авторефераты диссертаций БЕСПЛАТНАЯ БИБЛИОТЕКА РОССИИ

КОНФЕРЕНЦИИ, КНИГИ, ПОСОБИЯ, НАУЧНЫЕ ИЗДАНИЯ

<< ГЛАВНАЯ
АГРОИНЖЕНЕРИЯ
АСТРОНОМИЯ
БЕЗОПАСНОСТЬ
БИОЛОГИЯ
ЗЕМЛЯ
ИНФОРМАТИКА
ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ
ИСТОРИЯ
КУЛЬТУРОЛОГИЯ
МАШИНОСТРОЕНИЕ
МЕДИЦИНА
МЕТАЛЛУРГИЯ
МЕХАНИКА
ПЕДАГОГИКА
ПОЛИТИКА
ПРИБОРОСТРОЕНИЕ
ПРОДОВОЛЬСТВИЕ
ПСИХОЛОГИЯ
РАДИОТЕХНИКА
СЕЛЬСКОЕ ХОЗЯЙСТВО
СОЦИОЛОГИЯ
СТРОИТЕЛЬСТВО
ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ
ТРАНСПОРТ
ФАРМАЦЕВТИКА
ФИЗИКА
ФИЗИОЛОГИЯ
ФИЛОЛОГИЯ
ФИЛОСОФИЯ
ХИМИЯ
ЭКОНОМИКА
ЭЛЕКТРОТЕХНИКА
ЭНЕРГЕТИКА
ЮРИСПРУДЕНЦИЯ
ЯЗЫКОЗНАНИЕ
РАЗНОЕ
КОНТАКТЫ


Pages:   || 2 | 3 | 4 | 5 |   ...   | 11 |
-- [ Страница 1 ] --

БЕЛОРУССКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ

Факультет международных отношений

Кафедра дипломатической и консульской служ бы

ИСТОРИЯ ДИПЛОМАТИЧЕСКОЙ И КОНСУЛЬСКОЙ

СЛУЖБЫ БЕЛАРУСИ

(Хрестоматия)

Минск 2006

2

Рецензенты:

В.А.Шелкопляс, кандидат юридических наук, профессор

А.Л.Кыштымов, кандидат исторических наук, доцент История дипломатической и консульской службы Беларуси: Хрестоматия /Сост. И.Н.Кузнецов.— Мн.: БГУ, 2004.

Историкодокументальный материал, представленный в хрестоматии, отражает все основные вехи истории дипломатической и консульской службы с древних времен до настоящего времени.

В нее включены важнейшие правовые акты: грамоты, привилеи, манифесты, указы, постановления, записки и другие исторические источники.

В до кументах и материалах раскрываются в хронологической последова тельности государственноправовые акты и явления, отражающие наиболее важные вехи истории дипломатической и консульской службы Беларуси.

Подбор документов осуществлен в соответствии с учебными програм мами на основе документов, материалов архивов, научных и учебных изданий.

Для преподавателей, аспирантов и студентов.

© Сост. И.Н.Кузнецов, ПРЕДИСЛОВИЕ Задачей истории дипломатической и консульской службы Беларуси является не только систематическое изложение конкретных государственно правовых явлений и их научное объяснение, но и установление тенденций их развития. Именно последнее обусловливает большое практическое значение данной дисциплины. Уяснение общих закономерностей и тенденций развития помогает избежать ошибок и научно прогнозировать дальнейшее развитие дипломатической и консульской службы.

Назначение хрестоматии: введение в круг историкоправовых источников, анализ правовых актов и структур.

Большинство документов, включенных в хрестоматию, взяты из ряда источников, которые сегодня являются библиографической редкостью.

Вместе с тем читатели найдут в книге немало впервые вводимых в научный оборот архивных материалов, особенно касающихся тех сюжетов, которые стали широко переосмысливаться в последнее время.

При отборе источников учитывались новые реалии в изучении истории дипломатической и консульской службы, значительное расширение документальной базы познания прошлого. Поэтому приоритет отдавался малоизвестным и неизвестных архивным материалам.

При подборе материалов составитель придерживался хронологического принципа, позволяющего проследить на конкретных фактах преемственность в историческом развитии, с наибольшей полнотой отразить те вопросы, которые прежде в силу определенных обстоятельств не получили должного освещения.

Первоисточники и некоторые недавно опубликованные материалы подобраны с таким расчетом, чтобы обеспечить обучаемым возможность активно включиться в обсуждение многих злободневных проблем.

Цель хрестоматии — помочь глубоко изучить курс истории дипломатической и консульской службы посредством использования как в самостоятельной работе, так и в процессе семинарских занятий разнообразного фактического материала, помня о том, что основой любого суждения является точный и бесспорный факт.

1. 3 ДАГАВОРА СМАЛЕНСКА 3 РЫГАЙ І ГОЦКІМ БЕРАГАМ (1229 г.) Смаленская Праўда (дагавор) 1229 г. надзвычай важны дакумент па гісторыі беларускіх зямель. Ён лічыцца крыніцай, у першую чаргу, для характарыстыкі развіцця на беларускіх землях крымікальнага, грамадзянскага і судзебнага права, арганізацыі гандлю.

Грамата з'яўляецца пісьмовым помнікам з прыкметамі беларускай мовы.

Пра гэта сведчыць выкарыстанне «у» замест «в» — «у Рызе», «уздумал», выразы накшталт: «люди с колы перевести» і інш.

Першы дагавор з Рыгай быў заключаны Полацкам у 1210 г. У 1212 г.

полацкі князь Уладзімір, як паведамляе Генрых Латвійскі ў сваёй «Хроніцы Лівоніі», заключыў дагавор з Рыгай. У гэтым дагаворы гаварылася пра правы купцоў, якім «быў заўсёды адкрыты свабодны шлях па Дзвіне». Але найбольшае значэнне для разумення арганізацыі гандлю мае дагавор («Праўда») Смаленска з Рыгай і Гоцкім берагам 1229 г., які распаўсюджваецца таксама на Полацк і Віцебск, аб чым гаворыцца ў дакуменце.

Асноўнымі пытаннямі дагавора былі свабодны праезд для купцоў, оптавы і рознічны гандаль, выплата пошлін. Паводле дзгавора, нямецкім купцам дазваляўся праезд у Полацк, Віцебск, Смаленск і далей, а «рускім» купцам у Рыгу, Любек, на Готланд. Купцам абодвух бакоў дазваляўся оптавы і рознічны гандаль.

Звяртае ўвагу, што ў дагаворы названы «Руссю» па канфесійнай прыкмеце ўсе землі ўсходніх славян, дзе было распаўсюджана праваслаўе, а «русінамі» — іх жыхары. Нямецкія купцы названы «лацінянамі».

...Уздумаў князь смаленскі Мсціслаў, Давыдаў сын, прыслаў са свайго горада Смаленска ў Рыгу свайго лепшага святара Ерамея і з ім мудрага мужа Панцялея: гэтыя двое былі пасламі ў Рызе. 3 Рыгі яны ехалі на Гоцкі бераг, каб там заключыць дагавор... Учынілі такі дагавор, каб было добра на Русі і ўсяму лацінскаму свету... Тут пачынаецца Праўда.

1. Калі будзе забіты свабодны чалавек, плаціць 10 грыўняў серабра. Калі ж будзе халоп забіты І грыўню серабра заплаціць у Смаленску. Столькі ж плаціць у Рызе і на Гоцкім беразе...

3. Хто паб'е другога паленам, а той будзе з сінякамі ці акрываўлены, плаціць яму паўтары грыўні серабра;

па вуху стукне, плаціць тры чвэрці грыўні. Калі ж паслу ці святару хто гэта ўчыніць, плаціць удвойчы таго...

4. Калі правініцца русін у Рызе або на Гоцкім беразе, у дыбу яго не саджаць, а калі правшіцца лацінянін у Смаленску, не кідаць яго ў цямніцу. Калі ж не будзе парукі, то закаваць (вінаватага) у жалеза...

14. Калі будзе русін вінаваты лаціняніну, але не захоча заплаціць, то лаціняніну прасіць у цівуна пасыльнога.

15. Калі цівун уведае, што лацінскі госць прыбыў, пасылаць яму людзей з калёсамі перавезці тавар, а не затрымліваць;

калі ж затрымае, то зза гэтага можа быць шкода...

19. Калі лацінянін прыйдзе ў горад, свабодна яму прадаваць, а нікому нічога супраць не гаварыць. Гэтак жа рабіць русіну ў Рызе І на Гоцкім беразе...

31. Кожнаму лацінскаму чалавеку вольная дарога з Гоцкага берага да Смаленска без мыта. Гэтае ж права ёсць у русі (русін) са Смаленска да Гоцкага берага...

36. Біскуп рыжскі, магістр божых дваран і ўсе землеўладцы гарантуюць свабодны праёзд па Дзвіне ад верху да нізу, у мора, і па вадзе і па беразе ўсім лацінянам і русі...

37. Гэтай праўдай лацінскаму (госцю) карыстацца ў Рускай зямлі ў воласці смаленскага князя, у полацкага князя воласці і ў віцебскага князя воласці...

3 дагавора Смаленска з Рыгай і Гоцкім берагам (1229 г.) (у арыгінале)...Уздумал князь Смоленьскын Мьстнслав Давыдов сын, прислал в Рнгу своего лучьшего попа Ерьмея н с ннмь умьна мужа Пантелья н с своего города Смоленьска: та два была посльемь у Рнзе, нз Рнгы ехалн на Гочкын берег, тамо твердити мнр... Урядили пак мир, како было любо Русн н всему Латнньскому языку...

Зде почннается Правда.

1. Аже будеть свободнын человек убит, 10 грнвен серебра за голову. Аже будеть холоп убнт, І гривна серьбра заплатити у Смоленске. Тако платити н у Рызе и на Гоцком березе...

3. Кто бнеть друга деревом, а будет сннь, любо кровав, полуторы гривны серебра платити ему. По уху ударить, 3 четвертн серебра. Послу и попу что учнинять, за двое того узяти, два платежя.

4. Аже извниться Русин у Рызе, нлн на Гочком березе, у дыбу его не сажатн. Аже нзвнннться латнни у Смоленске, не метати его у погреб;

аже не будеть порукы, то у железа усаднть.

14. Аже будеть Руснну платити Латньскому, а не вьсхочеть платити, тоть Латньскому проснтн детского у тиуна...

15. Аже тнун услышнть, Латньскын гость пришел, послати ему люди с колы перевести товар, а не удержати ему;

аже удержнть, у томь ся может учннтн погуба.

19. Аже Латньскнн прндеть к городу, свободно ему продаватн, а противу того не молвити инкому же. Тако делатн Русн у Рнзе н на Гочком березе.

31. Всякому латнньскому человеку свободен путь нз Гочкого берега до Смоленьска без мыта. Тая правда есть Русн нз Смоленьска до Гочкого берега.

36. Пнскуп Рнзскнн, мастер божннх дворян, н вся земледержци, тн дають Двнну свободно, от верху н до море н по воде н по берегу всему Латньскому языку н Русн...

37. Тая правда Латнньскому вьзяти у Рускои земли у волости князя Смоленьского, н у Полотьского князя волости, н у Витебьского князя волости.

Памятники права феод альнораздробленной Руси XII—XV вв. / Сост. А. А. Зимин. М., 1953. С. 57—69.

2. «ЛЕТАПІС ВЯЛІКІХ КНЯЗЁЎ ЛІТОЎСКІХ»

У вялікага князя літоўскага Гедыміна 7 сыноў было: старэйшы Мантывід, затым Нарымонт, затым Альгерд, бацька караля (Ягайлы), затым Яўнут, затым Кейстут, бацька вялікага князя Вітаўта, а затым Карыят, сёмы Любарт.

Мантывіду бацька даў Карачоў і Слонім, Нарымонту — Пінск, Альгерду, бацьку караля — Крэва;

да таго ж князь віцебскі сыноў не меў і прыняў (Альгерда) да дачкі ў Віцебск у зяці, Яўнута (Гедымін) пасадзіў у Вільні на вялікае княжанне, Кейстуту даў Трокі, Карыяту — Ноўгарадок, а Любарта прыняў уладзімерскі князь да дачкі ва Уладзімер і ў Луцк і на ўсю зямлю Валынскую.

Алыерд, бацька караля (Ягайлы), і Кейстут, бацька вялікага князя Вітаўта, жылі ў вялікай дружбе і любові. І не спадабалася ім, што вялікі князь Яўнут так узвысіўся, і змовіліся паміж сабою браты, князь вялікі Альгерд і князь вялікі Кейстут, як бы яго адтуль (з Вільні) выгнаць, а камунебудь з іх сесці (на яго месца). Змовіўшыся паміж сабою, (яны) выбралі пэўны час, калі б да Вільні прыгнаць і заняць горад пад братам, вялікім князем Яўнутам.

Вялікі князь Альгерд з Віцебска не паспеу ва ўмоўлены тэрмін у Вільню, а вялікі князь Кейстут прымчаў да горада Вільні і ўварваўся ў горад. Вялікі ж князь Яўнут выскачыў (з горада) і ўцёк у горы і даліны, і там адмарозіў ногі. Яго схапілі і прывезлі да яго брата, вялікага князя Кейстута. Ен жа, чакаючы брата свайго старэйшага, Альгерда, пасадзіў яго (Яўнута) пад варту, а насустрач брату свайму, вялікаму князю Альгерду, паслаў ганца (з весткаю), што ўжо ў Вільні сеў і брата свайго, вялікага князя Яўнута, паланіў. І сустрэў яго ганец у Крэве. і вялікі князь Альгерд хутчэй паспяшаўся і хутка прыехаў (у Вільню) да брата свайго, вялікага князя Кейстута.

І сказаў князь вялікі Кейстут брату свайму, вялікаму князю Альгерду:

«Табе належыць князем вялікім быць у Вільні, бо ты старэйшы брат, а я з табою заадно жыву». І пасадзіў яго (Кейстут) на вялікае княжанне ў Вільні, а Яўнуту (яны) далі Заслаўль. І ўчынілі ўмову паміж сабою вялікі князь Кейстут і вялікі князь Альгерд, што ўсе іх браты павінны слухацца вялікага князя Альгерда, што здабудуць горад ці воласць, усё дзяліць напалам. І прысягнулі яны адзін аднаму быць да канца жыцця ў любові і дружбе і ніколі не задумваць нічога благога. І захавалі яны клятву да канца жыцця свайго.

Сыноў жа было ў вялікага князя Алыерда 12, а ў вялікага князя Кейстута — 6. І паміж усіх сыноў найбольш любіў вялі кі князь Альгерд вялікага князя Ягайлу, а князь вялікі Кейстут (найбольш) палюбіў князя вялікага Вітаўта. І яшчэ пры сваім жыцці вырашылі яны (Альгерд і Кейстут), што быць ім (Ягайлу і Вітаўту) на іх месцах — на вялікіх княжаннях. Яны, вялікі князь Ягайла і князь вялікі Вітаўт, таксама вельмі дружалюбна жылі пры сваіх бацьках...

Потым вялікі князь Альгерд памёр, і князь вялікі Кейстут не забыў просьбы брата свайго, вялікага князя Альгерда, з якім да самае смерці ў еднасці жыў, пачаў трымаць вялікім князем у Вільні яго сына, князя Ягайлу і пачаў таксама прыязджаць на даўнія рады (у Вільню), як і да брата свайго старэйшага прыязджаў.

Быў у вялікага князя Альгерда нейкі парабакнявольнік, халоп Вайдыла.

Спачатку быў ён пекарам, а пасля (князь Альгерд) прызначыў яго пасцель сабе слаць і ваду падаваць сабе піць. Пасля (Вайдыла) так палюбіўся яму, што даў яму (князь Альгерд горад) Ліду трымаць і ўзвысіў яго. Потым жа, пасля смерці вялікага князя Альгерда два ці больш гадоў мінула, вялікі князь Ягайла яшчэ больш узвысіў Вайдылу і аддаў за яго сястру сваю родную — княгіню Марыю, што пасля была (замужам) за князем Давыдам.

І быў той Вайдыла ў вялі кай моцы ў вялікага князя Ягайлы, і пачаў ён з немцамі соймы чыніць і граматы ўкладаць супраць вялікага князя Кейстута.

Быў нехта астродскі комптур, звалі яго Гунстынам. Ён быў кумам князю вялікаму Кейстуту, хрысціў княгіню Янушаву, дачку яго. Той (Гунстын) расказваў князю вялікаму Кейстуту: «Ты таго не ведаеш, як вялікі князь Ягайла часта пасылае да нас Вайдылу і ўжо змовіўся з намі, каб цябе пазбавіць тваіх уладанняў, а яму б з маці яны дасталіся».

Князь вялікі Кейстут, ведаючы, што князь вялікі Вітаўт добра жыве з князем вялікім Ягайлам, пачаў скардзіцца сыну свайму, вялікаму князю Вітаўту: «Ты з ім добра жывеш, а ён змовіўся на нас з немцамі». Князь жа вялікі Вітаўт (так) гаварыў бацьку свайму:

«Не вер гэтаму, гэта няпраўда, бо ён жа са мною добра жыве і, напэўна, паведаміў бы мне (пра гэта)».

Потым адбылася знамянальная падзея: вялікі князь Ягайла аддаў Полацк брату свайму, князю Скіргайлу, а яны (палачане) не прынялі яго. І князь вялікі Ягайла паслаў усё сваё войска літоўскае і рускае з братам сваім Скіргайлам на Полацк, і магістр лівонскі прыйшоў з войскам да Полацка, і аблажылі яны горад. І князь вялікі Кейстут зноў пачаў скардзіцца сыну свайму, вялікаму князю Вітаўту, моцна крыўдуючы на князя Ягайлу: «За Вайдылу сястру сваю, а маю братаву аддаў;

ад немцаў мне паведамілі, што яны змовіліся супраць нас;

патрэцяе: з кім мы ваюем? 3 немцамі. А яны з імі Полацк здабываюць. Усё гэта паказвае, што яны з немцамі за адно супраць нас». І сказаў князь вялікі Вітаўт бацьку свайму, вялікаму князю Кейстуту: «Яшчэ і гэтаму не зусім веру».

Прамовіўшы гэта, паехаў вялікі князь Вітаўт у Драгічын.

Князь жа вялікі Кейстут сабраў усе свае сілы і ўварваўся ў Вільню, і паланіў вялікага князя Ягайлу з яго маці і братамі, і граматы тыя знайшоў, якія з немцамі (яны) укладалі, а да сына свайго, вялікага князя Вітаўта, ганца паслаў у Драгічын (паведаміць) пра тое, што ўчынілася. І ганец той знайшоў вялікага князя Вітаўта ў Гародні. І вялікі князь Вітаўт за адзін дзень з Гародні прыімчаў да бацькі свайго, вялікага князя Кейстута (у Вільню). Ён жа сказаў сыну свайму, вялікаму князю Вітаўту: «Ты мне не верыў, а вось тыя граматы, (якія сведчаць), што яны змовіліся (з немцамі) супраць нас, але Бог нас збярог.

Я ж вялікаму князю Ягайлу нічога (дрэннага) не ўчыніў, не рушыў ні скарбаў яго, ні стадаў, а самі палоненыя ходзяць толькі з невялікаю вартаю. Вотчыну ж яго, Віцебск і Крэва і ўсе землі, што бацька яго трымаў,—усё гэта аддаю яму і ні на што іхняе не пасягаю. А ўчыніў усё гэта, аберагаючы галаву сваю, уведаўшы, што на мяне змова рыхтуецца».

Князь вялікі Яганла вельмі ўзрадаваўся прыезду вялікага князя Вітаўта. І прысягнуў князь вялікі (Ягайла) вялікаму князю ВІтаўту і дзядзьку свайму, вялікаму князю Кейстуту, што ніколі супраць яго выступаць не будзе, а заўсёды і ва ўсім будзе ў яго (Кейстута) волі. І князь вялікі Кейстут адпусціў яго (Ягайлу) з маці і братамі, і з усім скарбам. І князь вялікі Ягайла паехаў у К рэва, а князь вялікІ Вітаўт суправаджаў яго да Крэва, і паехаў Ягайла з Крэва ў Віцебск.

А як сеў князь вялікі Кейстут у Вільні, паслаў двух чалавек да Полацка:

аднаго чалавека ў войска, а другога ў горад. Палачане ўзрадаваліся і клікнулі на збор раці, і воі (Ягайлы) адступілі ад князя Скіргайлы і пайшлі ў Вільню да вялікага князя Кейстута. Князь жа Скіргайла пайшоў да немцаў у Лівонію з малою дружынаю.

Потым князь вялікі Кейстут пайшоў к Ноўгарадку Северскаму на князя Карыбута, а сына свайго, вялікага князя Вітаўта, пакінуў у Вільні. Ідучы да Ноўгарадка Северскага, (вялікі князь Кейстут) загадаў павесіць Вайдылу, а князю вялікаму Ягайлу ісці з Віцебска разам з ім. Аднак вялікі князь Ягайла хутка забыўся на сваю прысягу (вялікаму князю Кейстуту), не пайшоў туды і падгаварыў мяшчан віленскіх і дворню Гануля захапіць Вільню. Князь вялікі Вітаўт быў у той час у Троках, а князь вялікі Ягайла з усёю сваёю дружынаю з Віцебска прыімчаў да Вільні. І князь вялікі Вітаўт паслаў к Ноўгарадку Северскаму бацьку свайму вестку пра гэта. Пра гэтыя падзеі ўведалі і немцы прускія, і маршал прускі вельмі спешна пайшоў з вялікім войскам на дапамогу князю Ягайлу.

Калі ўведаў пра гэта князь вялікі Вітаўт, што прускія немцы да Вільні і Трок ідуць, а князь вялікі Ягайла з Вільні да Трок ідзе з войскам злучацца з немцамі, паехаў ён з Трок у Гародню са сваёю маці. І калі падступіў да Трок вялікі князь Ягайла, здаліся Трокі яму. І прыйшоў князь вялікі Кейстут у Гародню а сына свайго. Тут і жонку сваю знойдзе і пашле яе ў Бярэсце, спадзеючыся на Януша, князя Мазавецкага, зяця свайго. Сам жа (князь вялікі Кейстут) пайшоў у Жамойць, а сына свайго, вялікага князя Вітаўта, пакінуў у Гародні. Князь жа Януш забыўся на дабрыню і прыязнь цесця свайго і цешчы і шваграў сваіх, пайшоў раццю да Драгічына і ўзяў яго, Сураж і Камянец заваяваў і асадзіў у Бярэсці цешчу сваю. Не здабыўшы Бярэсця, пайшоў адтуль, асадзіўшы тыя два гарады, Драгічын і Мельнік.

Князь вялікі Кейстут, сабраўшы ўсіх сваіх жамойтаў і ўсе войскі, пайшоў да ракі Віліі, а князь вялікі Вітаўт, сабраўшы ўсё сваё войска са сваёй бацькаўшчыны, пайшоў з Гародні насустрач свайму бацьку. І злучыліся яны ля Віліі за дзве мілі вышэй Коўны. Там войскі пераправіліся, пайшлі да Трок і, прыйшоўшы, асадзілі горад. І пачуў вялікі князь Кейстут, што вялікі князь Ягайла з Вільні ідзе з войскам, а з ім нямецкае і лівонскае войска. Раней немцы абодвум ворагі былі: і князю вялікаму Кейстуту, і князю вялікаму Ягайлу.

Першы раз лівонскае войска прыходзіла на дапамогу князю Скіргайлу да Полацка, а потым з маршалкам прускае войска да Трок прыходзіла, а (цяпер), ужо ў трэці раз лівонскае войска з ім жа прыйшло. Усё гэта паказвае, што (немцы) з ім (Ягайлам) заадно супраць вялікага князя Кейстута.

І выступіў на бітву вялікі князь Кейстут са сваім сынам, вялікім князем Вітаўтам, супраць вялікага князя Ягайлы. І за тры ці чатыры стралы да зыходжання войскаў (на бітву) прыгналі князі і баяры ад вялікага князя Ягайлы ў войска вялікага князя Кейстута і пачалі пытацца вялікага князя Вітаўта, каб пагаварыць з ім. Пачалі яны гаварыць вялікаму князю Вітаўту: «Князь вялікі Ягайла паслаў нас да цябе, каб ты памірыў нас са сваім бацькам, каб мы валодалі сваім, а вы сваім, а бітвы паміж намі не было і кровапраліцця не ўчынілася. Прыехаў бы ты да свайго брата, да вялікага князя Ягайлы, а мы табе прысягаем, што табе бяспечна (будзе) зноў у сваё войска вярнуцца, каб між вамі ўсё добра скончылася».

Князь вялікі Вітаўт так Ім адказаў: «Прысягу ад вас прымаю, але каб і князь Скіргайла ў маё войска прыехаў і таксама прысягнуў, і я (тады) выеду».

Паслалі яны да князя Скіргайлы, і князь Скіргайла таксама прысягнуў вялікаму князю Вітаўту, як і яны.

Князь вялікі Вітаўт паехаў да вялікага князя Ягайлы і яго войска, а войскі (праціўнікаў) стаяць, нічога не пачынаючы паміж сабою. І князь вялікі Ягайла пачаў прасіць вялікага князя Вітаўта, каб той памірыў іх і кровапраліцця не было. І князь вялікі Вітаўт прысягу ўзяў у яго, у вялікага князя Ягайлы, дзеля бацькі свайго, што бацьку яго, вялікаму князю Кейстуту, прыехаўшы і зноў бяспечна разъехацца. А яшчэ сказаў князь вялікі Вітаўт вялікаму князю Ягайлу:

«Яшчэ, браце, пашлі князя Скіргайлу, каб ён і я прысягу далі бацьку свайму, каб яму бяспечна паехаць і зноў ад'ехаць (назад) у сваё войска, а князь бы Скіргайла ад цябе прысягнуў бы (яму)». І князь вялікі Вітаўт з князем Скіргайлам прыйшлі ў войска да бацькі свайго, да князя вялікага Кейстута, і даў (Вітаўт) прысягу бацьку свайму ад вялікага князя Ягайлы, князь жа Скіргайла даў прысягу (вялікаму князю Кейстуту) ад вялікага князя Ягайлы і ад сябе.

І князь вялікі Вітаўт з бацькам сваім, вялікім князем Кейстутам, пайшлі абодва ў войска да Ягайлы, спадзеючыся на тыя прысягі. Князь жа вялікі Ягайла пераступіў тыя прысягі. (Ён) сказаў: «Паедзем у Вільню і там канчаткова дамовімся». Войскі ж, нічога не пачынаючы, засталіся. І як толькі ў Вільню прыехалі, князя вялікага Кейстута, дзядзьку свайго, (Ягайла паланіў) і, закаваўшы, паслаў у Крэва, і там пасадзілі яго ў вежу, а князя вялікага Вітаўта пакінулі яшчэ ў Вільні. І там у Крэве ў пятую ноч князя вялікага Кейстута задушылі каморнікі Ягайлавы: Прокша, што ваду падаваў яму, а былі іншыя Мосцеў брат, (Гедка, краўлянін), і Кучук, і Лісіца Жыбянцяй. Такі канец стаўся князю вялікаму Кейстуту.

Пасля смерці князя вялікага Кейстута паслаў князь вялікі Ягайла князя вялікага Вітаўта ў Крэва разам з жонкаю і загадаў яго моцна ахоўваць у пакоі (у замку). Помсцячы за Вайдылу, (Ягайла загадаў) двух калесаваць: аднаго, Відзімонта, дзядзьку маці вялікага князя Вітаўта, (а другога — Бутрыма), роднага брата яго маці, што трымаў Ульяну, якая пасля была (замужам) за Манівідам, і шмат іншых баяр пакараў смерцю, помсцячы за Вайдылу.

Князь вялікі Вітаўт сядзеў у Крэве пад МОЦНУЮ вартаю ў пакоі, дзве жанчыны прыходзілі ў пакой класці спаць яго і княгіню і, паклаўшы, выходзілі, а побач знаходзілася стража. І вось вялі кая княгіня пачула ад людзей: калі князь вялікі Вітаўт (яшчэ) будзе сядзець (у вязніцы), то з ім тое самае ўчыняць, што і з бацькам. І параіла яму так (зрабіць): як прыйдуць жанчыны, то яму пераадзецца ў адзенне адной з іх і выйсці з другою, а той жанчыне, у адзенне якой выйдзе, застацца з ёю (княгіняю), так яго навучыла. І ён, адзеўшы ўбранне жанчыны, выйшаў з другою, спусціўшыся з замка і ўцёк да немцаў у Прусію.

Калі быў (вялікі князь Вітаўт) у немцаў (у Прусіі), у Мар'інградзе ў магістра, прыехала да яго шмат князёў і баяраў літо ўскіх, і пачаў ён з дапамогаю нямецкаю ваяваць Літоўскую зямлю. Князь жа вялікі Ягайла са сваёю маці, вялікаю княгіняю Ульянаю, (знаходзіўся тады) у Віцебску, а брат яго князь Скіргайла ў Літве ў Троках. І немагчыма стала змагацца вялікаму князю Ягайлу і Скіргайлу супраць князя вялікага Вітаўта, які часта ваяваў Літоўскую зямлю, бо ў яго сабралася вялікая сіла. Тады князь вялікі Ягайла выклікаў яго з Прусіі і даў яму Луцк з усёю зямлёю Валынскаю, а ў Літоўскай зямлі — яго бацькаўшчыну.

Памёр кароль Казімір Кракаўскі, і не было ў яго сыноў, толькі адна дачка Ядвіга. І пачалі ляхі з Кракава слаць да вялікага князя Ягайлы (прапановы), каб ён прыняў хрышчэнне старога Рыма і ўзяў бы ў іх каралеўну Ядвігу сабе за жонку, і стаў бы ў іх каралём у Кракаве і ва ўсёй Ляшскай зямлі. Ён жа, вялікі князь Ягайла, параіўшыся са сваёю маці, княгіняю Ульянаю, і з усімі князямі і баярамі Літоўскай зямлі, паехаў у Ляшскую зямлю, у Кракаў. Там ён хрысціўся і браты яго, і князі, і баяры літоўскія, і ўзяў (Ягайла) каралеўну Ядвігу сабе за жонку, і быў каранаваны каралеўства каронаю. І ад таго часу пачалі хрысціць Літву ў лацінскую веру, і прыслаў архібіскуп біскупа ў Вільню для Літоўскай зямлі, і тады пачалі касцёлы ставіць па ўсёй зямлі Літоўскай.

Той жа зімы, калІ кароль быў у Кракаве з усімі князямі і баярамі літоўскімі, князь Андрэй Полацкі прыйшоў з немцамі лівонскімі і з усімі латгаламі на ЛІтоўскую зямлю і шмат паваяваў, папаліў гарадоў і сёлаў, замкам жа ў Літоўскай зямлі нічога не ўчыніў і затым вярнуўся назад. Той жа зімы князь Святаслаў Смаленскі ўчыніў змову з князем Андрэем Полацкім. Ён (пайшоў) у Літву, а князь Святаслаў да Оршы, і шмат бяды (яны) нарабілі людзям. Так бязлітасна, не пахрыціянску мучылі хрысціян, што мы не чулі, каб нават у час нападаў няверных так мучылі, так катавалі х рысціян: збіралі іх, закрывалі ў хатах і падпальвалі, вочапамі вялікія харомы прыпаднімалі, палонных пад сцены галовамі клалі і заціскалі, жанчын і дзяцей на востраколле натыкалі, іншыя ж здзекі над хрысціянамі брыдка і апісваць. Ні Антыёх СірыйскІ, ні Юліян злачынец так не мучылі хрысціян. Замку ж Оршы нічога не ўчынілі і затым вярнуліся назад.

Той жа зімы пад весну ў вялікі пост пачаў думаць (князь) Святаслаў са смаленскімі баярамі, быццам лютае звяр'ё, бы не хрысціяне, (як бы зноў учыніць) кровапраліцце хрысціянам. І пайшоў к гораду Мсціслаўлю і аблажыў яго, і пачаў здабываць замак, парокамі біць (сцены), а ў зямлю Мсціслаўскую вояў паслаў. І шмат крыві хрысціянскай пралілося (тады). Нават Богу было агідна глядзець, як так званыя хрысціяне сваіх братоўхрысціян не пачалавечы, не пахрысціянску катуюць.

Князь жа вялікі Скіргайла і князь вялікі Вітаўт, прыехаўшы з Польшчы ад брата свайго, караля (Ягайлы), уведалі, што князь Святаслаў Смаленскі раней пад Віцебскам быў, затым к Оршы прыходзіў, а цяпер каля Мсціслаўля стаіць і замак парокамі б'е. І вельмі засмуціўся князь вялікі Скіргайла, і пайшоў са сваімі братамі, з вялікім князем Вітаўтам і з Канстанцінам, і з Карыбутам, і з Сямёнам Лугвенам. І ўспомнілі (яны) слова Божае: «Якою мераю чалавек мерае, так і яму адмераецца, а што пасее, тое і пажне». «Мы ж,— казалі яны,— не ўчынілі яму нічога злога, а ён, будучы з намі ў міры, парушыў прысягу і дагавор, нашу зямлю ваюе і кроў хрысціянскую пралівае. Мы ж ідзём на яго, спадзеючыся на Бога і на сілу крыжа». І прыйшлі (яны) к гораду Мсціслаўлю.

Князь жа Святаслаў, які стаяў каля горада і біў Мсціслаўскі замак парокамі, учуў у пятніцу перад Вялікаднем, што ідзе на яго князь вялікі Скіргайла з братамі, падрыхтаваў сваё войска і пайшоў супраць яго. І як сышліся палкі, Бог учыніў паводле слоў прарока Давыда, які сказаў: «Спадзе хвароба на яго галаву і наверх яго няпраўда сыдзе». І яшчэ: «Выкапаў яму і сам упадзе ў яе».

Дапамог Бог вялікаму князю Скіргайлу і князю вялікаму Вітаўту, а княз ь Святаслаў кінуўся наўцёкі са сваімі князямі, і з баярамі смаленскімі, і з усім сваім войскам. Божаю сілаю тут немалое дзіва ўчынілася: было пабіта шмат вояў, князёў і баяраў (смаленскіх), і самога вялікага князя Святаслава забілі.

Сына ж яго, князя Юрыя, вялікі князь Скіргайла знайшоў сярод трупаў моцна параненага, ледзь жывога, узяў яго і пачаў лячыць рознымі лекамі, і галаву яму абстрыг, бо шмат было ран, і ўжо страціў надзею, што ён выжыве.

Князь жа вялікі Скіргайла залячыў яму раны і прывёз яго да маці, вялікай княгіні Святаслававай, і пасадзіў яго на вялікім княжанні ў Смаленску, бо за князем Юрыем была замужам дачка старэйшай сястры Скіргайлавай. Адышоў ад горада Смаленска вялікі князь Скіргайла і пайшоў у сваю зямлю Лі тоўскую, і стаў жыць у Троках, а ў Вільню кароль (Ягайла) прыслаў старасту свайго ляшскага.

Князь жа вялікі Вітаўт валодаў тады Луцкам і ўсёю зямлёю Валынскаю, а ў Літоўскай зямлі — сваёю бацькаўшчынаю. І было яму вельмі цяжка, што вялікім княжаннем валодае чужы, чаго раней не бывала ў Літоўскай зямлі. Тады ён учыніў раду з усімі князямі і баярамі Літоўскай зямлі, і калі Скіргайла ад'ехаў быў у Полацк, князь вялікі Вітаўт прыйшоў к Вільні, каб ёю завалодаць. Княгіня ж вялікая Ганна была тады ў Гародні. Вільняне не паддаліся тады яму, бо далі прысягу каралю (Ягайлу) і (князю) Скіргайлу, і не ўзяў ён Вільні. І пайшоў (вялікі князь Вітаўт) са сваёю княгіняю і баярамі да магістра (у Прусію) і адтуль пачаў ваяваць Літоўскую зямлю з нямецкаю дапамогаю. І заваяваў быў (па.лову) Літоўскай зямлі па раку Вілію, і Полацк паддаўся яму. І ўбачыў кароль (Ягайла) і князь вялікі Скіргайла, што ўжо не могуць яны ўтрымаць Літоўскую зямлю перад (націскам) вялікага князя Вітаўта.

Князь жа вялікі Вітаўт разам з нямецкімі сіламі пайшоў да Вільні. І сустрэў яго князь Скіргайла з братам сваім Вігантам і з літоўскім войскам на рацэ Віліі каля гарадка пад назваю Вейкшышкі. І дапамог Бог вялікаму князю Вітаўту, і пераможаны былі літоўскія воі, і кінуліся наўцёкі. І шмат іх набілі, а іншых князёў і баяраў у палон пабралі: князя Сямёна Яўнутавіча, князя Глеба Святаславіча Смаленскага, князя Васіля Канстанцінавіча, князя Івана Цету, Льва Плаксіча і шмат іншых князёў паланілі. І пайшоў князь вялікі Вітаўт к гораду Вільні з усім сваім войскам і аблажыў горад Вільню, і пачаў здабываць Крывы горад, біць па ім з пушак, і ўзяў (Вітаўт) Крывы горад. Тады ж немцы забілі князя Карыгайлу Алыердавіча, бо ляшская застава ў Верхнім горадзе не пусціла ў горад князя Карыгайлу. Князь жа вялікі Вітаўт, узяўшы Крывы горад і (Літоўскую) зямлю паваяваўшы, вярнуўся ў Прусію.

Таго ж лета да вялікага князя Вітаўта ў Прусію ў Мар'інград прыйшлі паслы з горада Масквы ад вялікага князя Васіля Дзмітравіча і прасілі ў князя вялікага Вітаўта аддаць дачку замуж за вялікага князя Васіля Дзмітравіча.

Князь жа вялікі Вітаў'г аддаў дачку сваю, князёўну Соф'ю, і адпусціў яе з Мар'інграда, а з ёю паслаў князя Івана Альгімонтавіча (Галынанскага). 3 горада Гданска яны паплылі на караблі па моры і прыехалі да горада Пскова. Псковічы ж выказалі ім вялікі гонар і з пашанаю праводзілі іх да Вялікага Ноўгарада.

Ноўгарадцы таксама іх ушанавалі і праводзілі з пашанаю да горада Масквы да вялікага князя Васіля Дзмітравіча.

Князь жа вялікі Васіль выслаў насустрач ім з пашанаю братоў сваіх, князя Уладзімера Андрэевіча і князя Андрэя Дзмітравіча і шмат іншых князёў і баяраў, і сустрэлі вялікую князёўну Соф'ю з вялікаю пашанаю. Тады быў праасвяшчэнны мітрапаліт Кіпрыян з архіепіскапамі і епіскапамі, з архімандрытамі, ігуменамі і з усім святарствам, і сустрэлі яе пачэсна з крыжамі перад горадам Масквою. І ўчынілі шлюб пачэсны і павянчалі вялікага князя Васіля Дзмітравіча з вялікай князёўнай Соф'яю, і было вяселле выдатнае, пашаны годнае, і павесяліліся раскошна. Мы ж да папярэдняга вернемся.

Князь вялікі Вітаўт жыў у магістра ў Мар'інградзе, і прыслаў да яго кароль (Ягайла) пасла з братам сваім Скіргайлам, так кажучы: «Не губляй больш, браце, зямлі Літоўскай, нашай і сваёй бацькаўшчыны, пайдзі, браце, з намі на мір, будзь з намі ў вялікай брацкай любові і вазьмі сабе вялікае княжанне ў Вільні, пасад дзядзькі свайго, вялікага князя Альгерда, і бацькі свайго, вялікага князя Кейстута», Князь вялікі Вітаўт, параіўшыся са сваімі князямі, з князем Юрыем Нарымонтавічам Бельскім і князем Іванам Альгімонтавічам (Гальшанскім), пайшоў у Літву і сеў у Вільні на вялікім княжанні на пасадзе дзядзькі свайго, вялікага князя Альгерда, і бацькі свайго, вялікага князя Кейстута, і рада была яму ўся зямля Літоўская і Руская.

Князь Карыбут Алыердавіч пачаў дакараць (вялікага князя Вітаўта), выяўляць сваё непаслушэнства, пачаў збіраць супраць яго сваё войска і выступіў супраць яго. Князь жа вялікі Вітаўт наслаў сваё войска (пад кіраўніцтвам) Васіля Барэйкавіча і Гінвіла супраць яго (Карыбута). І сышліся войскі каля Дакудава, і былі разбіты воі князя Карыбута, і кінуліся наўцёкі, і шмат іх было пабіта. Сам жа князь Карыбут уцёк у Ноўгарадок. Там жа былі яго княгіня і дзеці. Князь жа вялікі Вітаўт сабраў сваё войска і сам пайшоў к Ноўгарадку, і аблажыў горад, і ўзяў Ноўгарадок, а князя Карыбута і княгіню, і дзяцей узяў у палон.

Потым памерла княгіня (Ульяна), жонка Альгерда, і кароль (Ягайла) аддаў горад Віцебск свайму сакальнічаму Фёдару Вясне. Князь жа Свідрыгайла быў тады яшчэ малады. І стаў Фёдар Вясна валодаць горадам Віцебскам і ўсёю Віцебскай зямлёю паводле парады і загада караля Ягайлы. Князь жа Свідрыгайла не мог таго вынесці, што Фёдар Вясна горадам валодае, а яму не падначальваецца. І забіў ён Фёдара, і ўзяў горад Віцебск. І вельмі шкадаваў кароль Ягайла, што такое здарылася, і пісаў грамату б рату свайму, вялікаму князю Вітаўту, каб ён помсту ўчыніў за тую крыўду.

Князь жа вялікі Вітаўт, узяўшы з сабою князя Скіргайлу і сабраўшы вялікае войска, пайшоў к гораду Віцебску на князя Свідрыгайлу, і прыйшоў (спачатку) к гораду Друцку. Друцкія князі сустрэлі яго і аддаліся яму на службу, і пайшоў (вялікі князь ВІтаўт) к Оршы. Аршанцы ж зачыніліся ў замку і абараняліся два дні, а затым здалі замак. Тут і вялікі князь смалекскі Юрый Святаславіч прыйшоў на дапамогу з усімі смаленскімі сіламі і аддаўся вялікаму князю Вітаўту на службу. І пачалі яны моцна здабываць Віцебскі замак і пушкі паставілі. Віцябляне не вытрымалі і пачалі паддавацца вялікаму князю Вітаўту.

Князь жа Свідрыгайла выйшаў з замка і здаўся на волю вялікага князя Вітаўта.

Князь жа вялікі Вітаўт узяў горад Віцебск і пайшоў затым у Вільню.

Той жа зімы на весну вялікі князь Вітаўт пайшоў у зямлю Падольскую, а князь Уладзімер Альгердавіч, які тады быў у Кіеве, не захацеў пакланіцца і пакарыцца вялікаму князю Вітаўту. Той жа вясны князь вялікі Вітаўт пайшоў і ўзяў гарады Жытомір і Оўруч, і прыехаў да яго князь Уладзімер. Таго ж лета на восень князь вялікі Вітаўт вывеў яго з Кіева і даў яму Капыль, а ў Кіеве пасадзіў князя Скіргайлу. Сам жа князь вялікі Вітаўт пайшоў на Падольскую зямлю, а князю Скіргайлу загадаў ісці з Кіева к Чаркасам і Звянігараду. Князь жа Скіргайла з Божаю дапамогаю і воляю вялікага князя Вітаўта ўзяў Чаркасы і Звянігарад і вярнуўся затым у Кіеў.

Калі ён княжыў у Кіеве, быў нехта Фама Ісуфаў, манах, які служы ў намеснікам мітрапаліта пры святой Сафіі на мітрапалітавым двары. Захацеў (аднойчы) князь Скіргзйла паехаць за Дняпро на паляванне. Той жа Фама паклікаў яго на пір на мітрапалітаў двор. І калі князь Скіргайла быў у яго на піры, я ж таго (добра) яе ведаю, бо быў тады малады, але некаторыя гавораць, быццам бы тон Фама даў князю Скіргайлу атруту выпіць. І пасля таго піру паехаў князь Скіргайла за Дняпро ў Мілаславічы і там захварэў у чацвер капярэдадні Хрышчэння, у суботу прыехаў у горад Кіеў хворы, хварэў 7 дзён і памёр у сераду. І панеслі яго на галовах святары са свечкамі, пяючы песні жалобныя, з горада Кіева да царквы Багародзіцы Пячорскай, і пакладзены быў цудоўны і добры князь Скіргайла, названы ў час святога хрышчэння Іванам, каля труны святога Феадосія Пячорскага. Князь жа вялікі Вітаўт, пачуўшы, што князь Скіргайла памёр, паслаў у Кіеў князя Івана Альгімонтавіча і даў яму Кіеў ва ўладакне. Мы ж да папярэдняга вернемся.

Калі вярнуўся князь вялікі Вітаўт з Прусіі на вялікае княжанне, ён адпусціў свайго палоннага князя Глеба Святаславіча ў Смалекск на вялікае княжанне, а князю Юрыю Святаславічу даў горад Раслаўль. Князь Глеб, знаходзячыся ў Смаленску, пачаў выказваць непаслушэнства вялікаму князю Вітаўту. Князь жа вялікі Вітаўт слаў (да яго) пасланцоў (з патрабаваннем) выправіцца. Ён жа не захацеў выпраўляцца. Тады князь вялікі Вітаўт з усімі сваімі сіламі пайшоў к гораду Смаленску на князя Глеба Святаславіча, і калі прыйшоў к Смаленску—здаўся яму (князь) Глеб з горадам Смаленскам. Князь жа вялікі Вітаўт аддаў горад Смаленск ва ўладанне князю Яманту і Васілю Барэйкавічу, а князю Глебу даў горад Паланы. Сам жа князь вялікі Вітаўт вярнуўся ў Літо ўскую зямлю. У тую ж зіму паслаў (вялікі князь Вітаўт) князя Сямёна Лугвена з вялікім войскам і смаленскімі сіламі на князя Алега Разанскага, і вельмі шмат паланілі ў Разанскай зямлі, і з перамогаю вярнуліся назад. Тады зіма была вельмі сцюдзёная.

Той жа зімы на весну прыехаў князь вялікі Васіль Дзмітравіч Маскоўскі да свайго цесця, вялікага князя Вітаўта, у Смаленск у вялікі пост. І ўшанаваў (маскоўскі князь) князя вялікага Вітаўта шматлікімі падарункамі:

залатымі ланцугамі і паясамі, сабалямі і дарагімі тканінамі, залатым посудам і адборнымі коньмі. Князь жа вялікі Вітаўт, зяця свайго, вялікага князя (маскоўскага) ушанаваў і абдарыў усялякімі падарункамі: аддзеннем, расшытым каштоўнымі камянямі і жэмчугам, аксамітам, іншымі дарагімі тканінамі, коньмі з залатымі сёдламі, рознымі дзівоснымі рэчамі, і з вялікаю пашанаю адпусціў (яго) у горад Маскву. Сам жа (вялікі князь Вітаўт) паехаў у Літву.

Спадчына. 1991. № 1. С. 80—83;

№ 2. С. 6І—67.

3. ДОГОВОРНАЯ ГРАМОТА ВЕЛИКОГО КНЯЗЯ ЛИТОВСКОГО КАЗИМИРА С ВЕЛИКИМ НОВГОРОДОМ ОБ УСТАНОВЛЕНИИ МИРА И УСЛОВИЯХ ВЕДЕНИЯ ТОРГОВЛИ С ПОЛОЦКОМ И ВИТЕБСКОМ 1440 г.

Се аз, вел. кн. Казимир, королевич всее Литовское земли и „Жомойтское и многих Руских земль, докончал есми мир вечный мир кончал.

А што моих людей: или литвин, или витбленин, или полочанин, или смолнянин, или с иных нашых Руских земль,— тым путь чыст изо всее моее отчыны: торговати им в Новегороде без всякое пакости, по старыне, а торговати з новгородцы;

а хто прыедет з великого князя товаром, торговати им з новгородцы в Немецком дворе. Також и новгородцем изо всее Новгородское вол. торговати без пакости по всей Литовской земли.

А мне, вел. кн. Казимиру, королевичу, блюсти новогородца, как и своего литвина;

також и новогородцам блюсти литвина, как и своего новогородца.

А мне, вел. кн. Казимиру, королевичю, блюсти новгородца, как и своего литвина;

також и новгородцам блюсти литвина, как и своего новгородца. А мне, вел. кн. Казимиру, королевичю, на новгородском пути и на всих путех во всей Новгородской вол. шути не переймати гостя никакоже, хто поедет в Новгород или из Новагорода. А где новгородца в ратном имуть, пустити его с товаром, без пакости;

или новгородцы литвина в ратном имуть, пустити его, а ему, право рек, свое взяти...

Аже узгоном... возмуть новгородское, или человек или лошадь:

ехав с тое волости человеку к воеводе, а право рек, свое взяти, а им дати;

или через то село... возмуть, или два... или вже... измена, а правда... да нов...

А межы собою нам будучы в любви, за холопа, за робу, за должника, за поручника, за розбойника и за смерда не стояти ни мне, ни вам, а выдати его по исправе.

А вчыниться пеня гостю новгородцу в Литве, тамо ему и кончати, по княжой правде и по хрестному целованию;

или вчыниться пеня в Новегороде полочанину, или витблянину, или литвину, или русину з нашого великого княженья кончати в Новегороде, по княжой правде и по хрестному целованью.

А рубеж Новугороду з Литвою по старому рубежу земли и воды, и с полочаны, и с витбляны, и с торопьчаны.

А на Молвятичох взяти мне, князю великому, 2руб., а тивуну рубль за петровщыну. На Кунску взяти мне, князю великому,, рубль, а тивуну полтина.

На Березовцы взяти мне, князю великому, полтора рубля да 20 куниц;

на Стержи 30 куниц да 60 белок, а петровщыны рубль;

у Мореве 40 куниц да сорока белок,. да петровщыны рубль, а в Сеняне полрубля, а в Жабне 12 куниц да 40 белок да петровщыны рубль;

а пиво с перевары, а мед сытити по силе. А на Лопастичох и на Буйчох у чорнокульцов по 2 куницы, да по 2 белки, а слугам 3 по белце. А на Луках ваш тивун, а наш тивун: суд им напол. А Торопецкому тивуну по. Новгородским волостем не судити, ни Ржовскому. А в Любокове и в Заклиньи по 2 куницы да по 2 белце, а мед сытити по силе с перевары;

а тивуну ездити по переваром у пятинадцати человекох, а по чорнокуньцом потомуж в пятинадцати человекох.

А в Новгородской вол. ненадобе ништо иное Литве: ни на Демяни, ни на Цене, ни на Полонове ненадобе брати чорноекуны, ни иное ничтож.

А кончал я, кн. вел. Казимир, королевичь, мир со всим Великим Новымгородом и с прыгороды, и со всею волостью Новгородскою по сей грамоте.

Аж вчыниться нелюбов мне, вел. кн. Казимиру, королевичю,. до Великого Новагорода, или Новугороду до мене, вел. кн. Казимира, или будет... сослався и грамоту отослав, а после грамоты месец не воевати;

а как месец изойдет, тогдаж ся воевати.

А на всем на сем я, вел. кн. Казимир, королевичь, крест целовал, также и послы новгородский Есиф Васильевич, сын посадннч, и от жытьих Тимофей Иванович, крест целовали от всего Великого Новагорода, по любви, в правду, без всякого извета..

Литовским послом по Новгородской вол. подвод не имати, а;

новгородским послом по Литовской вол. подвод не имати ж.

* Здесь и далее отточие текс та.

Печ атается по кн.: Акты, относящиеся к ис тории З ападной России..., т.

1, 1846. с. 52—53.

4. ЛІТОЎСКАІНФЛЯНЦКІ МІРНЫ ДАГАВОР 1338 года Гэта мір, які заключылі магістр Інфлянтаў (Ш апсіе) [Эберхард фон Маннгейм, м агіс тр Інфлянцкаг а ордэна (13281340) кароль Літвы [Гедымін] і выказалі ў наступных словах:

(1) Ад вусця Эвясты направа па шляху, якім прайшоў Гедымін, кароль Літвы, да Ніцэўры, і ад вусця Эвясты праз Дзвіну да двара (сядзібы) гэты называецца Успальдэ, і адтуль направа да вёскі, якая называецца Стрыпайнэ.

Вышэй вёскі ніякае войска не павінна ні пераходзіць праз гэты шлях, ні ўрывацца па гэтым шляху ні з Літвы, ні з людзей магістра, ні пастухі. Мірныя землі ў зямлі Літвы гэта Больнікі, Гедройці, Немянчын.

(2) Далей, мірСная мяжа) павінен (павінна) ісці ад Эвясты ўверх да самай рэчкі, што называецца Педэнэ, а далей ад рэчкі па (мвжах) старому (с тарог а) міру (міра) да Адзелле.

(3) Пад час міру ці паза ім ніякае войска не павінна ўварвацца ні адсюль, ні сюды;

або'ніякія пастухі.

(4) Далей, Дзвіна павінна быць свабоднай для кожнага купца, ці будзе ён хрысціянін або паганін, для паездак уверх або ўніз так высока, як Дзвіна цячэ (дпеуі), і ўсе рэчкі, што ўпадаюць у яе вышэй Эвясты.

(5) Далей, нямецкі купец павінен ездзіць бяспечна для жыцця і маёмасці так дагёка, на колькі пашыраецца ўлад а караля Літвы на літвінаў і русінаў.

(6) Далей, па абодвух берагах Дзвіны ніжэй Эвясты шлях уніз павінен быць свабодны кожнаму купцу так шырока, як ён можа кінуць стралу.

(7) Калі здарыцца, што якінебудзь нямірны чалавек прыйдзе ў мірную зямлю), ён павінен быць свабодны;

ці (і) жыве ён ў міры ці парушыць мір (?) і будзе пабіты, ніякая са старонаў не будзе вінаватая за гэта, ні магістр, ні кароль.

(8) Далей, купец павінен мець свабодны шлях, які называецца адкры ты шлях (де Іоузе \л/ед^): заўсёды, калі толькі нямецкі купец прыйдзе ў Літоўскую зямлю або ў Рускую зямлю, ён можа ехаць па зямлі, куды ён пажадае;

аднолькава, рускі або літоўскі купец, калі ён прыйдзе ў Рыгу, то ён можа ехаць, куды ён жадае, па зямлі Інфлянтаў так далёка, як (на колькі пашыраецц а ўлад а) права магістра.

(9)...

(10) Далей, калі ў якоганебудзь нямецкага купца ў Літве або ў Рускай зямлі будзе штонебудзь скрадзена, гэта належыць судзіць там, дзе гэта адбудзецца;

калі здарыцца, што немец скрадзе штонебудзь у русіна або літвіна, аднолькава належыць гэта судзіць там, дзе адбылося. Калі ж нямецкія купцы пасварацца паміж сабою ў Літве ці ў Рускай зямлі, то яны павінны адкласці (разгляд справы) да Рыгі і там гэта належыць судзіць;

аднолькава, калі русіны ці літвіны пасварацца паміж сабой у зямлі магістра, то яны павінны адкласці (разгляд справы) да сваіх вышэйшых. Далей, калі нямецкі купец пасварыцца з літвінам ці з русінам або русін ці літвін з немцам, неабходна судзіць (там), дзе гэта здарыцца.

(11) Калі літвін ці русін бяжыць праз мірную зямлю ў хрысціянскую зямлю і прынясе з сабой маёмасць і кароль захоча прынесці клятву на тым, што маёмасць належыць іншаму, то маёмасць неабходна вярнуць. Тое самае аднолькава (належыць вярнуць), калі бяжыць чалавек з хрысціянскай зямлі праз мірную зямлю ў Літву ці ў Рускую зямлю і прынясе з сабой маёмасць, і магістр ці ландмаршалак пажадаюць прынесці клятву ў тым, што маёмасць належыць іншаму, то трэба гэта вярнуць.

(12) І калі бяжыць якінебудзь літвін ці русін праз нямірную зямлю ў хрысціянскую зямлю і прынясе з сабой маёмасць, тады маёмасць магчыма не вяртаць. І калі бяжыць хтонебудзь праз нямірную зямлю з хрысціянскай зямлі ў Літву ці Рускую зямлю і прынясе з сабой маёмасць, тады маёмасць магчыма не вяртаць.

(13) Далей не трэба ні з якога боку затрымліваць купцоў, але калі літвін ці русін пажадае абвінаваціць немца па старой справе, ён павінен пайсці (і звярнуцца) да тых, кім ён быў затрыманы;

тое самае павінен рабіць немец (у ад носінах да) літвіну (а) або русіну (а).

Гэты мір быў заключаны па нараджэнні Госпада ў 1000м годзе 300м годзе і 38годзе, у дзень Усіх Святых са згоды магістра і ландмаршалка і многіх іншых уладароў і рады Рыгі, якія цалавалі на гэтым крыж, і са згоды караля Літвы [Гедыміна] і яго дзяцей і ўсіх яго баяр, якія таксама прысягнулі ў гэтым на сваіх святынях, і са згоды епіскапа Полацка [Грызора], князя (караля) [Полацка ГлебаНарымонта] і горада Полацка, (князя) караля Віцебска [Альгерд а] і горада Віцебска, якія ўсе на гэтым вышэйназваным міры цалавалі крыж. Гэты мір павінен захоўвацца непарушным 10 гадоў.

ЦДГА Латвіі.(Фонд 673. вопіс 4.Сп. 18.Л. 3440.

5. АКТ ЯГАЙЛЫ І ЯГО БРАТОЎ АБ САЮЗЕ ЛІТВЫ 3 ПОЛЬШЧАЙ Выдадзены ў Крэве 14 жніўня 1385 г. Мы, Ягайла, з ласкі Божай вялікі князь літоўскі, рускі гаспадар прыроджаны, абвяшчаем усім, каму належыць, і тым, якія гэты ліст бачыць будуць, тое, пра што нам паведамілі з боку найяснейшай пані, з божай ласкі каралевы венгерскай, польскай, далмацкай і г. д., шляхетныя і шаноўныя мужы, ксёндз Стэфан, пробашч ханадзенскі, Уладзіслаў, сын Какаса дэ Каза, каштэлян з Патока, Влодка, падчашы кракаўскі, Мікалай, каштэлян завіхоскі, і Крыстын, дзяржаўца казімірскі.

Спачатку тады сказалі, што Ягайла, як асвечаны князь літоўскі, выправіў сваіх паўнамоцных паслоў папярэдне да паноў зямян польскіх, а затым да яе каралеўскай вялікасці. Тыя ж паслы, якія да каралеўскай міласці былі пасланы, узялі з сабой вярыцельныя лісты ад галоўнага і вярхоўнага пасла, яснавяльможнага пана Скіргайлы, брата вялікага князя Ягайлы, які з пэўных прычын не мог асабіста з'явіцца да яе каралеўскай вялікасці.

Паслы яго, князь Барыс і Ганка, стараста віленскі, стаўшы перад каралевай венгерскай, гэтак, выкладаючы справу, гаварылі: «Многа цэзараў, каралёў і розных князёў прагнулі завязаць сталыя стасункі з тым жа вялікім князем літоўскім;

але Бог усемагутны наканаваў гэта асобе вашай каралеўскай ягамосці.

Таму, найяснейшая пані, споўні гэтае дабратворнае прадвызначэнне, вазьмі вялікага князя Ягайлу за сына і аддай яму ў жонкі найбольш каханую дачку сваю Ядвігу, каралеву польскую. Упэўненыя, што з гэтага саюзу вынікае хвала Богу, збавенне душам, пашана і памнажэнне каралеўству.

Перш як тое, пра што ідзе мова, да адпаведнага канца дойдзе, вялікі князь Ягайла з усімі братамі, яшчэ не хрышчонымі, а таксама з крэўнымі, са шляхтай, зямянамі большымі і меншымі, якія на землях яго жывуць, хоча, зычыць і прагне прыняць веру каталіцкую святога рымскага Касцёла. Не маглі яго схіліць да гэтага, як настойліва не дамагаліся, шмат якія цэзары і розныя князІ, бо Бог усемагутны славу гэтую для вашай каралеўскай вялікасці захаваў.

Дзеля несумненнасці і моцы сказанага, абяцае вялікі князь Ягайла сабраць і выкарыстаць увесь свой скарб для вяртання страт, якія панеслі як Польшча, гэтак і Літва, калі толькі каралева венгерская дачку сваю Ядвігу, каралеву польскую, шлюбам сямейным злучыць. Вялікі князь Ягайла абяцае суму, умоўленую каралевай венгерскай і князем Аўстрыі, менавіта двойчы сто тысяч фларэнаў, сабраць і выплаціць.

Той жа вялікі князь Ягайла абяцае і гарантуе ўласным коштам і стараннем вярнуць каралеўству польскаму ўсе краі, кім бы яны ад яго не адарваны і забраны. Той жа вялі кі князь Ягайла абяцае вярнуць першасную вольнасць усім хрысціянам, у першую чаргу людзям абодвага полу з зямлі польскай, звычаем вайсковым забраных і пераселеных, і кожны альбо кожная будзе мець магчымасць падацца туды, куды захоча. Нарэшце, той жа вялікі князь Ягайла абяцае землі свае літоўскія і рускія на вечныя часы да кароны каралеўства польскага далучыць».

Таму мы, вышэйназваны вялікі князь Ягайла, на спамянутую пасольскую прапанову, дадзеную і выказаную ад нашага імя панам каралеўства польскага названым Скіргайлам, братам нашым любым, а таксама на паручыцельства, учыненае найяснейшай каралеве венгерскай Альжбеце ўпаўнаважанымі, накіраванымі тым жа братам нашым, у прысутнасці паслоў пані каралевы, як венграў, гэтак і палякаў, да нашай высокасці пасланых, разам з братамі нашымі, князямі літоўскімі Скіргайлам, Карыбутам, Вітаўтам, Лігвенам, а таксама ад імя іншых братоў нашых. прысутных і непрысутных, згаджаемся і абвяшчаем як вышэйназванай пані каралеве, так і спамянутым панам каралеўства польскага;

гэтыя ж прапановы пасольскія мы загадалі зацвердзіць нашымі і нашых братоў пячаткамі і тое ўсё пацвярджаем.

Дадзены ў Крэве, у панядзелак, напярэдадні Успення Прасвятой Дзевы Марыі (14 жніўня) лета 1385га.

Ігнатоўскі У. М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1991;

Юхо Я. А.

Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Б еларусі. Мн., 1992.

6. ГРАМАТА КАРАЛЯ ЯГАЙЛЫ КНЯЗЮ СКІРГАЙЛУ (1387 г.) Уладзіслаў, Божае міласці кароль польскі, літоўскі, рускі і іншых земляў гаспадар, чынім годна і паведамляем усім, хто калі гэтую грамату ўбачыць або пачуе чытаючы: Бог даў нам усяго многа, і сёння мы з братам нашым, князем Скіргайлам, вырашылі, прымаючы дар Божы сумленна па Божай волі і яго прачыстай маці, Багародзіцы Марыі, бо і нам надарылася Божую веру прыняць і трымаць, і прысягаем нашаму брату, князю Скіргайлу, што будзем моцна берагчы яго княжанні і ўладанні, усё, што цяпер трымае наш брат, князь Скіргайла, у Літоўскай зямлі княжанне Троцкае.

І ні на што ягонае нам не прэтэндаваць, не крыўдзіць і з цягам часу не адбіраць ні па злосці, ні ў гневе, і не слухаць ліхіх людзей. Калі хто на яго будзе нагаворваць, таму не верыць і ад брата свайго не ўтойваць, гаварыць яму і пра ліхое і пра добрае. І трымаць нам яго вышэй за ўсіх іншых братоў і слухаць яго больш за ўсіх сваіх прыяцеляў і братоў, і спрыяць усялякай яго справе і яго людзям, і не даваць у крыўду нашага брата, князя Скіргайлу. Калі ж хто яго пакрыўдзіць, ці брат ці хто іншы, моцна заступацца за свайго брата і ўважліва яго крыўду разглядаць.

На Рускай жа старане горад Менск, што Літоўскаму княству належыць, з усімі людзьмі, зямлёю, з пошлінаю і прыбыткамі,— усім гэтым валодаць князю Скіргайлу, брату нашаму. Таксама воласць Свіслач з данінаю, з зямлёю, людзьмі і ўсім прыбыткам;


Бабруйск, абедзве паловы, з данінаю, зямлёю, усім прыбыткам і данінаю;

Прапойск з людзьмі, зямлёю і ўсім прыбыткам;

Рэчыца з усім прыбыткам і данінаю;

Любеч з людзьмі, зямлёю і ўсім прыбыткам;

Ігумен з усёю данінаю, людзьмі, сёламі, зямлёю і ўсім прыбыткам;

Лагойск і Рылава доля, з людзьмі, сёламі, зямлёю, данінаю Рылавай і ўсім прыбыткам.

Лагойскую ж даніну з людзьмі і ўсім прыбыткам, што Войшалк меў і што ішла манастыру і царкве святога Івана і была аддадзена навекі царкве святога Івана Прадцечы, і што даў усю тую даніну наш брат князь Скіргайла, увесь прыбытак, даніну сярэбраную, бабры, вавёркі, усе меркі і людзі, усю гэтую сапраўдную даніну з людзьмі і ўсімі прыбыткамі, дадзеную святой царкве, нам не кранаць ніякім чынам і не пакрыўдзіць ні адным пенязем. А калі хто пакрыўдзіць або адніме ад царквы святога Івана, той будзе пракляты ў век гэты і наступны.

А ўчынілі мы гэта сабе на памяць, а святому Івану дзеля пашаны і славы! Таксама сяло Лебедзева і ўсё тое, што да Лебедзева належыла і належыць і што адносіцца да Лебедзеўскай воласці, усе людзі і навакольныя вёскі;

таксама сёлы Дзмітрыева, Груздавіца, Анцыпарава, Скулвіна, Тургенева, гэтыя сёлы і ўсё тое, што да іх належала і належыць,— усімі гэтымі гарадамі і сёламі і ўсімі людзьмі валодаць князю Скіргайлу.

...А нядаўна Бог даў нам горад Полацк, і брат наш, князь Скіргайла з Божаю і нашаю дапамогаю ўзяў сваё места ў свае рукі, што яшчэ бацька яму выдзеліў, і мы таксама далі і даём яму горад Полацк, а нікому іншаму ў Полацк не ўступаць, толькі князю Скіргайлу валодаць горадам Полацкам і ўсімі тымі гарадамі, сёламі, воласцямі і людзьмі, усёю тою зямлёю, што належала і належыць гораду Полацку. На ўсім гэтым прысягаю моцна свайму брату, князю Скіргайлу, каб нічога не было зменена, і даю гэтую грамату з падвешанай нашай пячаткаю. Пры гэтым былі шаноўныя людзі, пан Хрышчанка Заглоўскі і доктар Святаслаў. А ўчынена і напісана ў ловах... у першы тыдзень пасля дня святога Марка евангеліста ў год Божы 1387.

Хрэс там атыя па гіс торыі беларускай мовы. Мн., 1961. С. 49—51.

7. ПРЫВ1ЛЕЙ ВЯЛ1КАГА КНЯЗЯ Л1ТОУСКАГА КА31М1РА 1447 года Во имя божье, аминь. К вечной речи памяти. Вси речи, который бывають, от людской памяти поспол с часом отходят, а ни потом к памяти могуть приведенны быти: олиж писмом и мають потвержены быти. Про тож мы, Казимир,... (т), познавше верность уставичную почтивых, достойных, освеченых, выбраных, мудрых прелатов духовных и светских княжат, рыцеров, шляхтичов, бояр, местичов земль Великого Княжества Литовского и Руского, Жемоитского, которую ж к нам и к нашой парсуне освяченой, как то до правого дедича и паца прироженого, имели и имають, а також и на потом имети уставичне и верне мыслять, яко ж то черес осмотренье наше есть найдено: достойне умыслили есмы, за такие доброты и ласки, дары и иными ласками им милостиво отдарить;

бо тогды потом к нам и к нашим службам найдени будуть рихлейшими, коли себе узрять такими ласками утешоны.

1. Тогож деля, наипервей, предреченым прелатом княжатом, рытерем, шляхтичом, бояром, местичом нареченых земль Великого Княжества Литовского и Руского, Жемоитского неотзывне дали есмо и моцъю того то листа щедре даваем, призволяем и вечне даруем посполито, права тыя, зволеньства, твердости, якож имають прелаты, княжата, рытеры, шляхтичи, бояре, местички Коруны Полское. Але бы потом в том не было никоторое отщепение, а любо недоверство возникнуть туго умыслили есмы положити через выклад письма явне.

2. А напервей, вся дарования, привелеи, твердости церквей головных, зборных и кляшторных в землях наших Великого Княжества Литовского и Руского, Жемоитского и иных, поставленных и заложеных, а и потом который будуть заложены, хочем без порушениа и без обид ховати, боронити и щитити, в подлуг всее нашее моци.

Которая ж то церква головная, зборная, кляштырная,... иж бы пуста была, а пастыря не держала, кото рое ж поданье к нам и к нашим наместником пригодило бы ся;

тогды им с полного права, не иного, а любо не иных, пастыря, а любо пастырев давати маем, нижьли Великого Княжества Литовского, прироженого, аж достойными обычаи найден будеть;

аж пак не будеть, тогды иншого рожаю парсуну ужиточную, почестливую, згодную, которая ж бы могла рядить и вжиточна быти, маем дати, только крат, колько будеть надобе.

3. Также предреченым прелатом, княжатом, рытерам, шляхтичом, бояром, местичом предр»ченых земель Великого Княжества Литовского, Руского,Жемоитского дали есмо: штож ни на жадного обмовление явное или тайное, тых княжат, рытеров, шляхтичов, бояр, местичов не будем казнити, ни именьи, а ни пенязьми, ни нятством, ни кровью, олижь очиввочи, оба посполь явно стануть на суде, вподлуг права христианского, который ж будеть у подлуг переможенья права виноват, подлуг обычая и права «оруны Полское имають быти казнены и сужены, подлуг их великости проступков.

4. Також за проступку, каково ль коли проступить, нихто иный, только тот виноватец, хто проступить, подлуг права христианского имать быти казнен;

штож ни жена за проступку мужа своего, а ни отец за проступку сына, а ни иный прироженный, а ни слуга, только олиж бы был причастник тое проступки, только выймуючы проступки против нашего господарства.

5. Також призволяем, абы княжата, рытеры, шляхтичи, бояре, добровольно имели бы моць выехати з нашых земель князьства великого, для лепшого шчастья набытия, а любо учинков рытерских, до каждых земель, сторон, только выменяючи стороны неприятельское, а куды выеждиваючи из своих имений, штобы службы наши не были замешканы, але нам и наместником нашим как бы сами очивисте были, только кроть, колько надобе служили бы.

6. Також предреченыи и княжата и рытеры, шляхтичи, бояре, местичи, именья свои и отчины, што им даное, а любо дарованое через освяченого кн.

Александра, нареченного Витовта, достойной памяти дяди нашего, и через освяченого кн. Жикгимонта даные и дарованые, который ж держали, и имаюче и володеюче из их дарования привильями, достаточным светочством, твердостью листов возмогуть досветчити: с правом имають держати, якож то княжята и рытеры, шляхтичи, бояре и местичи у Коруне Польской свои именья держать, и добровольную моць имають продати и заменити и зычити, и дарити, к своему лепшому обернути;

а коли тыи именья продаючи, заменяючи изыначаюче, даруюче, перед нами в любо перед нашими наместниками имають здати.

7. Тако ж по смерти отцове, сынове и дочки от своее отчины не мають отдалены быти, але с их ближними с полным правом маюць володети, якож то княжата, рытеры, шляхтичи и местичи Коруны Полские своим володеють и к ужитком добрым промышляють.

8. А також, коли некоторому князю, рытеру, шляхтичю и местичю с того света пригодилося бы изыйти, тогды удову у в именьи мужа ея оставити хочем так долго, как долго будеть на столци вдовьем седети: ажь, пак, коли ко торая усхочет к другой свадьбе прийти, маеть быти дана, когож выбереть. А дети, аж будут первого мужа, в именьи мають остати: аж, пак, не будет детей первого мужа, ино ближним менье первого мужа, якож и иный удовы у Коруне Полской деражать.

Аж первый муж у предреченом именьи своем своей жене некоторое вено запишеть, а она можеть того досведчити: тогды, подлуг обычая права, кому усхочеть, тому полецить.

9. А також дочки, племенници и удовы могуть замуж давати, нас и наших наместников не докладываючи, нижли только обычай христианской у том заховаюче.

10. А теж вси а каждый особне, селяни и подданные княжатом, рытерем, шляхтичем, бояром и местичом наших земель Великого Княства Литовского, от всего данья и заплаты, собранья вытягненя серебщизны и теж мер, который же дякла реченыи суть, от воженя каменя, протесов бревен и дерева на жжениа плит, а любо мелу на городы, сенокошения и иных несправедливых работ выпущены и будуть вольны овшейкы и выняты, выменуючи работы на будованье городов нашых новых потребных, а старых поправленья;

теж княжатом, рытерем, шляхтичем селян данных и подданых и через нас им дарованых а також выимаюче.

А теж изстародавна зыченые на нас и на наши будущий уряды поборы, стацыи, мостов новых чиненя, старых поправленя, а городов оправленя, непорущне заховаем, а и хочем всегда имети неслободных.

11. А також мы, а любо заказники наши, тых предречоных княжат, рытерев, шляхтичов, бояр, местичов земль наших литовских и руских и жемоитских и иных, людей данных, извечных, селянитых, невольных, которое бы коли плоти были, а любо достойности, не приймем, а ни урадником нашим принять не перепустим;

а они теж прелаты, княжата, рытери, шляхтичи, бояре, местичи Великого Княства Литовского и Руского, Жемоитского, наших и будущих людей, которое бы коли плоти были, а любо достойности, приняти сами, а любо через свои врядники, ни жадным (жадным) обычаем не смети будуть.

12. А також на подавание предреченых княжат, рытерев, шляхтичов, бояр, местичов децких не дамо;

олиж бы первей от пана, которому ж тот поддан, который кривду вчинил, правда пожадана была, ач бы он на рок не хотел к праву поставити;

тогды наш децкий, а любо наших заказников имать быти послан;

а виноватый, который вину заслужил пану своему, а не иному будеть обязан заплатити.

13. А також обецуем и слюбуем, иж панства нашего земль, великого князьства предреченого, не вменшим, але у границах, как же предки были наши, на имя князь Александр, нареченый Витовт, дядя наш, и иные деражали и володели, також и мы тыеж земли здорови, целы, держати будем и володети и щитити, а с божьею помочью и всими силами нашими размножати будем.

14. Також обецуем и слюбуем, иж в землях тых нашых великого князьства земль, городов, мест а любо которых колвек дедичьтв, у володение и в держание, а любо некоторый вряды а любо чти, не маем дать в честь никоего чюжоземца, але только родичам тых земль наших предреченых Великого Княства Литовского дамо, и наши после будущий дадуть в держание и володенье.


А на свидетельство сего листа печать наша есть привешена. А деялося и дано через руце велемощного Михаила Кезкгайловича Здавилтовича, Великого Княства Литовского канцлера, в Вильни в день св. Жикгимонта в лето Божиа нарожения тисяча четыриста 57е (?) [1447].

Писан руками Мартиновыма з Лужка, он жо то имел с приказу.

Акты, относящиеся к ис тории З апад ной России, собранные и изданны е Археографич ескою комиссией (Далей АЗР). Т. 1. СПб.. 1846, №61. С.7577.

8. ПРЫВ1ЛЕЙ ПОЛАЦКУ НА МАГДЭБУРГСКАЕ ПРАВА 1498 года Во имя божое, аминь. Сказила бы всякие речи с часом старость, коли бы учинки людские,.которые ж з прироженья своего конец мають через листы не были увечнены и годным сведетством к пришлой ведомости не были приведены. Про тож, к векуистой тоето речи памети. Мы, Александр..., чиним знаменито тым нашим листом каждому, кому потреба его ведати, нынешним и напотом будучим: иж маючи взгляд к посполитого доброго размножению и хотячи положенье места нашого Полоцкого в мере лепшой поставити, штобы люди наши, там жывучыи, через вряд добрый а справедливый были размножены, тое место наше с права Литовского и Руского и которое, коли будет там держано, в право Немецкое Майдеборское переменяем. На вечные часы, и подлуг тогото права Майдеборского, зуполного обычаю и сее уставы, отдаляючи тамже вси права, уставы и обычаи перво держаные, которые ж тое право Майдеборское нагабають або перекажають.

Ино подлуг тогож права Майдеборского, в месте вышереченом Полоцком, войтовство знову уставляем и через тот лист тое войтовство Полоцкое подаем, записуючи войтови нынешнему и всим, потом на его месцу будучим, третий пенязь ото всих судов и поплатков, и вин судовых, и иных судовых речей, которые ж колвек будь, как же у Вилни теж через предки наши есть уставлено и в иных местех, котороые ж тоеж право ховають. Теж придаем к тому войтовству половицу клеток мясных и платы их, а другую половицу на ратушу и заказуем, абы от тых часов нихто в Полоцку, так боярин, яко мещанин клеток мясных не мел к своему пожитку;

теж придаем в моц войтовскую вси горелого вина делатели и теж продавцы.

Хотим також, ижбы вси в месте первореченом мешкаючи, на котором колвек местцу, права того Майдеборского поживали и ему во всих речах послушны были так люди тыи, который живуть за Двиною, яко и тые, которые з другое стороны реки Двины и на Острове мешкають, теж вси люди владычный и игуменьины, и теж чернецкии, и поповский, л боярский, и мещенскии, и всих иных, которые тамже живуть и около места и в селех мещанских, и теж поселскии, и слуги путный, которые ж завсегды з мещаны на выправку военную звыкли ходити и вси поплатки нашы посполу с ними нам давати, тые вси люди вверху писаный мають того права Майдеборгского во всих речах быти послушни, и тыи вси люди выймуем от права городского и боярского, перед которыми ж на праве не будуть уже повинни стоять;

а естли кому в чом будуть виновати, тогды маеть им справедливость статися перед вой том их и бурмистры: нижли, часу непокоя, або которое иншое земское потребы, а наболей с полецанья нашого, повинни мають быти на приказанья нашого наместника, на тот час будучого на замку нашом, ко обороне его, так долго, поки будет потреба, и ему быти послушни.

Теж вызволяем их от подвод, которыеж переж посполито даивали, ино вжо напотом на потребу нашу земскую подводы мають давати, коли увидят подводный лист, сыкгнетом нашим запечатованый.

Теж вызволяем их от сторожы, которую ж к нашой потребе только мають давати.

Дозволяем теж тому месту первореченному трыжды в году ярмаро к держати, к пожитку их, подлуг инших мест обычаю: первый ярмарок на святого Якуба день, а другий на Крещенье, а третий по Велице дни у тыждень;

а каждый ярмаро к мает стояти две недели, опроч которых ярмарков, ни один купец Рызский, або который иншый чужый не будет моцы мети инако продавати и куповати, только под тую меру, надалей выписаную.

Про тож тыи купцы чужыи, опроч ярмарку, под тую меру, повинни будуть куповати воск в одной штуце по полуберковеску, теж соболи, куницы и тхоры по сороку, белку, гороностая, ласицу и нориц по полтретьяства;

попел и смолу лаштом, а того не мають куповати ни в лесах, а ни в борах, а ни в селах, только на месте.

Теж тые купцы чужыи, опроч ярмарку, под тую меру продавати мають сукно поставом, соль лаштом, перец, имбер, микгдалы и иншые зелья простые каменем;

шафран, мушкаты, гвоздыки, квет мушкатовый, кгалкган, цытвар и иншыя зелья дорожшие фунтом, секери, ножы и иншыя речи таковские тахром або в тузин;

железо, олово, медь, цын, мосяж и иншыя речи таковские центнаром: фикги, розынки кошем;

вино какое колвек и пиво немецкое и иншое питье чужое бочкою целою. Ино тыи купцы чужыи не будут смети под меру меншую ани продавати, ани куповати, только как вверху написано;

а естли бы который своею смелостью иначей вчинил, тогды тую куплю до коморы нашое войт на нас возмет.

Також тые купцы Рызские до Витебска и до Смоленска ездити не мають, под страчэньем всего А естли бы тыи купцы чужыи мели которого должника у Витебску або в Смоленску, тогды мають там ехати и долги свои справити, опроч купли.

Допущаем теж мети в том месте нашом Полоцком важницу, которая ж будет к ужитку нашего скарбу привернена;

а так же теж будуть мети капницу и весь воск стопленый там же печатью их мають назнаменовати и з того ужитки к посполитому доброму ховати.

Полецаем також войту и бурмистром, на тот час будучым, вси местца пустыи в месте и вокруг места, к осажению и розмноженью людей.

Мають теж бояре домы, которые ж от мещан по тые часы кгвалтовне покупили, ино тыеж домы мають мещаном вернути взявши свои пенези.

Будут теж вси мещане волни к их будованью и на кухню, везде дрова, так великие, как малые, в лесех и в борех брати, за три мили вкруг места, а того.им нихто боронити не маеть, окром бортей, которых не мають брати.

Теж, где переж добытки свои пасывали, ино и ныне добровольно им, без всякого нагабанья, там же паствити будут;

теж и у реки Ушачи тоеж доброволенство даем им добыток свой паствити, как и перед тым мели.

Ни один теж боярин своего человека, собе подданого, в месте держати не мает, але вси наши мають быти, и тому праву вверху писаному послушни. Тож розумеемы о наместнику и о владыце, и о всих попех Руских и о чернцох.

Будут теж волни вси Полоцкие мещане от мыта чрез все Великое Княжество Литовское, как Вилневцы и Трочане от предков наших тоеж мають з особливого дозволенья.

Теж мають збудовати к ужитку местскому лазню посполитую, где местцо оберут подобное;

теж поставити мають ратушу не местце годном, под которым будуть мети крамницу и ятки, то есть, клетки хлебовые и комору пострыгальную, и там же, на ратуши, мають мети бочку мерную и медницу с знаменем местским, с которых речей вси ужитки войт з бурмистры к местской оправе ховати будуть.

Мають теж быти в месте первореченом завсегды двадцать радец, которых будет обирати войт, половину закону Римского, а половину другую Грецкого, которые ж радцы з войтом посполито мають обрати, промежу себе, на кождый год, два бурмистры, одного закону Римского, а другого Грецкого, которых же руками з войтом обаполно, посполство мает быти ряжено.

Каждое теж отозванье бурмистры и радцы до войта мають допустити, а от войта ни одного отосланья не мает быти, только к нам. Теж войт справедливости сказанья оприч б урмистров и радец моцне вчинити может;

але бурмистры и радцы без войта або без лентвойта ни одного сказанья вделати не мають.

Уставляем також на вечные часы, штобы место первореченое в кождый год чотыриста коп грошей до скарбу нашого, на день святого Михаила, давало без всякое вымовы.

Отдаляем також и вечне вызволяем тым нашим листом вси того места люди от судов и моцей всих воевод и панов, и старост, судей и подсудков, и наших наместников и инших заказников великого княжества нашого, так, иж перед ними, в которых колвек речах будуть позвани, не будуть повинни отповедати;

в естли войт, албо бурмистры будуть видетися несправедливы, тогды, перед нас позвати, мають в том отповедати, которых тым же правом судити маем;

а над то, все болшее право собе зоставляем. И на тых всих речах, на сведетство и на лепшую моцность, печать наша к тому то листу есть завешена.

Деялося и дано у Троцех в четверк в день Святого Франтишка, в лето вчеловечения Исуса Хрыстова тысяча чотыриста деветь десят осмого [1498].

АЗР. Т. 1: 13401506. СПб., 1846. С. 179182.

9. ПРЫВ1ЛЕЙ В1ЦЕБСКАЙ ЗЯМЛІ 1503 года Сам Александр, Божьею милостью король Польский, великий княз ь Литовский, Руский, княжа Пруское, Жомоитский и иных, чиним знаменито сим нашим листом, хто на него посмотрит, альбо чтучи его въслышит нинешним и потом будучим, кому будет потреба того ведати. Били намъ чолом вси князи и бояре и слуги витебский, и войт и мещане места Витебского, и вся земля Витебская, и поведили перед нами, штож пришодши злодеи з Великого Новагорода покрали в них церьков пречистое Богоматери, и в той церькви и привилей ихъ вкрали, который же они от отца нашого короля его милости мели, и копию того привилья перед нами клали и били нам чолом, абыхмо им наш лист привилей потомуж дали. Ино мы з ласки нашое, за их к нам верную службу, пожаловали есмо их тым, дали им наш лист, потомуж как отец наш король его милость им дал был:

[1] Штож нам в домы церковный, в дом Божий светое Богородицы, и в дом Божий Светого Духа, и теж в дом Божий Благовещенья Пречистое и в иные церькви не вступатися. И в купленины, который будуть куплены з нашим дозволеньем, и в безадщины и в отмерщины Витебский теж не маем вступатися. И жон их силою замуж не давати, а который Витблянин, вмирая, откажет остаток своего именья кому, и въ то нам не вступатися [2] А в подводы коней в городских людей и в поселских путных не брати.

[3] А холопу и робе веры не няти, а о обаде исправа дати.

[4] А предков наших великих князей судов не посуживати: чинити нам з Витбляны по испросу, а без исправы Витблянина не казнити;

а своих судов, судивши, не посуживати, а вина прийдет, ино нам их по вине казнити.

[5] А чоломъбитье нам у Витблян приймати, через поруку в железа их не сажаючи, а ни в которую муку.

[6] А отчин в них не отнимати, тако ж и в села их купленыи и в поля не вступатися [7] А на заочьное поведанье не верити;

а хто имет нам их обмовляти, того нам Витбляном объявити, а въ заставу нигде Витблян не сажати.

[8] А на войну быти им с нами посполу готовым.

[9] А по волости по Витебской воеводе нашому не ездити, а поедет в ловы, ино его по станом не дарити.

[10] А станеться в которого Витблянина татьба, а доищуться татьбы лицом: ино Витблянину вся татьба лицом вернути, а чого лицом не доищуться которое татьбы, ино истьцу с татиного дому жоною его и детми заплатити его гибель, а в том тати мы вольны;

а не будетъ у татя чим платити татьбы, ино его истьцу выдати, и где его всхочет там его денет.

[11] А сяб ров городских в пригон наш не гнати, а ни в подводы, а ни в ловы.

[12] Також и в весы витебский, а ни в локоть нам не вступатися;

а коли который Витблянин у весех проступить, або у гцзкти, ино Витбляном самим казнити виноватого, по своему праву, а нам в то не вступатися.

[13] А в которого Витблянина загудят воск в Ризе, або инде, а приедет до Витебска: ино Витбляном, самим казнити виноватого, а нам в то не вступатися.

[14] А где чыя отчина, селца, реки, або озера, нам и в то не вступатися;

а Витбляном наших рек або озер не таити, а хто потаить, ино нам тых карати.

[15] А Витбляны намъ не даритися никому.

[16] Также есмо им и мыта отпустили по всей отчине нашой вечно.

[17] И еще пожаловали есмо их, придали им, на садибу и на выгон, Койтин бор, а Михайловский бор, а Заручевьский бор.

[18]Теж, который Витбляне межи собою побъються, а за децким поеднаються, ино нам куница шерстью зъмирьщины;

а коли о чом посваряться и выдадуть ся в колце оба, то вина на нас;

а выдасть ся один, а другий не выдасть ся, за то их нам не казнити.

[19] А за закладную куницу на нас брати по десяти грошей, а борцу по два грошы, також децкованье от рубля по чотыри грошы, а на милю по грошу;

а владычиному слузе и боярскому потомуж децкованье.

[20] И тежъ владыце на попех Витебских зборная куница шерьстью.

[21] Також им нам давати воеводу по старому, по их воли, и который им будет нелюб воевода, а обмовят его перед нами: ино нам воеводу им иного дати, по их воли;

а приехавши воеводе нашому к Витебску, первого дня целовати ему крест к Витбляном, на том, штож без права их не казнити по вадам ни в чом.

[22] Также Витбляном жити у Витебску доброволно, всякому, по старому, покуль хто всхочеть;

а которому Витблянину будет от нас насилно, а будет ему нелюбо: нам его силою не держати, ино ему путь чист, куды хочет, безо всякое зачепки;

а пойти ему проч в нашу отчину в Литву, не тайно, Светому Благовещенью чолом ударивши и нашому воеводе объявивъся и своей братьи мужом Витбляном, а во своем именьи волен во всем: идя проч продаст, або откажет, нам в то не вступатися.

[23] Також который ся от насилья жаловати будетъ нам Витблянин на Витблянина ж, приехав в Литву: и без истьца нам на него децкого з Литвы не слати, давати ему наш лист к нашому воеводе, хотя бы о смертной вине, а ему судити по целованью, нашим судом, досмотрев ши права с князи и з бояры и з мешаны, а осудивши его казнити у Ви тебску, по их праву [24] Теж который будет князь, або боярин або слуга, або мещанин што выслужил на предкох наших великих князех, того нам у Витблян не отнимати по грамотам тых князей;

а местичов Витебских з города Витебска не вести вон.

[25] Такъже который будуть, Литвин, або Лях, крещены были у Витебску в Рускую веру, а хто из того роду и тепере живет, того нам не рушити, права их хрестияньского ни в чом не ломити.

А на то на все дали есмо им сесь наш лист твердо и вечно, и печать нашу казали есьмо привесити к сему нашому листу.

Писан у Вильни, в лето 7011, месяца июля в 16й день, индикта 6. При том были:

[1] бискуп Виленский, князь Войт(е)х;

[2] а воевода Виленский, канцлер пан Миколай Радивилович;

[3] а маршалок охмистр королевое, наместник Ковенский пан Войтех Янович, Ивашко Сопежич, писар.

Влад имирскийБуд анов М.Ф. Хрес том атия по ис тории русског о права.

Вып.З. С.4651.

10. СТАТУТ ВЯЛ1КАГА КНЯСТВА Л1ТОУСКАГА 1529 года ПРАВА ПИСАНЫЕ ДАНЫ ПАНСТВУ ВЕЛИКОМУ КНЯЗЬСТВУ ЛИТОВСКОМУ, РУСКОМУ, ЖОМОЙТСКОМУ И ИНЫХ ЧЕРЕЗ НАЯС НЕЙШОГО ПАНА ЖИКГИМОНТА, 3 БОЖЕЕ МИЛОСТИ КОРОЛЯ ПОЛЬСКОГО, ВЕЛИКОГО КНЯЗЯ ЛИТОВСКОГО, РУСКОГО, ПРУСКОГО, ЖОМОЙТСКОГО, МАЗОВЕЦКОГО и иных Мы, Жикгимонт, з ласки Божьи король польский и великий князь литовский, руский, пруский, жомойтский, мазовецкий и иных, маючи собе достаточное розмышлене, умыслом добрым и з ласки нашое господарское, хотячи обдаровати правы хрестьянскими, всим прелатом, княжатом, паном хоруговным, велможам, рыцерем повышоным, шляхте и всему посполству и их подданым а тубылцом земль Великого князьства нашего Литовского, которого бы колвек стадла а стану были, вси их права и привиля: костелные, так латынского закону, яко и греческого, тэж и светцкие, которые от памяти королей и великих князей и от неколи отца нашого Казимера, и брата нашего Александра, предков наших, за живота их, на которые бы колве добра и волности мети мають, под котороюколве датою латынскою або рускою даны водности и в собе замыкаючи, справедливе слушные, справные вышли, даны, взычоны, которые хочем так мети моцне, якобы в тые листы наши слово от слова были выписаны, которые словом нашим господарским и под присягою нашою телесною, на светую евангелию вделаны, держати и ховати слюбили есмо, как же обецуем и слюбуем во всих их положеньях, обычаех и артыкулех з ласки, с цноты и щедрости нашое умыслили есмо потвердити и вмоцнити, как же потвержаем и вмоцняем, сказучи их мети моц вечными часы.

[Роздел первый] О ПАРСУНЕ ГОСПОДАРСКОЙ 1. Господар шлюбуеть никого не карати ца заочное поведане, хотя бы ся дотыкало ображеня маистату его милости. И хто бы тэж на кого несправедливе вел, сам тым маеть каран быти Напервей преречоным прелатом, княжетом, паном хоруговным, шляхтам и местом преречоных земель Великого князьства Литовского, Руского, Жомойтского и иных дали есмо, иж на жадного человека выдане або осочене певное або таемное, подозрене неслушное тых княжат и панов хоруговных, шляхты и мещан карати не хочем ани винити которою виною пенежною, кривавою.нятством або именя отнятьем, нижли бы первей в суде явным врадом права хрестьянского, коли повод и отпор очевисте стали и остатне бы были поконаны, который по суде и таковом поконани водле звычаю и прав хрестьянских мають быти караны и сказываны подле тяжкости а легкости выступов своих. И тэж коли бы хто, обмовляючи, когоколве, винил ку соромоте або ку страченю головы, а шло бы о горло або о имене, або о котороеколве каране, тогды тот, хто на кого помовить, а не доведеть, тым каранем мает сам каран быти... 7. Не маеть нихто ни за коготерпети, але кождый сам за себе Тэж ни о чийколве вчинок жадный иный не маеть каран быти и сказывай, толко тот, который винен. А веджо завжды врад хрестьянского права заховываючи, судом не поконавши, не маеть быти каран, то ест ани жона за выступ мужа своего, ани отец за выступ сына, ани сын за отца, также и ни жадный прирожоный, ани слуга за пана.

...9. Всих у Великом князьстве Литовском одным правом сужоно быти маеть Тэж хочем и вставляем, и вечными часы маеть быти ховано, иж вси подданые наши, так вбогие, яко и богатые, которого раду кольве або стану были бы, ровно а одностайным тым писаным правом мають сужены быти.

...16. Две части именья вольно в пенезях заставити, толко не на вечность продати Тэж дозволили есмо третюю часть именья продати на вечность. А веджо естли бы потреба была на службу нашу земскую пенезей або бы хотя на свою потребу даставал пенезей, тогды можеть и тые две части заставити в тольку, за што бы тые две части стояли. Одно ж надвыш того не маеть брати, ани тэж вечне от ближних можеть отдалити. А естли бы и тые две части хотел кому заставити, тогды не маеть большей взяти, только чого будуть тые две части стояти. А естли хто вышей пенезей дасть, нижли тые две части стоять, тогды ближние не повинни болш дати, одно, чого тые две части стоять. А што будеть вышей того дано, тот маеть тратити пеиези тые, што вышей неслушно дано.

..18. Што бы кому через лист дано, а он бы листу того не вживал а в молчаньи будеть десять лет Уставляем тэж, иж кождый таковый, хто бы кому што через лист дал або записал под слушным сведомом або перед врадником на которуюколвек реч, а тот, кому записано, молчал через десять лет, таковый, под которого давностью земскою в держачой або в поживаючой таковые записы по проштью давности десять лет жадное моцы не маеть мети Нижли естли бы хто под давностью земскою позвы ся вспоминал, а молчаньем речи своее не опустил, тогды таковый давностью не тратить. А ведже кому бы записано, хто бы своих лет дорослых не мел, тогды таковому в молодости давность не шкодить, олиж от лет дорослых. А то ест лета дорослые: младенцу осмнадцат лет, а девце пятнадцат лет. А естли бы хто в чужой земли был, тогды тэж тому давность не шкодить, нижли от того часу, как с чужое земли к своей земли прийдеть, жебы давности земское не омешкал.

...25. Будучи в коруне Польской, не маеть господа? никому ничого давати и привильев потвержати.



Pages:   || 2 | 3 | 4 | 5 |   ...   | 11 |
 





 
© 2013 www.libed.ru - «Бесплатная библиотека научно-практических конференций»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.