті жасауды айтамыз (кндіру, сыныс, кеес беру, алдау, орыту т.б.).

ылмыс есірткі заттарды немесе психотропты заттарды ттынуа кндіру масатында рекеттерді жзеге асыра бастаан кезенен, адам ттынды ма немесе андай да бір себептермен ттыну болмай алса да аяталан болып есептелінеді. Сондай-а ылмысты жауаптылыа ттынуа кндірілген адам есірткі заттарды немесе психотропты заттарды брын ттынан ба, ттынбаан ба оны маызы жо.

Бізді ойымызша «тарату», «ткізу», «ттынуа кндіру» райсысы з алдына жеке тсінік, ол терминдерді сатуа болмайды. Оларды бірдей сату ы олдану тжірибесінде жне ылмысты ы теориясында есірткі заттарды засыз айналымымен кресте проблеманы теориялы деуде ртрлі тсінбеушіліктерге келуі ммкін.

Есіркі заттар немесе психотропты заттарды алуа ммкіндігі бар адамдарды есірткі заттар мен психотропты заттарды таратуда білінетін рекетінде барлы жадайда адамдарды шеберін кеейтуі ммкін, ал ткізу кп жадайда есірткі заттар мен психотропты заттарды сатумен баытталан рекетпен сипатталады немесе есірткі заттарды сатуа ттынушы адамдарды іздеуге байланысты.

Осыан байланысты Курманов К.Ш. есірткі заттарды ткізу кез келген формада болады дегені дрыс емес сияты.

Бізді ойымызша азастан Республикасыны Жоары сотыны нормативті аулысында есірткі заттарды жне психотропты заттарды ткізу деген тсінігі сына жатады, соан сйкес есірткі заттар мен психотропты заттарды засыз ткізу дегеніміз кез-келген тсілдер мен дістермен засыз тарату немесе есірткі заттар мен психотропты заттарды беру оан сатудан баса, сыйа беру, арызын тлеу, айырбастау, арыза беру, баса адама инекция егу т.б.

Сонымен, есірткі заттарды тарату мен ткізуді арасында блінетін сызы ою керек.

Осы айтыландара байланысты ткізуді есірткі заттар мен психотропты заттарды сатуды білдіретін рекеттерді тсінуіміз керек.

Есірткі заттарды немесе психотропты заттарды засыз озалысын жеке айналымымен байланысты рекеттер, айтарымсыз сыйа беру немесе баса да сыйа беру, арыза беру, инекция егу жне баса да рекеттерді, есірткі заттар мен психотропты заттарды тарату деп крсету масатты.

Есірткі заттар мен психотропты заттарды таратуды есірткі заттар мен психотропты заттарды ттынуа кндірумен бірдей сатуа болмайды, йткені блар мні жне тсінігі бойынша ртрлі.

Есірткі заттарды немесе психотропты заттарды ттынуа кндіру ртрлі рекеттерді жасауды білдіреді, олар з жиынтыында адама міндетті трде есірткі заттарды немесе психотропты заттарды ттынуа байланысты мінез-лыты тадап алатын шешім абылдауа дайын екенін білдіреді.

Есірткі заттар мен психотропты заттарды ттынуа кндіру, барлы жадайда адамны есірткі заттарды абылдауа ниетін оздырып психологиялы дайын екендігін пайымдайды.

Бізге млім боландай ылмыс рамыны объективтік жаыны белгілеріне іс-рекет формасы рекет немесе рекетсіздік болады. рекет белсенді мінез-лы, оама ауіпті іс-рекетті кп тараан трі, ол текана рекет жолымен жасалады. Кез келген рекетті негізіне белгілі бір масата жету шін адамны саналы баытталан дене имылы жатады. ылмысты рекетті ерекшелігіне, адамны бтін рекеті тсінігіне сйкес келмейді, ол адамны біріне бірі байланысан жеке мінез лы рекетінен трады.

Есірткі заттар мен психотропты заттарды таратуды объективтік жаы іс-рекетті белгілері бойынша бізді ойымызша рекет жасаумен сипатталады. Бл текті рекеттер, белсенді мінез лыпен оамда, адамдар арасында есірткі затар немесе психотропты заттарды таратуа баытталан белсенді рекеттермен білінеді.

Келесі ылмыс рамыны объективтік жаыны міндетті белгісі – ылмысты зардап.

116 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). Юриспруденцияда ылмысты зардап «нтиже» терминімен сатылады. ылмыса олдануда «нтиже» терминіні адамны рекетінен пайда болан, осы рекетпен объектідегі згеріс – оама ауіпті зардап [7. 86 б].

Есірткі заттар немесе психотропты заттарды таратуда ылмысты зардап жиынтыында бізді оамымыза зиянды белгілі нтиже келеді.

ылмысты ы теориясында зардап материалды жне формалды рам болып блінеді.

Профессор Ковалев М.И., жазуы бойынша «Барлы ылмыстарды оларды зардаптары бойынша екі лкен топа блуге болады: оама ауіптілігі ылмыскерді іс-рекетімен білінетін жне здігінен ауіпті. Біріншісін занама сипаттай трып материалды рам рады, екіншіден ылмысты сипаттаумен шектеледі – формалды рам.

ылмысты зардаптар бойынша материалды жне формалды рам деп жйелеу ылмысты оама ауіптілік дегейін немесе ммкін зардабын білуге наты реттеуге ммкіндік береді.

Формалды ылмыс рамын занама ранда сол немесе баса да іс-рекеттерді леуметтік ауіптілігін ескерген.

Есірткі заттар немесе психотропты заттарды засыз тарату фактісі азаматтарды денсаулыына жоары ауіпті болады, замен оралатын оамды ауіпсіздік мддесіне ол сады. Есірткі заттар немесе психотропты заттарды тарату фактісіні оама ауіптілік дегейі ірі млшерде, аса ірі млшерде, сондай-а леуметтік ауіптілігін ескере отырып ылмысты жауаптылы оны зардабыны белгілері бойынша ылмыс рамыны рылысын формальды рылуы за шыарушымен ескерілген. Яни есірткі заттарды немесе психотропты заттарды кез келген формада тарату, ірі млшерде,аса ірі млшерде ылмысты жазалылы рекетке жатызылуы керек.

Сонымен, есірткі заттарды немесе психотропты заттарды тарату рамы зардап белгілері бойынша формалды ылмыс рамына жатады. Есірткі зататрды немесе психотропты заттарды ірі млшерде немесе аса ірі млшерде немесе кез келген млшерде, кез келген кеістікте жылжу формасын, есірткі заттар немесе психотропты заттарды тарату ылмысыны объективтік жаын сипаттауда жне азастан Республикасыны ылмысты кодексіні 259 бабына сйкес бліктерімен дрежелеу керек.

1. азастан Республикасыны 1995 жылы конституциясы (2007 жылы 21 мамырдаы згертулермен).

2. Кудрявцев В.Н. Объективная сторона преступления. – М., 1960. – 244 с.

3. Куринов Б.А. Научные основы квалификации преступлений. – М., Изд – МГУ, 1976. – 178 с.

4. Уголовное право. Общая часть. Учебник под ред. Б.В. Здравомыслова. – М., 1994. – 530 с.

5. Курманов К. Ш. Наркомания: Уголовно-правовые и криминологические проблемы. -Фрунзе, 1984. -232 с.

6. Уголовный кодекс Республики Казахстан с постатейными материалами. Алматы, 2005. -944 с.

7. Уголовное право. Общая часть. М., 1997. -153 с.

*** This article discusses the importance of the objective side of the illicit distribution of narcotic and psychotropic substances in the qualifications of the staff.

*** В этой статье рассматриваются значение объективной стороны незаконного распространения наркотических веществ и психотропных средств в квалификации данного состава.

.А. Сабырлов ЭКОНОМИКАЛЫ КОНТРАБАНДАНЫ КРИМИНОЛОГИЯЛЫ СИПАТТАМАСЫ азастанны з алдына жеке мемлекет болып туелсіздік алуы оны кптеген мемлекеттермен экономикалы байланыс орнатуына ммкіндік берді.

Соны нтижесінде азастан Республикасында кптеген шетел мемлекеттерімен бірлескен ксіпорындар пайда болып, шетел мемлекеттеріні ірі компанияларыны кілдіктері ашылды, табии ресурстар мен ішкі заттарды деуді жобалары жасалды.

Мемлекетті экономикасыны дамуында маызды салаларды бірі- сырты экономика. Сырты экономиканы дамыту ртрлі мемлекеттік жне жеке ксіпорындар мен йымдарды сырты рынока еркін шыуына, кптеген халыаралы бірлестіктерді, орларды жне бірлескен ксіпорындарды рылуына ммкіндік береді.

Сырты экономикалы атынастара кшу кптеген жаымсыз былыстарды бетін ашты, кеден, ылмысты жне кімшілік задары бзылды, ол мемлекетке экономикалы зиян, саяси нсан келтірді.

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). Бл ылмыстар ылмысты-ыты саралауда пайдакнемдк іс-рекеттерге жатады. Біра рлы, тонау, арашылы сияты ылмыстармен салыстыранда бл ылмыстарды, тжірибеде млікке зады негізде олын жеткізе алатын адамдар жасайды. Олар тауарларды, материалды басадай ндылытара билік етуге зады ыы бар материалды жауапты, лауазымды адамдар немесе жеке тлалар жасайды.[1, 225 б].

Экономикалы ылмыстылыа ртрлі анытама берілуде. Мысалы, Э. Садерленд былай анытама береді: «Экономикалы ылмыстылы дегеніміз – леуметтік мртебесі жоары рметті адамдарды з ксіби міндеттері негізінде жне здеріне крсетілген сенімді бзып жасайтын ы бзушылы» [2, 51 б].

Ал Швед криминологы Б. Свенсон экономикалы ылмыстылыа мынадай анытама берген:

«Осы іс-рекетті зіні негізгі райтын шаруашылы ызметті шегінде жзеге асырылатын созылмалы, жйелі, жазаланатын, пайдакнемдік сипаттаы іс-рекет» [3,10 б].

Экономикалы згеріске байланысты экономикалы ылмыскерлік те біршама згеріске шырады жне экономикалы ылмыстарды мынадай жаа трлері пайда болды:

1) апараттандыру ережелерін бзу;

2) азастан Республикасыны мдделеріне айшы ммілелер жасау;

3) валютаны немесе асыл тастар мен металдарды засыз айналымымен байланысты ртрлі ылмыстар;

4) азастан Республикасыны кеден, монополияа арсы жне салы задарын бзу;

5) жалан банкротты, жалан ксіпкерлік, банкроттыты жасыру жне басалар.

Сонымен, экономикалы ылмыстылы дегеніміз – оам институттарына теріс ыпал ететін, мемлекеттік материалды негізі – экономиканы алыпты жмысын бзатын леуметтік теріс былыс [4,45 б].

Экономикалы контрабанда экономикалы ылмыстарды е ауіптілеріні бірі. Ол азастан Республикасыны ылмысты кодексіні 10-бабыны 3-блігіне сйкес ауырлыы орташа ылмыса жатызылады, ал оны дрежеленген ауыр трі (209-бапты 3-блігі) ауыр ылмыса жатады.

1997 жылы ылмысты кодекс абылданана дейін контрабанда ртрлі ылмыстарды атарына жатызылып келді. Мысалы, С.В. Дьяков контрабанданы мемлекеттік ылмыстар тобына кіргізді, онда елді экономикалы ауіпсіздігін бзу ммкіндігі бар деп санады [5, 34 б].

азастан Республикасыны ылмысты кодексі экономикалы контрабанданы «экономикалы ызмет саласындаы» ылмыстарды біріне жатызады. Сонымен за шыарушы экономикалы контрабанданы ылмыстарды андай тобына жатызу керек екендігі туралы срата толы шешті.

Экономикалы контрабанданы экономикаа арсы сипатынан ке клемді, кп таралан жне леуметтік тамырын тере жайан «клекелі» экономика айын крініс табады [6,78 б].

Осы проблема бойынша отанды жне ресейлік ірі мамандар экономиканы «клекелі» жаы з шегіне жетті деп отыр. [7, 304][8, 90б]. Егер жалпы ішкі німдегі засыз секторды лесі батыс елдерінде – 5-10% раса, ол азастанда – 18%, Ресейде – 23% урайды екен. Бл крсеткіш «клекелі» экономика ке тараан Латын Америкасы елдеріні крсеткішімен шамалас. Мысалы, Ресейде сырты сауданы, яни тауарларды импорты мен экспортыны «клекелі( экономикадаы лесі 2002 жылы 53%,-а жеткен.


Бл сауда саласында тіркелмейтін ызметті басым екендігін крсетеді. Мндаы бас ксіпкерлер – «челноктар». Оларды импортыны клемі 2001 жылы 10 млрд АШ долларына жеткен. Ресейді Статистика жніндегі мемлкеттік комитетіні ресми мліметі бойынша, ол киімні ішкі тауар айналымында – 76%-а, трикотаж бйымдарында – 68%-а, ая киімде – 61%-а жеткен. Засыз табыс 2002 жылы 170 трлн рубльге бааланан, ол клекелі айналымны Статистикада есепке алынаныны жартысы ана [9,3 б].

Клекелі экономиканы контрабанданы етек алуымен тікелей байланысты, бл капиталды шетелдерге арай аызуды кшті арнасына айналып отыр.

Кедендік баылау комитетіні мліметтеріне жгінсек, бл арнамен келетін тауар импортыны ресми клемі барлы импорттарды 35-40% рап отырандыын креміз. «Челноктар» елден декларация жаслмаан шетел валюталарын, антиквариат, мдени ндылыа жататын нер шыармаларын алып шыады. Жылына 1-2 млн «челнок» азастанны кедендік шекарасын екі баытта кесіп теді екен. Оларды жмыс істеу сызбасы жасы алыптасан: валютаны шетелге алып барады, онда сатып алан тауарды азастанда сатады, тскен ашаны валютаа айналдырып, ол валютаны шетелге алып шыады, ары арай сызба айталанады.

Эконмикалы контрабанда, негізінен, жасырын жасалынатындытан андай тауарды анша клемде шекара арылы засыз ткендігін анытау ммкін емес. Біра кейбір статистикалы мліметтер ым беруге ммкіндік береді.

118 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). Сатистика агенттігі автомобильдер экспорты, импорты туралы ресми мліметтерді Жол полиция басармасындаы мліметтермен салыстыран, нтижесінде жылына 5-6 мы автомашинаны мемлкеттік баылауды жанай тіп (кбіне ресей арылы), азастана келетіндігі аныталан.

Тауарды елге контрабандалы жолмен туі мемлкетке материалды зиян келтіреді жне мндай экономикалы ылмыс жасаан адамдар жазасыз алады. Бл жадай елді сырты экономикалы секторыны криминалдануына алып келеді [10,49 б].

Егер Мемлекеттік ауіпсіздік комитетіні Тергеу блімшелері ылмысты кодексті 64-бабы бойынша 1988 жылы бір ылмысты іс озаан болса, бл крсеткіш 1989 жылы – 12, 1991 жылы – 21, 1993 жылы – 40 болан. 1995 жылы соттара осындай ылмыстар туралы 117 іс тссе, 1996 жылы 142 ылмысты іс тскен [11,15 б].

1997 жылды 10 айында республикада тауарлар мен ндылытарды засыз айналымына атысты 313 ылмыс тіркелген. Бас Прокуратураны мліметтеріне араанда, ылмысты бл трі Алматы аласында (40 факты), Жамбыл облысында (37 факты), ШО – да (32 факты) жне Алматы темір жолы ызмет крсететін теміржол зонасында ке таралан крінеді. Бларды 105 жадайында – кеден органдары, 64 жадайында – Мемлекеттік тергеу комитеті, 36 жадайында – лтты ауіпсіздік комитеті, 4 жадайында – прокуратура, аландарында – салы полициясы органдары (азіргі аржы полициясы) ылмысты іс озаан.

Экономикалы баыттаы ылмыстарды азастандаы барлы ылмыстар рамындаы лесі мынадай:

1997 жыл – 8,4% (13897 ылмыс;

1998 жыл – 7,08% (10057 ылмыс);

1999 жыл – 8,97% ( ылмыс);

2000 жыл – 10,35% (15609 ылмыс);

2001 жыл – 9,69% (17741 ылмыс);

2002 жыл – 11,17% (15099 ылмыс);

2003 жыл – 10,71% (12682 ылмыс);

2004 жыл – 6,99% (10032 ылмыс);

2005 жыл – 7,23% (11102 ылмыс);

2007 жыл – 6,85% (10003 ылмыс);

2008 жыл – 9,00% (13012 ылмыс). /12, б/.

Бл келтірілген мліметтер сырты экономикалы ызмет саласындаы шынайы жадайды, жеке тлаларды кедендік шекара арылы алып тетін тауарларды клемін наты крсете алмайды, дегенмен ы орау органдарыны контрабандамен кресті біршама жандандыранын байауа болады. Ал контрабанданы зады тлаларды да, жеке тлаларды да засыз экономикалы іс рекетке итермелейтіндігін мытпау керек.

Бан атысты А.С. Никифоров былай дейді: «ылмысты ызмет, оны ішінде контрабанда бізді экономиканы рамдас бір блігіне айналды, оан криминалды сипат беріп отыр» /13,90 б/.

Экономикалы ылмыстылы динамикасыны 2010 жыла дейінгі криминологиялы болжамы, соы 6-7 жылда контрабанданы ашылуы 9 есе скенмен, кіл жбатарлы емес. Екінші жаынан, ылмысты бл тріні те жасырын жасалатындыы себепті, оны наты жадайын басып айту иын жне бл ылмысты жбірленуші де, кугер де, тіптен ылмысты ізі де жо жне контрабанда операциясы алдын ала мият ойластырылып жасалады.

ылмыскерлікпен кресте азастан Республикасы Б-мен, Еуропа Кеесімен, зге де мемлекеттермен, мемлекетаралы йымдармен арым атынасты байланыста боланмен, азіргі кезде оны ы орау органдарыны ТМД елдеріні ы орау органдарымен зара рекеттестік мселесі аса маызды болып отыр.

1. Алауханов Е.О., Зарипов З.С. Профилактика преступлений. – Алматы: Юридическая литература, 2008. – 396 с.

2. Садерленд Э. Криминология (теория западных школ): Учебник (перев. С англ.). – М.: Наука, 1982. – 340 с.

3. Криминология: Учебник. – М.: АН СССР, 1975. – 298 с.

4. Криминология //Под. Ред. Долговой А.И. – М., 1997. – 287 с.

5. Дяков С.В. Проблемы совершенствования законодательства о борьбе с государственными преступлениями // В кн.

«Организованная преступность». – М., 1996. – 311 с.

6. Яковлев А.М. Экономическая преступность: закон и жизнь. – М., 1990. – 299 с.

7. Алауханов Е.О. Криминология: Учебник. – Алматы: Жеті Жары, 2008 – 620 с.

8. Исправников В.О., Кууликов В.В. теневая экономика в России: иной путь и третья сила. – М., 1997. – 296 с.

9. Бюллетень Государственного комитета по статистике Российской Федерации. – 2003. – №1. – с.3-4.

10. Мауленов Г.С. Основные характеристики преступности в Республике Казахстан. – Алматы: ылым, 1999. – 281 с.

11. Бюллетен Главного следственного управления МВД РК. – Алматы, 1996. – №4. – С.12.

10.Статистические данные о состоянии, динамике и структуре экономической преступности в Республике Казахстан (1997-2008 г.г.). ДТС МВД РК. – Астана, 2008. – 50 с.

11. Никифоров А.С. Что нам делать с организованной преступностью.// В кн. «Организованная преступность». – М., 1996. – 245 с.

*** The article discusses criminological characteristics of economic smuggling.

*** В статье рассматривается криминологическая характеристика экономической контрабанды.

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). М.. Аманбек СЫБАЙЛАС ЖЕМОРЛЫ ЫЛМЫСТАРДЫ САРАЛАУДА ОНЫ ЗАРДАПТАРЫН АНЫТАУДЫ МАЫЗЫ рбір ы олданушы сыбайлас жеморлыты ылмыс рамдарында берілген зардаптарды здеріні ыты сана-сезімдері бойынша ртрлі бааласа, за нормалары брмаланып, ы олданушыларды сыбайласты рекеттер жасауына ыпал етуі ажап емес.

Сондытан, сыбайлас жеморлыты ылмыс рамдары жасалуында азамата, йыма, мемлекетке келтірілген материалды зиян млшерлері наты заи нормада берілуі ажет. Оны себебі, біріншіден, заи нормаларды алыпты олданылуына септігін тигізсе, екіншіден, зардаппен келтірілген материалды зиянды анытауа жадай жасалса, шіншіден, заи нормаларды брмалаушылыты алдын алады, тртіншіден, жазаны ата таайындауа ммкіндік береді.

оама ауіпті зардапты ымын дрыс тсіну шін ылмыс объектісі жне оама ауіпті іс рекетті ара-атынасын анытау маызды.

В.В. Мальцевті пікірінше, «іс-рекеттерді барлыы бірдей объектіге фактілі зиян келтіреді деп саналмайды, сонымен бірге зардап келтіруді наты ммкіндігін жне оны фактілі келтіруін ажыратады»[1. 56 б].

Зардапты туындауына немесе туындамауына арамастан, зардап келтірмейтін ылмыстар жнінде кейбір авторлар ерекше станымда болан.

А.Н. Трайнинні пікірінше, ылмысты за ол сушылытан тиісті объектілерді орайды, объектіге ол су рашанда р трлі дрежеде оан шыын келтіреді, ол сушылы объектісіне шыын, з кезегінде, рбір ылмыс рамыны ажетті элементін райтын зардап болып танылады [2. 25 б]. Аталан кзарасты кптеген алымдар теріске шыарып, келіспеуде.

А.С. Михлинні айтуынша, материалды рама адамды мірінен айыру немесе денсаулыына зиян келтірумен атар (жеке материалды зиян), млік немесе кірісті ала алмау (мліктік зиян) жатызылады, ал алан зардаптар материалды емес, яни формалды рама жатызылуы тиіс [3.

17 б].

В.В.Мальцевті пікірі, А.С. Михлиннні кзарасынан алша кетпейді. Сондытан, мынадай сауал туындайды: материалды игілік, материалды емес игіліктен несімен ерекшелінеді? В.В.

Мальцевті айтуынша, материалды (сырты) лемні заттарымен немесе ндылытарымен байланысты болуын – материалды игілік, деп тсінеміз. Материалды емес ылмыс рамыны аясы нерлым кеірек. Мндай зияндар оамды атынастарды барлы атысушыларына – азамата, йымдара, мемлекетке жне оама орасан зор зиян келтіруі ммкін.

Сыбайлас жеморлы ылмыс рамдары, материалды жне формальды ылмыс рамдарын райды.

Бізді аладатып отыран сондай мселелерді бірі, мемлекеттік ызмет пен мемлекеттік басару мдделеріне арсы сыбайлас жеморлы жне зге де ылмыстар (азастан Республикасы К-ні тарауы) тарауындаы сыбайлас жеморлыты ылмыстардаы зардаппен байланысты баалылы белгілер жайында.

Таы бір айта кететін жайт, заи оулытарда келтірілген зияна байланысты бір жерде зардап деп крсетілсе, бір жерлерде келтірілген зиян деп жазылан. Осыларды айырмашылыын анытау масатында, бізбен арастырылан тсіндірме сздіктерде де, аударма сздіктерде де келтірілген зардап, зиян, зардап, шыын деп берілген.

кінішке орай, ресейлік жне азастанды алым-загерлерді ылмысты ыты жалпы блімі бойынша ебектерінде (заи оулытарда, тсініктерде) баалылы белгілер ылмысты кодексті Жалпы блімі баптарында кездесетіні туралы айтылмайды. ылмысты ыты Жалпы блімінде кездесетін баалылы белгілер жайында тек ылыми ебектерден ана кездестіруге болады.

Б.Ж. Жнісов, оама ауіпті зардап ымын ашуда, за шыарушыны шыына сипаттама бермегендігін, тек ауырлы асиетін крсетумен ана шектеліп, не ауыр зардап, не лкен зиян, елеулі зиян, едуір зиян деп атап кеткенін крсетеді [4, 56 б].

Е.І. айыржанов, ылмысты рекетті зиянды зардаптарыны ртрлілігі материалды жне материалды емес сипатта болатынын айта келе, зада, теория мен тжірибеде ылмысты зардапты білдіру шін кптеген: «нтиже», «зардап», «зиян», «адамдарды баытсыз жадайы», «адамдарды аза болуы» жне т.б. терминдерді ызмет атаратын крсетеді [5, 78 б].


А.Н. Аыбаевты пікірінше, ылмысты кодексті Ерекше блімдеріні баптары бойынша натыланбаан терминдерді («едуір зиян», «елеулі зиян», «елеулі бзушылы», «ауыр зардап», 120 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). «зге де ауыр зардап» т.б.) баалылы деп саналатыны туралы тсінік беріле отырып, олар арнаулы тсіндірулерді ажет етеді [6, 74 б].

Сонымен, ылмысты ы теориясындаы оама ауіпті зардапты ымын дрыс тсіну шін, ылмыс объектісі жне оама ауіпті іс-рекетті ара-атынасын анытау барысында, келтірілген зардапа байланысты анытамаларды талдай келе, зардап - бл ылмысты замен оралатын оамды атынастара материалды (материалды емес) зиян келтіру,- деп тжырымдауа болады.

Бізді зерттеуіміз бойынша Р К-ні «Мемлекеттік ызмет пен мемлекеттік басару мдделеріне арсы сыбайлас жеморлы жне зге де ылмыстар» атты 13-тарауында да міне осындай баалылы белгілер з шешімін таппай келеді.

Сыбайлас жеморлыты ылмыстарды тізімі Р К-ні 307-бапты ескертуінде берілген.

Дегенмен, осы берілген баптарды ішінде, бізді зерттеуімізге атысты, наты К-ті тиісті баптарыны мтінінде келесі зардапа байланысты: «елеулі трде бзу» (азастан Республикасы К-ті 307, 308, 315, 380 б. 1 б.,), «зиян келтіру масатында» (азастан Республикасы К-ті 314 – бап), «ауыр зардап» (азастан Республикасы К-ні 307 б. 4 б., 308 б. 4 б., 315 б. 4 б., 380 бабыны 2-бліміндегі) баалылы белгілерді ашылмаандыы жайында сз болып тр.

Осы аталан мселе тірегінде здеріні ылыми ебектері бойынша алам тартан алым загерлерді пікірлеріне таы да ла трсек: Б.А. Амрекулов «елеулі бзушылы», пен «аса ірі зардап» ымдары те емес екендігін жне сипаты мен клемі бойынша елеулі бзушылыа араанда аса ірі зардап ауымды болатынын айтады. Сондытан, автор азастан Республикасы К– ні 307-бабындаы аса ірі зардапты келтіргені шін жауаптылыты арастыруды, «ауыр зардап», «аса ірі зардап», «ірі зардап», «елеулі бзушылы» ымдарына К-ті Жалпы блімінде занамалы анытама берілуін сынады. Сондай-а, баалылы ымдарды олдануда тсінбеушілікті, аныталмаандыты задылы тізімге енгізілуі, сотты арау саласын ыыстырып, задылы кепілдікті кшейтетін еді, – деген пікірді станады [7, 15 б].

Рас, жоарыда арастырылан мселелер бізді де ойдан шыады, біра біреуіне келісуге, біреуіне келіспеуге де болады. Осыан тотала кетсек, Б.А.Амрекуловты, баалылы белгілерді заны наты мтінінде аныталуы задылы кепілдікті кшейтетін еді,– деген пікірімен толы келісуге болады.

Сондытан да, бізді пікірімізше, рбір бапты ескертуінде наты крсетілуі ажет. Олай дейтін себебіміз, азіргі олданыстаы азастан Республикасы К-ні тиісті баптарында, яни зге де тарауларда, зардаппен байланысты баалылы белгілер наты бапты ескертулерінде млшері арастырылан.

Енді, жоарыда аталан, сыбайлас жеморлыты ылмыс рамдарына ылмысты-ыты талдау жасаса: ылмыстарды топты объектісі - мемлекеттік аппаратты зады трыдаы алыпты ызмет атаруы.

азастан Республикасы К-ні 307 «ызмет кілеттігін теріс пайдалану» бабы бойынша ылмыс рамыны объективтік жаы – 1) лауазымды тла зіні ызметтік кілеттілігін ызмет мдделеріне кераар пайдалануынан;

2) азаматтарды немесе йымдарды ытары мен зады мдделерін не оамны немесе мемлекетті замен оралатын мдделерін елеулі трде бзудан;

3) келтірілген зиян мен ызмет кілеттігін теріс пайдалану арасындаы себепті байланыстан трады.

Егер келтірілген зиянны млшері елеулі трде бзушылы болмаса, онда аталан баптарда крсетілген лауазымды тланы рекеті тртіптік ылы ретінде арастырылады. Аталан ылмысты рамдар шін лауазымды тланы зіні ызмет мдделерін кераар пайдалануы мен зада крсетілген зардап арасында себепті байланысты болуы шарт. ызмет кілеттігін теріс пайдалану субъективтік жаынан тек тікелей ниетпен жасалады. Ал кейбір авторлар, бл ылмыс, субъективтік жаынан, кінні асааналыыны тікелей жне сондай-а жанама ниетімен жасалуы ммкін, – деп санайды [8, 321 б]. Егер ызмет кілеттілігін теріс пайдалану рлыты тсілі болып табылса, онда рекет рлы ретінде арастырылып, лауазымды тламен жасалан рекет, зіні ызмет кілеттілігін пайдаланумен атар жасалса, Р К-ні 176-бабыны 3-блімі «г») тармаымен саралануы керек.

ылмыс рамы, субъективтік жаынан, кінні тікелей жне жанама ниетімен жасалынады.

Сондай-а субъективтік жатаы ниет пен масат (пайдакнемдік, кек алу, карьеризм, ызмет мдделерін дрыс тсінбеушілік) ылмысты саралауда ескерілмей, жаза таайындаанда ескеріледі.

Ал осы ылмыстарды субъектісіне келетін болса, ол жайлы азастан Республикасыны жылы 25 ыркйегіндегі жне 2007 жылы 21 шілдедегі Задарымен ылмысты кодекске згерістер мен толытырулар жне 307, 308, 310, 314, 315 баптарыны диспозициясы айтадан редакцияланып, ылмысты кодексті 311, 312 баптарыны мтініне згерістер енгізіліп, наты Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). бапты ескертуінде сыбайлас жемрорлыты ылмыстарды тізімі мен субъектілері аныталды.

ылмысты заны мтінінен байап отыранымыздай, сыбайлас жеморлыты ылмыс рамдарыны тізімі ылмысты кодексті ртрлі тарауларында берілген. Біз де аталан пікірмен толы келісеміз, йткені ылмысты кодексті кейбір ылмыс рамдарын лауазымды тлалар жасаанымен, оларды рекеттері арнайы нормалармен сыбайлас жеморлыты ылмыс рамдары ретінде (К-ті 225-бап) арастырылмаандытан, біра жасаан ылмысты рекеттеріні оама ауіптілігі сыбайлас жеморлыты ылмыс субъектілеріні белгілерін толы амтитын, мліктік пайда мен артышылытар алу жадайында ылмыс рамдарын жасаан тлаларды сыбайлас жеморлыты ы бзушы субъектілері деп тану мселесі, не ылмысты, не сыбайлас жеморлыпен крес туралы задармен лі де болса толы шешілмеген. Сонымен біз жоарыда аталан ылмыстарды объективтік жаынан (азастан Республикасы К-ні 307 б. 4 б., 308 б. 4 б., 315 б. 4 б.) азаматтар мен йымдарды ытары мен зады мдделерін, оамны немесе мемлекетті замен оралатын мдделерін елеулі трде бзумен жне ауыр зардаптара кеп сотырудан аяталан кезеі болатынын білеміз.

азастан Республикасы К-ні 308-бабыны аяталу кезеін замен оралатын мдделерді елеулі трде бзудаы зардаптар дене немесе психикалы кш крсетумен жасалатынын, сондай-а осы бапты ерекше дрежеленген рамындаы ауыр зардаптар ретінде, абайсызда кісі лтіру, елеулі трдегі материалды немесе баса да ауыр зардаптарды болуы айтылады.

Сонымен атар, кптеген авторлар [9, 243 б] азастан Республикасы К-ні 307,308, 315 баптарында берілген «елеулі бзушылы», «ауыр зардап» баалылы белгілеріне берген тсініктерінде келтірілген материалды зиянны млшерін ашпайды. Ауыр зардапты бірден-бір трі ретінде аса ауыр млшерде материалды зардап келтіру танылады. Бл сраты шешуде, за шыарушы, рбір наты істі мн-жайы бойынша, келтірілген ылмысты зардапты ауыр немесе ауыр емес екендігін ы олданушыны ыты сана-сезімімен баалануына алдырады.

Дегенмен, барлы ы олданушыларды нормаларды дрыс олдануы шін, зардапа байланысты баалылы белгілер ылмысты кодексті ескертулерінде (барлы халыа тсінікті болуы шін) наты аныталуы керек. Мемлекеттік ызмет жне мемлекеттік басару мдделеріне арсы сыбайлас жеморлы жне зге де ылмыстарды ерекшелігі оамды ауіпті рекеттерді, задарды сатау жне орауа міндетті адамдарды жасауында болып табылады. Сыбайлас жеморлы ылмыстарды ерекшелігі: біріншіден, зіні ызметтік жадайын пайдаланушы мемлекет ызметкері, екіншіден, ызметтік мдделеріне арсы рекетін зіні пайдасы шін олданатын адамдар болуымен сипатталады.

Аталан ылмыстарды ке таралуы мемлекет аппаратыны сыбайластыы, за шыарушыны мемлекеттік ызмет жне мемлекеттік басару мдделеріне арсы сыбайлас жеморлы жне зге де ылмыстармен кресуде ата шаралар олдануына мжбрлейді.

Дегенмен, біз арастыран сыбайлас жеморлыты ылмыстардаы зардаппен байланысты, «елеулі трде бзушылы», «ауыр зардап» баалылы белгілеріне алым-загерлерді азастан Республикасы ылмысты кодексіне берген тсініктерінде материалды зардапты млшері сотпен аныталатыны айтылан, сондытан, бізді пікірімізше, мндай ртрлі кзарастарды орта тйіні, ол заи нормаларында аныталуы керек.

1. Мальцев В.В. Проблемы уголовно-правовой оценки общественно опасных последствий. Саратов: Издат-во Саратовского университета. 1989. – 191.

2. Трайнин А.Н. Общее учение о составе престпления. – М.: 1973. – 273с.

3. Михлин А.С. Последствия преступления. – М.: Юрид. Лит., 1969. – 104с.

4. Жнісов Б.Ж. азастан республикасыны ылмысты ыы (Жалпы блім): Оулы басылым. – араанды:

азастан Республикасы ІІМ араанды за институты. 2000. – 240б.

5. Каиржанов Е.И. Уголовное право Республики Казахстан (Общая часть);

Учебник для высших учебных заведений. – Алматы: 2006. – 248с.

6. Аыбаев А.Н. ылмысты ы. Жалпы блім. Оулы, Алматы: Жеті Жары, 2007. – 360б.

7. Амрекулов Б.А. Уголовная ответственность за злопотребление должностными полномочиями. Автореферат. К.ю.н.

Астана. 2001. – 147с.

8. Комментарий к Уголовному кодексу Российской Федерации/ отв. Ред. В.И. Радченко. М., 1996. – 512с.

9. Жемпиисов Н.Ш. Комментарий к статям головного кодекса Республики Казахстан по преступлениям, отнесенным к подследственности финансовой полиции. Под. Общей ред. Д.ю.н. проф. М.Ч. Когамова. – Астана: Полиграф – Мир, 2006. – 526с.

*** In this article are considered value of an establishment of consequences of corruption crimes for their qualification.

*** В этой статье рассматриваются значение установления последствий коррупционных преступлений для их квалификации.

122 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). ГРАЖДАНСКОЕ ПРАВО З.Р. Казанбаева О ПОНЯТИИ И ПРЕДЕЛАХ ПРАВА УДЕРЖАНИЯ Право удержания как самостоятельный способ обеспечения исполнения обязательств не является новым для национального гражданского права, равно как не является результатом прямого заимствования аналогичных институтов других правопорядков. По мнению исследователей, уделивших пристальное внимание изучению исторического развития данного института, удержание, представляет собой институт, длительное время формировавшийся в правовой доктрине на основе обычного и торгового права дореволюционной России[11].

В советской правовой доктрине удержание весьма обоснованно не рассматривалось как способ обеспечения исполнения обязательств и признавалось мерой оперативного воздействия кредитора на должника[2]. На нормативном уровне право удержания закреплялось в специальных институтах, предусматривающих передачу вещи в качестве необходимого элемента правоотношения.

Действующим гражданским законодательством удержание имущества должника признано способом обеспечения обязательства, хотя и не совсем типичным. Краткость законодателя в регулировании рассматриваемого института (праву удержания посвящены лишь две статьи кодекса) порождает необходимость подробного судебного и доктринального толкования.

Институт права удержания, наряду с общей категорией способов обеспечения исполнения обязательств, стало предметом ряда монографических исследований. В первую очередь необходимо назвать работу Б. М. Гонгало «Общие положения учения об обеспечении обязательств»[3], С. Н.

Сарбаша «Право удержания как способ обеспечения исполнения обязательств», диссертацию Л. Н.

Якушиной «Удержание в системе способов обеспечения исполнения обязательств»[4], ряд статей в специализированных периодических изданиях[5]. Названные работы в достаточной мере и в правильном ракурсе раскрывают как теоретические основы рассматриваемой защитной меры, так и многие общие вопросы практического правоприменения. Вместе с тем, существует ряд нетипичных ситуаций, когда нормами специального гражданского законодательства изменяется правовой режим какого-либо отдельного правоотношения (истечение срока исковой давности по обязательству) либо целой группы правоотношений (в случае банкротства субъекта этих правоотношений). Такие изменения оказывают существенное влияние и на связанные с основными дополнительные правоотношения.

Именно связанные с такими нестандартными правовыми ситуациями вопросы правового регулирования удержания остаются явно недостаточно исследованными. В настоящей работе мы попытаемся проанализировать некоторые пределы 1 субъективного права удержания, при этом нами будет доказываться тезис о том, что, не смотря на отсутствие формальных ограничений права удержания, осуществление последнего имеет определенные границы, порождаемые не позитивными законоустановлениями, но глубинными, сущностными чертами данного правового института и общими началами гражданского законодательства во взаимосвязи со специальными институтами гражданского законодательства.

Основные содержательные моменты права удержания состоят в следующем. Согласно п. 1 ст. Гражданского кодекса Кыргызской Республики кредитор, у которого находится вещь, подлежащая передаче должнику либо лицу, указанному должником, вправе в случае неисполнения должником в срок обязательства по оплате этой вещи или по возмещению кредитору связанных с нею издержек и других убытков удерживать ее до тех пор, пока соответствующее обязательство не будет исполнено;

при этом требования ретентора могут быть удовлетворены из стоимости удерживаемой вещи по правилам, предусмотренным для залога.

Исходя из законодательной формулировки, можно заключить, что удержание оказывает двоякое В. П. Грибанов выделял ряд пределов осуществления гражданских прав: 1) субъектные;

2) временные;

3) назначение права;

4) способ осуществления права;

5) характер и пределы средств принудительного осуществления и защиты (Грибанов В. П. Пределы осуществления гражданских прав. – М.: Статут. – С. 48-49). Исходя из данной классификации, предметом настоящей работы являются временные пределы права удержания.

Вестник КазНУ. Серия юридическая. № 3 (55). влияние на правоотношения сторон по обеспеченному обязательству. Во-первых, в качестве меры оперативного воздействия удержание вещи до момента надлежащего исполнения оказывает стимулирующее воздействие на контрагента-должника, поскольку ограничивает его в пользовании собственным имуществом. Этот компонент права удержания может в принципе обеспечивать исполнение любого обязательства, особенно в отношениях между предпринимателями. Во-вторых, главное обеспечительное свойство удержания обусловливается возможностью удовлетворения требования из состава имущества должника. Это значительная гарантия защиты имущественных интересов кредитора в случае неисправности должника. Удовлетворение происходит в порядке, предусмотренном Гражданским кодексом для залоговых обязательств – а потому возможно только в денежной форме 2. Исходя из этого, представляется необходимым, чтобы предоставляемое обеспечение и обеспечиваемое обязательство были однородными, а значит, исходя из смысла закона, удержание может эффективно обеспечить лишь исполнение денежного обязательства. Вряд ли в связи с этим удержанию может быть приписано свойство универсальности – ему не до конца соответствует сама природа рассматриваемой обеспечительной меры.

Следовательно, положение п. 2 ст. 342 Гражданского кодекса необходимо толковать так, что удержанием могут обеспечиваться и иные [денежные] обязательства, стороны которого действуют как предприниматели;

слово иные означает «не связанные с оплатой этой вещи». Установление п. 1 той же статьи относительно состава обеспечиваемых удержанием обязательств носит существенный, а не формальный характер, поскольку предопределено самой природой рассматриваемой обеспечительной меры.

De lege ferenda вопрос о праве ретентора на получение удовлетворения своих притязаний за счет удерживаемой вещи остается дискуссионным, несмотря на однозначное его законодательное решение в п.3 ст. 342 ГК КР. Так В. А. Белов, присоединяясь к мнению А. В. Венедиктова и М. М. Агаркова, указывает, что «право на реализацию предмета удержания не составляет неотъемлемого правомочия права удержания …(и по мнению А. В. Венедиктова является) отдельным правом – правом «внесудебной экзекуции удержанных ценностей» … суть права удержания – исключительно в возможности удерживать вещь, необходимую должнику, принуждая последнего исполнить лежащие на нем обязанности … Право же реализации предмета удержания (право экзекуции) или право его оставления кредитором в своей собственности – это особые, специфичные способы обеспечения исполнения обязательств, которые должны в каждом конкретном случае оговариваться в договорах между кредитором и должником» 3.

Вместе с тем, следует признать, что разнородность объединенных законодателем в юридической конструкции удержания двух составляющих порождает некоторую неопределенность, в частности, при установлении момента возникновения права продажи вещи ретентором 4. При отсутствии в законе указания на иное, это право возникает вместе с правом удержания, в момент наступления просрочки исполнения обязательства. Следовательно, кредитор, продающий «удерживаемую» вещь немедленно по получении сведений о неисправности должника, формально действует в рамках права, установленного ст. 342 ГК КР. В этом случае право удержания редуцируется до чистого права (хотя и ограниченного формальными процедурами, установленными ст. 334-336 ГК КР) продажи чужого имущества, зачастую никак не связанного с обеспечиваемым таким образом обязательством.

Очевидно, что данная ситуация не соответствует сущности удержания как института, обеспечивающего исполнение обязательства, то есть направленного в первую очередь на добровольное исполнение обязанности должником. Следовательно, между моментом применения кредитором удержания вещи и моментом обращения на эту вещь взыскания должен пройти срок, определяемый в каждом конкретном случае исходя из личности кредитора и должника, особенностей обеспечиваемого обязательства и ряда других могущих иметь значение признаков с учетом в силу положений ст. 336 Гражданского кодекса КР, предусматривающих обязательную продажу заложенного имущества с публичных торгов и удовлетворение требований кредитора за счет вырученной от продажи денежной суммы.

Белов В. А. Новые способы обеспечения исполнения банковских обязательств // http://www.nns.ru/archive/banks/1997/11/03/evening/21.html (www-документ) – 7 июня 2004 г. Позиция М. М. Агаркова по данному вопросу не представляется нам такой однозначной, как показывает ее В. А. Белов. Например, в курсе лекций по основам банковского права читаем: «право удержания может подобно залоговому праву давать преимущество при удовлетворении из стоимости удерживаемой вещи» (Агарков М. М. Основы банковского права. Курс лекций // М: БЕК. – 1994. – С. 118.) Данная формулировка весьма сходна с правилом п. ст. 342 ГК КР.

Однако даже такая разнородность не является еще основанием для разделения права удержания на два самостоятельных способа обеспечения исполнения обязательств. Как отмечает А. В. Латынцев, любым обеспечивающим правоотношениям (включая и способы обеспечения исполнения обязательств) свойственны защитный и стимулирующий признаки. При этом стимулирующий понуждает должника исполнить обеспеченное обязательство надлежащим образом под страхом наступления невыгодных последствий, а защитный (компенсационный) признак призван компенсировать либо предотвратить неблагоприятные последствия для кредитора. Отсутствие любого из этих признаков не позволяет квалифицировать правовой институт в качестве способа обеспечения (Латынцев А. В. Обеспечение исполнения договорных обязательств // М: Лекс Книга. – 2002.). Аналогия с институтом удержания очевидна, причем, исходя из разделяемой нами позиции диссертанта, «чистое» право удержания не является обеспечивающим правоотношением в силу отсутствия у него компенсационного признака.

124 азУ хабаршысы. За сериясы. № 3 (55). требования разумности в осуществлении гражданских прав.

В противном случае для недобросовестных кредиторов открывается путь законного завладения имуществом должника. Пожалуй, единственным способом защиты для должника в рассматриваемом случае является возражение, основанное на п. 1 ст. 9 ГК КР – представляется весьма уместным квалифицировать действия кредитора в качестве злоупотребления гражданским правом в иной форме.



Pages:     | 1 |   ...   | 5 | 6 || 8 | 9 |   ...   | 13 |
 





 
© 2013 www.libed.ru - «Бесплатная библиотека научно-практических конференций»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.