авторефераты диссертаций БЕСПЛАТНАЯ БИБЛИОТЕКА РОССИИ

КОНФЕРЕНЦИИ, КНИГИ, ПОСОБИЯ, НАУЧНЫЕ ИЗДАНИЯ

<< ГЛАВНАЯ
АГРОИНЖЕНЕРИЯ
АСТРОНОМИЯ
БЕЗОПАСНОСТЬ
БИОЛОГИЯ
ЗЕМЛЯ
ИНФОРМАТИКА
ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ
ИСТОРИЯ
КУЛЬТУРОЛОГИЯ
МАШИНОСТРОЕНИЕ
МЕДИЦИНА
МЕТАЛЛУРГИЯ
МЕХАНИКА
ПЕДАГОГИКА
ПОЛИТИКА
ПРИБОРОСТРОЕНИЕ
ПРОДОВОЛЬСТВИЕ
ПСИХОЛОГИЯ
РАДИОТЕХНИКА
СЕЛЬСКОЕ ХОЗЯЙСТВО
СОЦИОЛОГИЯ
СТРОИТЕЛЬСТВО
ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ
ТРАНСПОРТ
ФАРМАЦЕВТИКА
ФИЗИКА
ФИЗИОЛОГИЯ
ФИЛОЛОГИЯ
ФИЛОСОФИЯ
ХИМИЯ
ЭКОНОМИКА
ЭЛЕКТРОТЕХНИКА
ЭНЕРГЕТИКА
ЮРИСПРУДЕНЦИЯ
ЯЗЫКОЗНАНИЕ
РАЗНОЕ
КОНТАКТЫ


Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 10 |

«Словенска научна фантастика Зборник радова Уредили Дејан Ајдачић и Бојан Јовић Институт за књижевности уметност Београд 2007 ...»

-- [ Страница 3 ] --

как и во всяком не понятном, в нем очень много мест, которые можно трактовать двусмысленно... единствен ный выход – больше прояснить там, где двусмыслен­ но можно трактовать. Само собой разумеется, что я не зову тебя ни к схеме, ни к размежеванию. Но ты сам хорошо знаешь, как это делается” (Архив писателя).

Откровенный до цинизма совет Федина приоткрывает секреты “литературной кухни соцреализма”. Вс. Ива нов, как и многие другие писатели, знал эти “секреты” и рецепты. К сожалению, писатель пошел на то упро щение, к которому призывал Фадеев. В “Истории моих книг” он пишет: “Один за другим я писал два романа, что-то около 90 печатных листов – Кремль (жизнь в маленьком уездном кремле под Москвой) и У (жилой корпус ударников в Москве)” (АП). Замысел описать корпус ударников в У осуществлен не был, зато он нашел место в романе Багровый закат. Т.В. Иванова вспоминала, что Иванов, которому Багровый закат не нравился, после отказа публиковать У хотел соединить несоединимое.

В этом социологизированном романе уже нет при сущего У фантасмагории, эксперимента над словом, образной системой, стилем. если в У правительство не знало, куда девать “лишних людей” из дома N 42, и стремилось их перевоспитать, то в Багровом зака­ те герои сами перевоспитываются. Багровый закат, безусловно, отсылает к У, являясь его социологизиро ванным продолжением. Роману предпослан эпиграф:

“Багровый закат солнца предвещает перемену погоды (примета)”. Это произведение очень неровное, напи санное, что часто бросается в глаза, в тисках самоцен зуры, которая была творческим тормозом, во многом определяющим тенденции развития многих советских писателей. Багровый закат посвящен строительству Юновецкого завода, на котором работают молодежные бригады. Высокопарные, в духе соцреализма, описания строительства завода соседствуют с яркими сатириче скими образами, продолжающими художественную линию У. Иронический и насмешливый автор У то и дело спорит с автором Багрового заката, создающим очередной миф о “великой стройке”, навеянный, безу словно, горьковским планом создания серии книг “Из истории фабрик и заводов”. В Багровом закате дей ствует все тот же любимый автором тип авантюриста, одержимого глобальными идеями, носящий то же имя, что и герой У, – Леон Черпанов. В принципе – это тот же герой, меняются лишь подробности его прошлой жизни. Черпанов, в Багровом закате, как и в У, облада ет особым даром убеждения, он способен наполняться окрашенным лиризмом энтузиазмом и искренне раду ется, когда признавают его ораторские способности.

Черпанов одержим идеей “перековки, перевоспитания людей;

на протяжении всего романа он спорит с дру гим главным героем – Вовкуном (аналогично тому, как постоянно на страницах У ведут дискуссии доктор Ан дрейшин и Черпанов). Вовкун, которого в конце рома на арестовывают в поезде не верит в идею перековки, он доказывает, что вера не может сделать человека вра гом нового: “я не верю в социализм, я считаю, что хри стианство лучше, но я могу честно работать...” (АП).

Вовкун, в словах которого часто слышится авторский голос, продолжает в Багровом закате размышления, начатые в У и Кремле о человеческой природе, о слож ности расставания с вековыми традициями, о послед ствиях разрушения души. Вовкун (так же, как и Ива нов) не принимает ортодоксальной веры, но убежден в необходимости веры в человеческую личность. Чело веческая природа, по его мнению не может измениться.

При изменении лозунгов или линии партии, “человече ство остается таким же”.

Причина художественной несостоятельности рома на Багровый закат состоит в том, что писатель ока зался подчинен официальной догме. В 1959 году в дневнике писателя появляется показательная запись:

“Не всегда умея создавать мифы в искусстве, где они чрезвычайно полезны, мы часто создаем мифы в жиз ни, где они большей частью вредны (Архив писателя).

В Багровом закате Иванов создавал миф, в который сам не верил, поэтому роман рассыпался на идеоло гические штампы и клише, перебиваемые авторским голосом, который, разрушая логику романа, спорил со своими же героями. Осознавая полную несостоятель ность романа, Иванов практически никогда не упоми нал о нем, не предлагал к публикации. Однако исто рикам литературы следует помнить о существовании этого романа, хранящегося в архиве писателя для того, чтобы представить себе всю драматичность судьбы писателя, – неизбежные поражения, которые сопутс твуют творчеству в условиях тоталитаризма.

Л.З. Копелев в письме к автору статьи (сентябрь 1994 года) рассуждал о характерном для Вс. Иванова внутреннем конфликте соцреализма с фантастикой и сатирой: “Литераторы, поверившие большевикам, что они спасают мир от вековечного зла и создают некое блаженное царство свободы, кто в искреннем стремле нии спасать человечество и строить социализм, а кто деловито приспосабливаясь к обстоятельствам, “на ступали на горло собственной песне”. Такое случалось и с Вс. Ивановым, когда он писал “Пархоменко”, и еще больше, когда переписывал и дописывал роман, удо стоившийся критики самого Сталина... Но он оставался художником, поэтом, остро, иногда мучительно остро, ощущавшим боли своего времени, и прежде всего не разрешимый, неодолимый нравственный кризис. Зако нодатели “соцреализма” требовали, чтобы литераторы “учили, как надо жить”, создавая героические образы для подражания, заражали читателей оптимизмом, верой в партию и т.д. и т.п. Вс. Иванов так и не стал соцреалистом. У и Кремль, так же, как “Тайное тай ных” и другие – настоящие ивановские. Эти произве дения воплощают истину, высказанную еще Герценом “Мы не врачи, мы – боль”. Действительно, Иванов так и не стал соцреалистом, он создавал художественные миры, в которых сочетались фантастика и реальность, героические образы, призванные служить примером для подражания, не удавались писателю. ему интерес ны были типы авантюристов, мошенников, густо на селяющие романы Кремль и У.

В 1928 году в письме к В. Шкловскому Ю. Тынянов отметил характерную черту литературного поколения конца 1920-х годов: “Ни у одного поколения не было такого интереса к превращениям и изменчивости – эволюции”16. “Перекодирование самого себя”, пользу ясь словами Ю.М. Лотмана, в большой степени было характерно и для Вс. Иванова: он не только представал в разных ипостасях автора на страницах своих про изведений, но и создавал разные версии собственной биографии. Писатель размывал привычные границы между искусством слова и реальной жизнью. Причем это происходило как в литературе, так и в жизни. По казательно свидетельство В.Н. Топорова: “Стоя рядом с русскими лубками, висящими у него на стене, Все волод и сам казался простоватым героем лубков, толь ко что сошедшим с картинки. Рядом с изображениями Будды – картинками и статуэтками – он превращался в монгольского божка, в лице появлялось нечто вос точное. Лицо становилось непроницаемым. И с такой же легкостью, сочиняя все новые факты и повороты своей собственной биографии, Всеволод отказывался от старых версий изложенных раннее событий” (Ар Цит по: Белая Г.А. Литература в зеркале критики. – М., 1986, с. хив писателя). Жизнь писателя давала толчок для воз никновения сюжетов его произведений, сама нередко становилась элементом этих сюжетов.

Удивив своих собратьев по перу уже первой фразой рассказа – “В Сибири пальмы не растут...”, Вс. Иванов так и остался в восприятии многих изобретателем в об ласти стиля и формы, фантастом в душе, путешествен ником и искателем в Индии литературы, по образному выражению В. Каверина17. Стиль Вс. Иванова необы чен, как необычна и самобытна сама его писательская судьба. Вся жизнь Иванова в литературе была полна изобретений, экспериментов, ошибок, столкновений с редакторами и критиками. В писательской газете “Красный серапион” Вс. Иванов изображается “в виде факира, который питается булками и дымом без огня”18.

Факир – любимый герой писателя – и стал его своео бразным вторым “я” в литературе.

БИБЛИОГРАФИЧЕСКИЙ СПИСОК Белая Г.: Литература в зеркале критики, Москва – Всеволод Иванов в воспоминаниях современников, Москва – 1985.

Иванов Вс. : Дневники, Москва – Иванов Вс. : Кремль. У, Москва – Иванов Вс. : Переписка с А.М.Горьким. Из дневников и записных книжек, Москва – Иванов Вс. : У. Дикие люди, Москва – Иванов Вс., Шкловский В. : Иприт, Москва – Каверин В.: Счастье таланта,. Москва – Тынянов Ю. : Поэтика. История литературы.

Кино, Москва – Эйхенбаум Б.: О литературе, Москва – Marija ernjak (Russia, Sankt-petersburg) Каверин В.А. Счастье таланта. – М., 1989, с. Там же, с. 87.

SCIENCE FICTION IN DISpUTE WITH SOCIALIST REALISM:

THE CASE OF VSEVOLOD IVANOV Summary The text is devoted to the creative fate of the “composer gone deaf” – as Viktor klovskij called his fellow-writer Vsevolod Ivanov, whose selected works were continuously published, but whose significant novels Kremlin, U, fantastic stories etc, which he was very fond of, remained unpublished till the 1980s. Gravitating towards experimental prose, science fiction and the adventure novel, Ivanov was subject to an official literary trial during the Soviet era. The literary fate of this writer is a tragic example of the aesthetic and ideological dispute between socialist realism and science fiction and the adventure novel.

Wojciech Kajtoch (polska, Krakw) O pIERWSZEJ pOWIECI BRACI STRUGACKICH Апстракт: Подстицаји за настанак првог дела Бориса и Аркадија Стругацких осветљено је из биографског и књижевноисторијског контекста. У кратком прегледу совјетске научне фантастике од А. Богданова, А.

Толстоја, А. Бељајева до писаца средине века указано је на промене односа власти према овоме жанру, а потом су проанализиране устаљене и новаторске особине у роману „У земљи пурпурних облака“браће Стругацких.

Кључне речи: Браћа Стругацки – „У земљи пурпурних облака“ – совјетска књижевност – руска књижевност – авантуристички роман – роман о путовању – научна фантастика – Венера O okolicznociach powstania pierwszej powieci Arkadija i Borisa Strugackich W krainie purpurowych ob­ okw, w wywiadzie pt. „Trudno byt’ fantastom” Arkadij wspomina nastpujco:

„prawd mwic, ja sam ju nie mog od dzieli w tej historii prawdy i zmylenia. Jeli wierzy naszej rodzinnej legendzie, rzecz miaa si nastpujco: – Wtedy, dwadziecia lat temu byem zawodowym tumaczem z japoskiego [w wojskowym kontrwywiadzie – W.K.], a brat – astrofizykiem. pewnego razu z nim i z moj on spacerowalimy po Newskim prospekcie. Akurat w tym czasie wysza ksika pewnego ukrai skiego fantasty. Saba jak rzadko. Niszczylimy j z bratem, jak tylko si dato. ona sza w rodku i suchaa, jakemy si wysilali. W kocu jej cier pliwo wyczerpaa si: Krytykowa kady potra fi! Sprbujcie sami, nawet takiej nie napiszecie!

poderwao nas: Co!?... Nie wstajc zza biurka...!

Chyba zaoylimy si. Nie pamitam, jak dugo pisalimy. p ksiki – Boris, p – ja. potem po czylimy epizody, wyrzucilimy to, co na siebie zachodzio i zanielimy rkopis do wydawnic twa. Ku naszemu wielkiemu zdziwieniu, w cigu roku powie wydrukowano”. Zwaywszy, e powie powstaa w latach 1955/ (gdy Arkadij opuci ju wojsko), a szczegowy jej plan opracowano rok wczeniej – dat podjcia decyzji o jej napisaniu mona umieci na przeomie 1954/ Rok 1956 jako czas napisania powieci podaje Arkadij w wywiadzie „Fantastika vsegda aktualna” [«Фантастика всегда актуальна»] [22];

w wypowiedzi braci na amach leningradz kiego miesicznika „Avrora” [23] mowa o rozpoczciu pracy nad powieci w 1955 roku. Boris Strugacki w cytowanych wspomnie niach mwi o duszej pracy nad powieci – od pocztkw do kwietnia 1957. proces wydawniczy trwa prawie 2 lata, przy czym niezadowolona redakcja zmuszaa pisarzy do kilkukrotnych, powanych przerbek.

Wspominana przez A. Strugackiego ksika to: Vladimira Vladko, Argonauty Vselennoj. Nauno-fantastieskij roman (Rostov n/D., 1939) [«Аргонавты Вселенной» Владимира Владко (Ростов-на Дону, 1939)], ktr po przerbkach wydano powtrnie w Moskwie w 1958 roku. Rzeczywicie niezwykle miejscami naiwna. Dowodem, e chodzio o t powie, jest fakt, i niektre epizody Krainy purpurow­ ych obokw (atak promieniowania kosmicznego, wydarzenia tu po wyldowaniu) najwyraniej s polemiczn aluzj do analogicznych scen z utworu Vladki. O aluzjach pomniejszych nie wspomn...

Wadimir Borisow [В.Борисов] pisze w „przypisku tumacza” do rosyjskiego przekadu mojej ksiki: „Redakcyjne dane „Argonau tw Kosmosu” informuj: „Oddano do skadu 2.08.1956. podpisano do druku 22.03.1957.” Arkadij Natanowicz w tym czasie pracowa ju jako redaktor;

co prawda w innym wydawnictwie, ale zna np.

K. Andriejewa, redagujcego fantastyk w Trudriezierwizdatie, gdzie wysza ksika Wadki. Bracia mogli pozna tekst „Argonau tw...” jeszcze w maszynopisie. Z drugiej strony Kraina purpurow­ ych obokw bya w ramach przygotowywania do druku wydatnie przeredagowywana. Autorzy mogli wic – ostatecznie wykaczajc tekst – wnie do niego zmiany ju po zaznajomieniu si z ksik Wadko.” [10, s. 640].

r. publikowane w ostatnich latach komentarze Borisa Strugackiego (a zwaszcza przytaczane w nich fragmenty korespondencji braci) wskazuj na to, e pierwsze projek ty napisania fantastycznej powieci o Wenus zrodziy si w umyle Arkadija Strugackiego w okolicach 1951-1952 roku, a wykrystalizoway w roku nastpnym. przy czym z poczt ku mia by to utwr tylko fantastyczno-produkcyjny.

„Oczywicie, teoretycznie mona sobie wyobrazi taki naukowo-fantastyczny wariant „Daleko od Moskwy” [Wasilija Aajewa – W.K.], w ktrym zamiast naczelni ka budowy bdzie wojskowo-administracyjny gubernator radzieckich rejonw Wenus, zamiast Adunu – Wybrzee purpurowych Obokw, zamiast ropononej wyspy Tajsin – „Uranowa Golkonda”, zamiast rurocigu – co, co wy dobywa uran i wysya go na Ziemi.” – pisa Arkadij w licie do brata z 5.03.1953 [26, s. 642].

Fakt ten dowodzi jak daleko, jeszcze w stalinowsk epok siga geneza powieci. Do ostatecznego jej napi sania doszo jednak ju pniej, we dwjk i pod bardziej buntowniczymi sztandarami. Liczne pniejsze wypo wiedzi Strugackich nie pozostawiaj wtpliwoci co do programowego charakteru „W krainie purpurowych obo kw”. Bya to powie pisana „przeciw...”, wyraz niezado wolenia ze stanu gatunku.

*** A zatem... jaki by w stan? Co si Strugackim mogo nie podoba w radzieckiej fantastyce lat czterdziestych i pierwszej poowy pidziesitych (a wanie ona by mo ga przedmiotem krytyki braci)?

Jakie miejsce zajmowaa fantastyka oglnie, a nauko wa w szczeglnoci w panujcym w literaturze radzieckiej socrealistycznym systemie mylenia o literaturze?

Nie uznawano fantastycznych gatunkw nie opieraj cych si na racjonalnej koncepcji rzeczywistoci. Ba wspczesna (fantasy) i fantastyka grozy nie rozwiny si w ZSRR, druga z nich bya nawet, na rwni z pornogra fi, obiegowym dowodem na upadek literatury Zachodu.

Rozrywkowa SF (np. „space-opera”) staa si ofiar ogl nej niechci do literatury rozrywkowej. Natomiast o chc cej mie warto poznawcz fantastyce mylano dwojako:

Zmary w 1933 roku Anatolij unaczarski [Анатолий Луначарский], zwolennik literatury utopijnej, uwaa, e rozwj pisarstwa tego rodzaju co prawda „umoliwia do stp elementom – cile mwic – wychodzcym poza for malne ramy realizmu, lecz w aden sposb nie sprzecznym z istot realizmu, jako e nie jest to odejcie w wiat iluzji, ale jedna z moliwoci odzwierciedlenia rzeczywistoci w jej rozwoju, w jej przyszoci” [14, s. 498] Zgodno odpo wiednio ideologicznie nasyconej, socjologicznej fantastyki przedstawiajcej przysze spoeczestwo z teori i prakty k ortodoksyjnego socjalistycznego realizmu2 nie ulega dla mnie wtpliwoci. „Koniecznie musimy nie tylko zna ca rzeczywisto przesz i wspczesn, a wic t, w ktrej tworzeniu bierzemy udzia. powinnimy zna jeszcze rze czywisto trzeci – przyszoci” [4, s. 419] – owiadcza w roku 1935 Maksym Gorki [Максим Горький].

Kierownictwo partyjne uznao jednak t prawd do piero po XX Zjedzie KpZR w 1956 roku, a konkret nie po ukazaniu si pierwszej wielkiej komunistycznej utopii, Mgawicy Andromedy Iwana Jefremowa (1957) [«Туманности Андромеды» Ивана ефремова]. Do tego momentu o „fantastyce naukowej” mylano z reguy ina czej: miano jej za ze „grzech pierworodny” – to, e nie bya realistyczna, nie pokazywaa tego, co rzeczywicie istnieje.

Wojownicze mylenie lat 1934-1957 poza realizmem i an tyrealizmem nie widziao w literaturze trzeciej moliwoci.

Skutkiem byo zahamowanie rozwoju gatunku3.

Ewolucja gatunku fantastycznonaukowego w Rosji – jak na caym wiecie – odbywaa si pod znakiem Jules’a Verne’a i Herberta G. Wellsa oraz dwu rozpropagowanych przez nich nurtw literackich: utopii technologicznej, Np. sztandarowa powie lat trzydziestych „Bruski” Fedora panfierova [Федор Панферов «Бруски»] jako ywo przypominaa utopi. [por. 2, s. 137] Zob. doczon do monografii A. F. Britikova [2, s. 363-436] bibliografi B. Ljapunova [Б. Ляпунов] rejestrujc dziea rosyjskiej fantastyki naukowej do 1967 r. wraz z rodzim recepcj.

polegajcej wwczas najczciej na opisie niezwyke go wynalazku, zafascynowanej moliwociami rozwoju techniki i nauk oraz utopii socjologicznej, zaniepokojonej zwykle przyszoci spoeczestw. Miay – zwaszcza dru ga – ju dugi rozwj za sob, niemniej dopiero w dru giej poowie XIX i na pocztku XX wieku, pod pirem wyej wymienionych, przybray artystyczn form opo wiadania czy powieci przygodowej lub innej4. Spord dziewitnastowiecznych, piszcych po rosyjsku literatw zainteresowanych t dziedzin pisarstwa wymienia si zwykle: ksicia Wadimira Odojewskiego [Владимира Одоевского], krytyka literackiego i filozofa, autora Roku 4338. Petersburskich listw [«4338-й год. Петербургские письма»] (1840) i Mikoaja Czernyszewskiego [Николая Чернышевского], ktry do swej programowej powieci Co robi? [«Что делать?»] (1863) wprowadzi rozdzia utopijny. Na przeomie wiekw literatur fantastyczno naukow uprawiali rosyjscy symbolici, przede wszyst kim Walery Briusow [Валерий Брюсов], ktry w szcze glnie ciemnych wizjach Republiki Krzya Poudniowego [«Республики Южного Креста»] i Ostatnich mczenni­ kw [«Земли»] (1907) wyraa waciwe atmosferze inte lektualnej tych lat zaniepokojenie o losy kultury europej skiej, zagroonej degeneracj z jednej i rozwojem ideolo gii totalitarnych – z drugiej strony.

Ale u rde radzieckiej SF stoi nie on, ale Konstanty Ciokowski [Константин Циолковский], majcy obyczaj wykada swe naukowe idee o locie w kosmos w formie lekko zbeletryzowanych opowieci, w ktrych podstawo we, naukowe i technologiczne, fakty mogy by strawniej (ustami bohaterw, a nie w matematycznych formuach) opisane, a przede wszystkim ukazane5, oraz dziaacz ru Inspiracj dla tego i nastpnych wywodw o gatunkowej naturze SF i innych rodzajw fantastyki literackiej czerpi m.in. z trzech rozpraw: Andrzeja Zgorzelskiego [27], Tatiany A. Cernysevej [4], Evgenija M. Neelova [16].

Na przykad: Grezy o zemle i nebe i effekty vsemimogo tjago­ tenija (Moskva 1895), Na Lunu. Fantastieskaja povest (Moskva 1893), Vne Zemli. Povest’ (Kauga 1920).

chu rewolucyjnego, wpierw wsppracownik – pniej ideowy przeciwnik Lenina, krytykujcy z pozycji filozo fii Macha i Avenariusa marksizm Aleksander Bogdanow [Александр Богданов], przywdca konkurencyjnego wo bec socrealizmu artystycznego ugrupowania proletkult [Пролеткульт]. W 1908 roku wyda on, przedrukowan w 1918 i kilkakrotnie pniej – utopi spoeczn Czerwona gwiazda [«Красная звезда»], gdzie stworzy wizj socja listycznego spoeczestwa na Marsie.

W latach dwudziestych i trzydziestych na mapie ga tunkw fantastycznych w literaturze wiatowej, przede wszystkim w USA, zachodz zmiany prowadzce do powstania fantastyki naukowej w jej dzisiejszej postaci –science fiction. Ot nurty technologicznej i socjologicz nej utopii ostatecznie „wymieszay si” i zdegradoway:

wypracowane przez nie motywy stay si po prostu tem dla przey lub tylko przygd bohaterw – SF to ju gatu nek na og rozrywkowy, „do czytania”, bez szczeglnych ambicji popularyzatorsko-naukowych6. Take i w proces znalaz odbicie w literaturze radzieckiej.

proces „degradacji” rozpocz si w twrczoci Wellsa, gdzie w niektrych opowieciach rwnoczenie wystpoway i obraz dobrze lub le (antyutopia) urzdzonego przyszego wiata, i „cudowne”, uywane w nim lub w rzeczywistoci teraniejszej autorowi – tech niczne wynalazki. Natomiast warto zwrci uwag, e wczeniejszy Verne opisywa technik niejako bezinteresownie, na og bez am bicji spojrzenia na rozwj spoeczny.

W formowaniu si konwencji gatunkowej SF w Anglii i USA, ktre wedug A. Zgorzelskiego dokonao si niewiele przed rokiem (czciej badacze datuj pocztek SF umownie na rok, kiedy zacz wychodzi magazyn „Astounding” Hugo Gern sbancka), uczestniczyy takie gatunki fantastyczne jak: powie grozy – „weird fiction”, opowie o cudownym wynalazku – „gad get story”, tzw. „podr fantastyczna” (ostatnie dwa i czciowo „weird fiction” obejmuj wspln nazw „utopia technologiczna”, zdajc sobie spraw, e jest to termin bardziej z dziedziny ideologii ni genologii literackiej), oraz oczywicie utopia sensu stricte, tj.

socjologiczna, ktr reprezentuj np. Nowy wspaniay wiat Aldou sa Huxleya czy When the Sleeper Wakes Herberta G. Wellsa.

Za najistotniejsze zjawisko, ktre zdecydowao o wyodrbnieniu si SF spord gatunkw pokrewnych, uwaam utrat przez du Odpowiednio, po zakoczeniu wojny domowej w ro syjskiej naukowej fantastyce w okresie jej pierwszego „boomu”, w utworach ambitniejszych, a byy to niemal tylko ksiki Aleksego Tostoja [Толстого] i Aleksandra Bielajewa [Александра Беляева], krzyoway si (cho rzadko w takiej rwnowadze, ktra decydowaaby o na prawd wysokiej wartoci dziea) trzy nurty. Rozpatrzmy powie A. Tostoja, Wynalazek inyniera Garina [«Гипер болоид инженера Гарина»] (1925): uywany przez awanturnika „hiperbolid”, tj. co w rodzaju lasera, i zreali zowany przez niego plan wydobycia zota spod ziemskiej skorupy zgodne byy mniej wicej z wczesnym stanem wiedzy (a rwnoczenie na tyle fantastyczne, by odbiorc zaciekawi;

pogonie, wojny i zabjstwa dostarczay czy telnikowi rozrywki), ostateczne zdobycie przez Garina wadzy nad wiatem i jej utrata na skutek proletariackiego buntu – stanowiy komponent utopijny.

Zreszt wizerunki przyszego wiata spoecznej spra wiedliwoci (tj. nurt utopijny) w radzieckiej literaturzе omawianego i nastpnego okresu s nieliczne7. Element grup dzie swoistej utopiom skonnoci do dydaktycznego, odautor skiego, majcego samoistn, popularnonaukow lub ideow warto opisywania fenomenu fantastycznego. Wyrnikiem gatunkowym SF jest umieszczanie tego fenomenu (fenomenw) w tle waciwej fabuy – tj. wydarze, skadajcych si na dramat, przeycia, lub tylko przygody bohatera. Innymi sowy, SF posuguje si technika mi prozy realistycznej – najczciej przygodowej lub sensacyjnej, ale take obyczajowej lub psychologicznej – i za ich pomoc osiga swoje rozrywkowe, ideowe, poznawcze lub inne cele.

W najdojrzalszych swych dzieach siga SF nawet do tak – zdawaoby si – zastrzeonych dla literatury „wysokiej” skomp likowanych technik jak konwencja „wsplnej wiedzy” czytelnika i autora o miejscu, czasie i realiach, w ktrych zachodzi akcja, mimo e wiat fantastyczny z natury rzeczy jest konstruktem nawet z do kumentw nie znanym. Jest to jednak moliwe dziki dobremu za korzenieniu si w wiadomoci czytelnikw SF pamici o realiach – „fantastycznociach” wykreowanych przez stare utopie, ktrych dorobek w tej dziedzinie SF przeja, rozszerzya i uyta w charak terze „dobra wsplnego”.

Britikow wymienia jedynie: V. Itin, Strona Gonguri [В.Итин, «Страна Гонгури»] (1922), Ja. Okunev, Grjadusij mir [я.Окунев, utopii sprowadza si najczciej do obrazw niedalekiej wiatowej rewolucji lub nawet tylko rewolucyjnych bojw.

Natomiast Aleksander Bielajew, pierwszy w rosyjskiej i ra dzieckiej literaturze pisarz parajcy si wycznie fantasty k, by reprezentantem nurtu verne’owskiego. W centrum wikszoci z jego okoo 40 utworw sta albo fantastyczny aparat, albo niezwyke przedsiwzicie przemysowe, eks peryment medyczny itd., traktowane powanie, jako po pularyzacja moliwych osigni wiedzy. Wynalazek by orodkiem fabularnym, wok niego rozgrywaa si naj czciej atrakcyjna, sensacyjna akcja. Utopijne to to znw obraz rewolucji. Ewentualnie komponent socjologiczno utopijny mg przejawia si w „socjologicznym owietle niu” zachodzcych wypadkw. pod koniec ycia Bielajew prbowa pokaza take wiat komunizmu.

Trzeci nurt wreszcie, rozrywkowy, szczeglnie nisko ceniony przez radzieckich znawcw przedmiotu, prezento way np. Mess-Mend albo Jankes w Piotrogrodzie [«Месс Менд, или янки в Петрограде»] (1924) i Lori-Len, metalo­ wiec [«Лори Лэн, металлист»] (1925) Marietty Szaginian [Мариэтты Шагинян], Trest DE. Historia upadku Europy [«Трест Д.е. История гибели европы»] (1923) Ili Erenburga [Ильи Эренбурга], Wyspa Erendorff [«Остров Эрендорф»] (1924) i Wadca elaza [«Повелитель желе за»] (1925) Walentina Katajewa [Валентина Катаева] (wymieniam bardziej znanych autorw), zwane niekiedy powieciami „czerwonego pinkertona” lub „czerwonego kryminau”, byy bowiem wiadom prb stworzenia re wolucyjnej, radzieckiej powieci sensacyjnej, konkuren cyjnej wobec tego gatunku na Zachodzie i parodiujcej jego schematy. Obfitoway w awanturnicz akcj, skie rowan przeciw wrogowi klasowemu, pen epizodw satyrycznych i groteskowych;

czsto miay charakter au «Грядущий мир»] (1923) i Zavtrasnij den [«Завтрашний день»] (1924), A. Belaev Gorod pobeditelja [А.Беляев, «Город победителя»] i Zelenaja simfonija [«Зеленая симфония»] (1930), E. Zelikovi, Sledujusij mir [Э.Зеликович, «Следующий мир»] (1930), Ja. Larri, Strona sastlivych [я.Ларри, «Страна счастливых»] (1931) [2, s. 96-101 i 135-145].

totematyczny – parodioway i wzorce, i same siebie, ope roway fantastycznonaukowym elementem nie pretenduj cym wiadomie do „naukowoci” w tym samym stopniu, w jakim nie pretenduj do statki kosmiczne w utworach typu „space-opera”. (Zwracam uwag na wiadom nie naukowo motyww fantastycznych przy ich zewntrz nym naukowo fantastycznym charakterze, bo ona pozwala odrni zachodni SF i „czerwonego pinkertona” od co niezgrabniejszych realizacji utopii technologicznej, przy ktrych umiechamy si wbrew woli autora.) posiada jeszcze „czerwony pinkerton” t ciekaw wa ciwo, e parodystyczne sytuacje i przemiewcze wobec sztamp motywy miay w zamyle autorw naucza maso wego czytelnika marksizmu. Oto przykad z Mess-Menda:

wedle marksizmu praca miaa decydujc rol w uczo wieczaniu naszych zwierzcych przodkw. przenicowana i wyolbrzymiona myl daa u Szaginian motyw przekszta cajcych si w mapopodobne bestie milionerw – nie pro dukuj przecie! Nic dziwnego, e kierunek nie wykroczy poza lata dwudzieste, poniekd kontynuoway go (ale ju bez autoparodii) antykapitalistyczne satyry Lazara agina [Лазаря Лагина].

Nastpne 30 lat przeszo pod znakiem panowania nurtu technologicznego. Nurt rozrywkowy wygas – dla socrealisty literatura jest kwesti zbyt powan. Kopoty ze skonstruowaniem atrakcyjnej akcji fantaci przezwy ciali „importujc” pogonie za szpiegami – z powieci produkcyjnych. Tylko z rzadka przedstawiane przez nich zagadnienie produkcyjne, techniczne lub naukowe byo tak interesujce, e otwieraa si moliwo zastpie nia zwykych przygd „przygodami myli” bohaterw.

(Jak np. w Generatorze cudw [«Генераторе чудес»] Jurija Doguszyna [Юрия Долгушина] z 1939 r.) Wizji przyszego komunistycznego spoeczestwa byo bardzo mao – warto natomiast wspomnie o pojawiajcych si w latach trzydziestych utopiach wojennych, opiewajcych zwycistwo ZSRR w oczekujcej go wojnie. Z reguy, w wydawanych wwczas ksikach wiat spoeczny ukaza ny by bardziej ubogo ni w utworach produkcyjnych.

Dlaczego? Moe dlatego, e pisarze zobowizani byli wwczas pisa o wspczesnoci? Moe dlatego, e socre alizm, jak kada normatywna doktryna, wymaga od pisa rzy przestrzegania czystoci gatunkw, a te, w przypadku epiki okrelane byy wedle kryterium tematycznego (m wiono np. o: powieci produkcyjnej, kochozowej, antyim perialistycznej) i skoro w kocu zdefiniowano fantastyk jako proz o naukowych i technicznych wynalazkach – to miao tak pozosta?8 Moe dlatego, e stworzenie utopii wizaoby si z przedstawieniem innych ni w owym cza sie istniejce rozwiza spoecznych, co mogoby si sko czy miertelnie niebezpiecznym podejrzeniem? Moe w kocu dlatego, e przyszo rzeczywistoci spoecznej przewidzie trudniej ni techniki, a stopie realistycznoci (czyli warto dziea) oceniano wedle dokadnoci wrb.

Autor pierwszego ze znanych mi, syntetycznego prze gldu radzieckiej naukowej fantastyki, O. Chuze [Хузе], czyni jej w 1951 roku powany zarzut z tego, e „w ani jednej powieci nie przewidziano oglnowiatowego ru chu narodw w obronie pokoju, bdcego istotn si powstrzymujc rozptanie nowej wiatowej wojny” [8, s. 354], z czego wyciga wniosek, e „elementy utopii socjalnej w radzieckiej naukowej fantastyce mog tylko ilustrowa niedocenianie przez pisarzy naukowego prze widywania na bazie marksistowsko-leninowskiej nauki o prawach rozwoju kapitalistycznego i socjalistycznego spoeczestwa” [8, s. 354-355], opatrujc go bojowym ko mentarzem:

„Na przykadzie nieprzekonywujcego cha rakteru socjalnych prognoz w dziedzinie spoecz W licie do brata (29.09.1957) Arkadij Strugackij tak ocenia jed n z przyczyn artystycznej saboci radzieckiej fantastyki stalinow skich lat: „I jeszcze jedno. [...] Oni miertelnie si boj (o ile w og le maj o tym pojcie) wymieszania gatunkw. A to przecie wielka korzy i doskonaa bro w sprawnych rkach. W zasadzie wiedz to wszyscy: naukowa fantastyka bez przygd jest nudna, „goy” kry mina mog czyta tylko uczniowie. Ale wykorzysta tego prawa nikt nie umie.” [26, s. 647] Na temat poetyki socrealizmu, patrz bibliografia, pozycja 9.

nych konfliktw wyranie wystpuje granica pe nomocnictw naukowej fantastyki. (...) Radziecka literatura pikna moe odtwarza tendencje roz woju ycia spoeczestwa tylko na twardej, mark sistowsko-leninowskiej podstawie. Niepami o dziaaniu obiektywnych praw rozwoju prowadzi do utopii, pozbawia radzieck literatur jej siy, jako potnego rda obrazowego poznania rze czywistoci, wyjaawia z tej prawdy ycia, ktra jest niezmiennym warunkiem literatury socjali stycznego realizmu” [8, s. 355].

Nic dziwnego, e wydawnictwa wolay unika niebez piecznej strefy. „Nieprawdopodobne, ale to fakt” – wspo mina perypetie publikowania Skoku w pustk [«Прыжок в ничто»] (1933) A. Bielajew – „w pocztkowej redakcji charakterystyce bohaterw i realistycznemu elementowi w fantastyce byo powiecone dosy duo miejsca. Ale kiedy tylko w powieci pojawiaa si ywa scena, wychodzca jak gdyby poza „suebn” rol bohaterw – objaniania nauki i techniki, na marginesie ju janiaa uwaga redaktora: „A to po co! Lepiej opisa atomowy silnik” [1,55]. (Mwic o realistycznym elemencie i charakterystyce bohaterw Bielajew mia na myli, zgodnie z definicj Engelsa9, jedy nie „typowe jednostki na tle typowych konfliktw”, wic zgodno utworu z podstawowymi wymogami socreali stycznego „mainstreamu”).

Te zasady obowizyway rwnie w cile technicznej tematyce. Jeeli ju fantastyka opisuje rzeczy nieistniej ce, to nieche bd zgodne z biecym stanem wiedzy i ziszcz si na pewno, jeli – jak wszystkie gatunki litera tury radzieckiej – ma suy spoeczestwu, niech suy najprociej, propagujc rozwj przemysu i nauk stosowa nych. O opowiadaniach Wadima Achotnikowa [Вадима Охотникова] ze zbioru Na granicy moliwego [«На грани Definicja Engelsa, zawarta we fragmencie listu do Margarett Harkness -brzmi: Realizm moim zdaniem zakada oprcz prawdy szczegw, prawd w odtwarzaniu typowych charakterw w ty­ powych okolicznociach... [15, s. 224] Rzecz jasna jest tu mowa o kadym realizmie, ale tym samym i o socjalistycznym.

возможного»] (1947), ktry to tytu wszed w krytyczny obieg jako jedno z okrele gwnego nurtu w fantastyce omawianych lat, pisano e: „szczeglnie w nich ujmuje konkretno i realno fantazji. Te „fantastyczne” aparaty i mechanizmy, o ktrych pisze autor, albo znajduj si ju na granicy urzeczywistnienia, albo s w peni do urzeczy wistnienia moliwe. To przyciga myl czytelnika, popy cha go do samodzielnych rozwaa, wzbudza pragnienie, aby samemu pracowa nad urzeczywistnieniem tych wa nie lub podobnych im projektw” [12, s. 5-6].

Wydawcy konsultowali utwory ze specjalistami, opa trywali je naukowymi posowiami, sowniczkami fanta stycznej i naukowej terminologii itd., krytycy z cyframi w rku sprawdzali moliwo wprowadzenia w czyn ta kiego, a nie innego projektu. W latach czterdziestych po jawia si, koronujca ten sposb mylenia o zadaniach naukowej fantastyki, tzw. „teoria granicy”. Gosia ona, e tematem ksiek powinny by wynalazki i projekty, ktre wejd w ycie w przecigu maksimum najbliszych 15 lat.

W innym wypadku autor „odrywa si od rzeczywistoci” i nie suy rozwojowi ojczystej ekonomiki, a zatem jest kosmopolit. Teori wyznawali tak krytycy, jak i pisarze, traktujc j bardzo powanie. Lider fantastyki lat pidzie sitych, wydawany w bardzo duych nakadach, Wadimir Niemcow [Владимир Немцов] poprzedzi sw powie Uamek soca [«Осколок Солнца»] (1955), ktrej akcj zbudowa na perypetiach zwizanych z eksploatacj do wiadczalnej sonecznej elektrowni, nastpujcym lirycz nym wstpem:

„Tego lata nie byo adnych ekspedycji ko smicznych na inne planety. (...) Czowiek nie na uczy si jeszcze kierowa pogod i y do trzystu lat, zapisw na wycieczk na Marsa nie ogasza no. Niczego takiego nie byo po prostu dlatego, e opowiadanie nasze dotyczy wydarze biecego dnia, ktry drogi jest nam nie mniej ni jutrzej szy. I niech czytelnicy przebacz autorowi, e nie zechcia oderwa si od naszego czasu i naszej planety. Co prawda opowiada on o technice pki co jeszcze niestworzonej – ale czy rzecz w tech nice?” [17, s. 3] prcz tematycznych ogranicze na ksztat fantastyki wpyway: uznanie jej za gatunek wycznie dla modzie y oraz – bdce nastpstwem niewidzenia przez socre alistyczn krytyk literack tych lat kwestii formy literac kiego dziea – cakowite desinteressement dla walorw artystycznych (O. Chuze nawet nie odrnia fantastycz nonaukowego opowiadania od popularnonaukowego, fu turologicznego szkicu). A take radziecka myl i praktyka ekonomiczna epoki, nastawiona wwczas m.in. na roz wizanie problemw energetycznych.

przecitny, fantastycznonaukowy utwr lat czterdzie stych i pidziesitych albo – kameralnie opisywa dzieje pracy nad jakim wynalazkiem w rodzaju promienistego „widra” do prac kopalnianych ze Szmerw pod ziemi [«Шорохов под землей»] Achotnikowa [Охотникова] (1947);

mg poszerza skal wynalazkw, czynic je re wolucyjnymi dla danej dziedziny produkcji, jak w przypad ku podwodnego czogu do wierce na dnie morskim (Zote dno [«Золотое дно»] Niemcowa z 1949), opisywa histo ri bada nad danym naukowym problemem, np. uzyski wania ywnoci z surowcw chemicznych (Dzieje odkry­ cia [«Судьба открытия»] N. ukina [Н. Лукина] z r.). Albo – przedstawia olbrzymie, mogce zmieni oblicze caej planety przedsiwzicia, wzorujc ich obraz na tzw.

„wielkich budowach komunizmu”. Jednym z ulubionych motyww byo ocieplenie Arktyki, o ktrym traktoway np.

Zwycizcy gbin [«Победители недр»] (1937), Wygnanie wadcy [«Изгнание владыки»] (1946) G. Adamowa [Г.Адамова] i Nowy Golfstrom [«Новый Гольфстрим»] (1948) A. podsosowa [А. Подсосова]. w ostatni wysun te projekt nawodnienia rodkowoazjatyckich pusty drog odwrcenia biegu syberyjskich rzek, na ktrego temat wy powiadano si jeszcze na XXVII Zjedzie KpZR.

Jak ju wspomniaem, autorzy wystrzegali si wskaza nia spoecznych skutkw wprowadzenia w ycie wynalaz ku, uywajc ewentualnie w co bardziej zadowalajcych krytykw ksikach motyww typowych dla powieci produkcyjnych (tj. walka wrogw przeciw przemysowe mu sukcesowi pastwa radzieckiego, starcie nowatorskich i konserwatywnych pogldw w kierownictwie budowy, bohaterstwo przy przeamywaniu trudnoci i zwalczaniu skutkw katastrof, osobiste komplikacje bohaterw, np.

gdy kochankowie rni si w pogldach na prac i in.).

Std te opowieci o wielkich fantastycznych budowach okrela si mianem fantastyczno-produkcyjnych.

Warto na koniec zwrci uwag na bojowy duch swo isty uczestnikom wydarze, odzwierciedlajcy charakte rystyczny dla owych czasw stosunek radzieckich mark sistw do przyrody. Wyznawano wtedy tez, e czowiek z przyrod walczy i nie przejmowano si – jak bymy to powiedzieli – ochron rodowiska.

W 1955 roku wzorce, z ktrych bracia mogliby bra przykad, wnoszc z niestety jedynie bardzo skrtowo prze ze mnie zarysowanego stanu gatunku, nie mogy wzbudza zachwytu... nawet u konserwatywnych zwolennikw socja listycznego realizmu. Dziea fantastyczno-produkcyjne byy chore na „schematyzm”, utwory za pozostajce „na grani cy moliwego” – nudne, i takie byo zdanie Strugackich.

przeraaa ich mao tematw: „zapamitaem opowiada nie, w ktrym sza rzecz o cholewach z niecierajc si podeszw” [25, s. 4] – po dwudziestu latach wspomina Boris10. Niemniej w myleniu krytyki o naukowej fantastyce i w stosunku do niej mecenasa zaczy ju – sdz – powo li zachodzi zmiany pozostajce w wyranym, aczkolwiek trudnym do udowodnienia zwizku z „odwil”, majc niedugo nastpi krytyk „kultu jednostki” i zmian strate gii gospodarczej, oraz przygotowywaniem przez kierownic two KpZR, ogoszonego w 1961 r. z trybuny XXII Zjazdu, III programu KpZR, tzw. „planu budowy komunizmu”.

pojawiy si wtedy jeszcze nieczste gosy postuluj ce uczynienie naukowej fantastyki literatur „wielkiego marzenia”, majc zajmowa si nie propagand najnow szych wynalazkw, lecz opisaniem przyszoci. Rodzi si Mia najprawdopodobniej na myli opowiadanie „Volseb nye botinki”, aut. V Saparin (1958) [«Волшебные ботинки»

В.Сапарина].

projekt powierzenia temu marginesowemu i „podejrzane mu” gatunkowi zada nieomal kluczowych.

Ale zdawano sobie spraw, e z literackiego punktu wi dzenia gatunek do tego nie dors. proponowano osabienie ogranicze w swobodzie futurologicznej. Fantasta nie byby ju zobowizany nie myli si w szczegach, wystarczy oby, by celnie okrela tendencje rozwoju. Nie musiaby kierowa si wycznie uznan, wprowadzan w ycie wie dz o technice. przeciwnie! Miaby wykorzystywa mo liwie najnowoczeniejsze osignicia i hipotezy naukowe.

(Zasada „naukowoci” fantastyki dugo miaa pozosta i dla niektrych wci pozostaje w mocy.) postulowano roz cignicie na SF wszystkich praw i obowizkw „wielkiej literatury”, tj. socjalistycznego realizmu, przypominajc jednoczenie sobie o jego „przyszociowym” ukierunko waniu. Dodam, e doktryn powoli zaczynano wwczas pojmowa nie tak dosownie i wulgarnie.

Literatura fantastycznonaukowa – zaczto pisa – ma przede wszystkim stworzy nareszcie godn tego miana komunistyczn utopi, a w ksikach nurtu technologicz nego naleyte miejsce musi uzyska ukazywanie spoecz nych skutkw danego osignicia. Zaproponowano jakby przeprowadzenie powtrnej syntezy technologicznego, utopijnego i przygodowego pierwiastka. Tak powstawa yby ksiki i interesujce dla czytelnika, i propagujce wiedz, i wysoko artystyczne. Warto artystyczna utwo rw dla socrealisty rwnoznaczna jest z prawd czasw i charakterw, a penokrwistych (tj. typowych) ludzkich jednostek nie wykreuje si bez stworzenia odpowiednio bogatego obrazu ycia wraz z jego konfliktami, bo to dwie strony jednego medalu. przekonywajca posta bohatera bya warunkiem rozcignicia z kolei na gatunek kategorii patosu i tym samym uczynienia go godnym wypeniania misji, ktr mu przeznaczano. Do entuzjazmu w budowie komunizmu moe zachci odbiorcw m.in. bohaterski i romantyczny wzorzec postaci, bohaterowie, ktrych chciano by przedstawia sobie jako dalekich potomkw.

W 1955 roku postulaty, przedstawiane tutaj przeze mnie niejako w ich rozwinitej formie, wypowiadano jeszcze do cicho. Z pewnoci wielu twrcw i dziaaczy my lao po staremu, skoro definiowano SF jako „literatur, ktr interesuj drogi technicznego rozwizywania okre lonych problemw, a wic: naukowe hipotezy, odkrycia, wynalazki same z siebie” [20, s. 272]11, jeszcze w roku. przede wszystkim za nawet autor szkicu – mojego rda dla poznania korzeni przewrotu majcego zaj w kilka lat pniej, S. potawskij [С.Полтавский], nie by w stanie wyobrazi sobie nieschematycznego wypenie nia wasnych postulatw: np. wzorem bohaterw byy dla niego postacie Daleko od Moskwy [«Далеко от Москвы] Wasilija Aajewa [Василия Ажаева] [zob. 19].

A zatem poszukujcy – jak wszyscy, co zaczynaj – ja kiego podparcia, Strugaccy mieli do dyspozycji nie byle jaki konglomerat nowych projektw w zalkowym stanie i przestarzaych wzorw. Zobaczmy, co wyszo.

*** Temat Krainy purpurowych obokw stawia j zdecy dowanie poza granicami fantastyki „na granicy moliwe go” czy „bliskiego celownika”: wyprawa na Wenus... lata dziewidziesite dwudziestego wieku... Brak modzie owego bohatera i sercowe komplikacje postaci kwalifi koway j – przynajmniej w jej czasach – na ksik co najmniej dla „modziey starszej”. Szczeglnie niejasne napomknicie o jakim skandalu na dalekiej kosmicznej stacji, zakoczonym mierci ony pniejszego dowdcy wyprawy, Anatolija Jermakowa, i zakazem uczestnictwa kobiet w dalekich wyprawach, nie mieci si w poetyce prozy dla modego czytelnika.

prcz tego wyranie wida, e Strugaccy hodowali nowym propozycjom. powie miaa by i wysoce arty styczna (tj. mie „nieschematycznych” bohaterw), i „na ukowa”, czyli popularyzujca najnowoczeniejsz wiedz, i rozrywkowa, trzymajca czytelnikw w napiciu. Miaa nastpnie speni socrealistyczne marzenie o jak najpe niejszej wizji przyszego spoeczestwa, polemizowa ze schematami, zarwno bdcymi wasnoci w ogle Wypowied Aleksandra Kazanceva [А.Казанцев].

prozy niedawnej przeszoci, jak i fantastyki szczeglnie.

Uwikali si autorzy take i w niemia krytyk wsp czesnoci, w ktrej dali jedynie wiadectwo cakowitego jej niezrozumienia, ale o tym pniej.

Dua jak na debiut, szesnastoarkuszowa powie po dzielona jest na trzy czci. W pierwszej mody rosyjski in ynier, Aleksiej Bykow, przybywa wezwany do Moskwy, gdzie ze zdumieniem dowiaduje si, e proponuj mu udzia w wyprawie kosmicznej, ma by kierowc trans portera, na ktrym – ju na Wenus – planuje si dotarcie do okolicy niezwykle bogatych z rud, zwanej Uranow Golkond. Zapoznajemy si z fotonowym statkiem ko smicznym „Chius”, mogcym (ze wzgldu na wiksz ni „stare atomowo-pulsacyjne rakiety”) moc zapocztkowa przewrt w podrach midzyplanetarnych. Cz druga powicona jest podry i kosmicznym przygodom sze ciu miakw. Trzecia – dziejom badania planety.

po niezwykle trudnym ldowaniu wyprawa rozdzie la si. Bykow z kolegami udaj si w transporterze w stron Golkondy, po drodze jeden z nich tajemniczo gi nie. pozostali docieraj na miejsce, buduj prowizorycz ny kosmodrom dla nastpnych wypraw, przeprowadzaj wstpny, geologiczny zwiad terenu. W powrotnej drodze podziemny wybuch jdrowy niszczy transporter, ginie dowdca, Jermakow. W ostatnim rozdziale wyniszczona chorobami, brakiem tlenu i godem trjka dowleka si do statku, cho pilot „Chiusa”, Krutikow zmuszony by zmie ni miejsce postoju. Utwr koczy opuszczony w polskim wydaniu epilog opisujcy waciwy podbj planety – list geologa Jurkowskiego, napisany jakie cztery lata po wypadkach do Bykowa, studiujcego w Wyszej Szkole Kosmonawigacji.

Strugaccy zdecydowali si przede wszystkim zaczerp n ze starej, bielajewowskiej i wczeniejszej tradycji gatunku – powyszy schemat fabularny, typowy jest dla powieci przygodowo-podrniczej. Dodatkowo, aby czy telnik by bardziej do tekstu „przykuty”, autorzy wprowa dzili wicy akcj motyw sensacyjnej tajemnicy – tzw.

„czerwonego krgu”. Okae si, e takie krgi tworz na gruncie niebiakowe bakterie „ywice si” promienio twrczoci i – gdy zblia si podziemna atomowa eksplo zja – oczekujce wok. W taki krg wpad wanie trans porter. Element sensacyjny nie by ju – zauwamy – kon wencjonaln pogoni za szpiegami i mia speni postulat zastosowania w dziele SF zwornika akcji naturalnego dla gatunku, wtopionego w fantastyczn fabu i przynosz cego naukow wiedz, w przeciwiestwie do dotychczas uywanych, gatunkowo cudzych.

Ale pisarze nie mogli zrezygnowa i z prby sprostania wymaganiom socjalistycznego realizmu w fantastyce, wic postanowili obciy ten schemat rwnie problematyk spoeczn. Skorzystali z wzorca fantastyczno-produkcyjne go. Fabua utworu przygodowo-podrniczego, jednowt kowa (niekiedy rozdziela si na dwa wtki rwnolege), po legajca na nastpstwie przygd – od epizodu do epizodu, miaa wic speni rol szkieletu dla treci charakterystycz nych dla socrealistycznej powieci produkcyjnej, gdzie ak cja opiera si na intrydze, wystpuj konflikty i starcia dwu si, co wymaga z reguy fabuy wielowtkowej, bo czyta jcy powinien poprzebywa z narratorem we wszystkich walczcych obozach. Zadanie byo trudne. Strugaccy pora dzili sobie, przenoszc jak gdyby drugi, zwizany z dziaal noci „wroga” wtek w umysy bohaterw, markujc go.

I tak, jeli spojrze na Krain purpurowych obokw jako na utwr produkcyjny, to gwnemu, klasowemu kon fliktowi, zawsze obecnemu w socrealistycznych produk cyjniakach odpowiada tutaj konflikt ludzie-dzika przyro da, ktrej ujarzmienie jest gwnym zadaniem czowieka.

Chcc wywiza si z obowizku ukazania takiego kon fliktu, Strugaccy z jednej strony wymylili wiele naprawd gronych niebezpieczestw kosmosu i planety, co wyszo powieci na dobre, ale z drugiej musieli chwyci si tak dziwnego rodka, jak poredniej animizacji Wenus;

boha terowie bez przerwy podkrelaj, e prowadz z ni wojn, e to bitwa – a ofiary porwnuj ze stratami frontowymi.

Nawet wygraaj: „Wrcimy tu jeszcze... przyjdziemy!

Zapacisz nam za nasze mki, za mier! (...) Zakujemy ci w stal i beton! Bdziesz pracowa” [24, s. 307].

Tu skutki byy przeciwne, bo w aden sposb nie da si zrobi z planety takiego przeciwnika, jak imperiali styczni agenci, i deklamacje powysze brzmi sztucznie.

Rozwizanie konfliktu przeprowadzone zostao znw po dug tradycji „optymistycznej tragedii”, w epilogu oraz w koczcej waciw narracj, penej patosu scenie: oca leli kosmonauci przysuchuj si sygnaom nadawanym z ustawionych przez nich naprowadzajcych radiostacji i wiedz, e towarzysze nie zginli darmo, bo po nich przyj d inni.

Konflikt: ludzie-przyroda, pomylany jako naczelny w komunistycznym spoeczestwie, tylko po czci mg obroni powie przed zarzutami „bezkonfliktowoci” i – jako nie w peni w swej realizacji przekonywajcy – wymaga uzupenienia. Bracia wprowadzili wic inne:

zwolennicy postpu a konserwatyci oraz indywidualizm kolektywizm.

Lot „Chiusa” jest postulowanym w socrealistycznej poetyce „przeomowym momentem w yciu spoecze stwa”. Rakieta o wielkiej mocy ma pozwoli ludziom sta si gospodarzami w Ukadzie Sonecznym (ludzko w momencie rozpoczcia akcji lata ju w kosmos trzydzie ci lat ~ to podkrelenie byo wwczas polemiczne wobec tradycji fantastyki radzieckiej, bo opisywane dotychczas wyprawy byy z reguy pierwszymi) i zdoby olbrzymie bogactwa, co zmieni ycie na ich planecie. Wokoo idei nowego napdu od dawna trwaa i trwa walka pogl dw. Teraz ma nastpi ostateczne rozstrzygnicie: jeeli „Chius” nie wrci, konserwatyci wezm gr i badania Kosmosu zahamuj.

Sprawa porednio wprowadza konflikt w zaodze.

porednio – bo dzieje cementowania si jej jako kolek tywu (znowu typowy motyw socrealistyczny) ujto w schemat konfliktu indywidualizmu z kolektywizmem.

Odpowiednik negatywnego bohatera (kosmonauta i ko munista zupenie negatywny by nie moe), odznaczajcy si najsabsz spord postaci wytrzymaoci psychofi zyczn, Jurkowski, jest zdania, e „wszdzie i zawsze na przd szli entuzjaci-marzyciele, samotni romantycy, i to wanie oni wytyczali kierunki, torowali drogi dla admi nistratorw, inynierw...” [24, s. 120]. – Jest ono nie do przyjcia dla radzieckiego marksisty tamtych lat i spotyka si z gorc polemik innych bohaterw, uwaajcych si za „zwykych pracownikw”.

Gdyby pogld Jurkowskiego zwyciy, to zaoga nie umiaaby si, by moe, wycofa, zgubiaby siebie sam, zmarnowaa wyniki oraz – tu wtki mylowe si cz – po grzebaaby ide fotonowej rakiety. Najwaniejszym, cho tylko „w mylach” (o rzeczywistym konflikcie w zaodze statku kosmicznego wszak mowy by nie moe), prze ciwnikiem Jurkowskiego jest gwny bohater i najsympa tyczniejsza posta – Bykow. Nie lubi si, ale Jurkowski uzna autorytet czowieka, ktrym dotd cicho pogardza, co wiadczy o pozytywnym przeomie wewntrznym (na stpny typowy motyw).

Wprowadzenie do utworu przygodowego problematyki rodem z powieci produkcyjnych stworzyo realne niebez pieczestwo dla „formatu osobowociowego” bohaterw, psychologicznego prawdopodobiestwa ich postpowania i mylenia. poniewa akcja dotyczya czego innego, wy prawy – ca problematyk zwizan z powyej opisany mi konfliktami przyszo prezentowa i rozstrzyga niemal wycznie za pomoc monologw wewntrznych i dialo gu, niekiedy caych tyrad. Do tego dochodzia konieczno przekazania informacji popularnonaukowej rwnie tymi samymi rodkami.

Mimo wic e mwienie na co dzie o tzw. „wielkich sprawach” i uywanie „wielkich sw” Rosjanin w o wiele wikszym stopniu ni polak ma za naturalne, postaciom „Krainy purpurowych obokw” grozioby beznadziejne zeschematyzowanie, sztuczno, gdyby nie starania pisa rzy, aby postaciom pozytywnym przyda troch kontro wersyjnych cech (np. ten idealny niemal Bykw bardzo si czasami boi) – i odwrotnie. po drugie ratowa Strugackich humor, sprawna indywidualizacja jzyka, denie do przedstawiania zwykych, ludzkich sytuacji yciowych.

Bohaterowie artuj, maj swoje kopoty osobiste (jedne go z nich opucia ona), a niekiedy zupenie nietypowe reakcje: pierwszy raz widzc czowieka w skafandrze, spanikowany Bykw najnormalniej go spra12.

W sumie postacie „ludzi komunistycznej przyszoci”, aczkolwiek zdradzay niedostatki, lady apriorycznego konstruowania ich wedle wzorcw „produkcyjnych” i teo rii marksizmu, tzn. zgodnie z marksistowskim ideaem tzw.:

„jednostki wszechstronnie rozwinitej”, byy na tyle reali styczne, e krytyka zmuszona bya uzna, i Strugaccy po kazuj „ludzi przyszoci maksymalnie przypominajcych wspczesnych” [6], i ujrze w tym wyrnik ich pisarstwa, co ostatecznie wiadczyo, i bohaterowie przekonywali.


Niestety dotyczyo to jedynie postaci cile pierwszego planu. Inne, zwaszcza „stalowy” Jermakow, kontynuowa y niedawne i wkrtce uznawane za niechlubne, tradycje.

A zreszt sdz, e Strugaccy, zachowujcy wwczas wierno naczelnym zasadom poetyki socrealistycznego realizmu w jej wczesnej realizacji, po prostu nie uwaali za artystyczny bd pozostawienia niektrym bohaterom jedynie funkcji nosicieli patosu.

pisarze nie przeciwstawili si sztampom, zwizanym z wprowadzaniem do dziea SF problematyki popularnonau kowej. Wiadomoci z rnych dziedzin wykadali Bykowowi towarzysze, sam sobie przypomina podstawowe fakty z en cyklopedii i podrcznikw z dokadnoci psychologicznie Wszystkie te eksperymenty budziy nie lada niepokj u wydaw cy. Boris Strugackij wspomina: „Nasz redaktor, kochany Izaak Markowicz Kassel, najwyraniej by uczuciowo rozdarty. Z jednej strony rkopis mu si podoba, byy tam przygody, bohaterskie wy czyny i opiewano zwycistwo ludzkoci nad podstpn przyrod – a wszystko to opierao si na solidnym fundamencie naszej radzie ckiej nauki i materializmu dialektycznego. Lecz z drugiej strony, to wszystko, jak na te czasy, to wyranie byo nie to. Bohaterowie byli prymitywni. pozwalali sobie na przeklestwa. Kcili si i mao co a nie bili. podstpna przyroda bya bezlitosna. Ludzie wariowali i ginli. Oto w radzieckiej powieci dla dzieci bohaterowie – nasi ludzie a nie jacy tam szpiedzy, czy wrogowie ludu – kosmonauci!

– ginli, ostatecznie i bezpowrotnie. I nie byo adnego happy endu, adnych wszystkogodzcych sztandarw w epilogu... To nie byo przyjte w owych czasach. To byo ideologicznie podejrzane – do tego stopnia ideologicznie podejrzane, e prawie ju nie do prze pchnicia.” [26, s. 646] nieuzasadnion, co fatalnie odbijao si na jego osobowo ciowym formacie, wtrnie go schematyzowao. Niekiedy w roli prelegenta wystpi musia narrator13.

Zadania popularyzatorskie potraktowano w „Krainie...” powanie, starajc si pokaza czytelnikowi moliwo ci rozwoju nauk i technik bdcych albo w powijakach (chemia polimerw), albo niewiele starszych (fizyka i energetyka jdrowa), wspominajc o niedawno zabronio nych w ZSRR: teorii wzgldnoci, cybernetyce, genetyce itd. wiat przyszoci nasycono rwnie nowymi wyna lazkami, nie „cudownymi”, lecz w latach pidziesitych w peni przewidywalnymi (wideofon, chlorowinylowy paszcz), w czym powie korespondowaa nieco z „bli skim celownikiem”.

Notabene Strugaccy starali si, ale o tyle, o ile stara si mog naukowiec-teoretyk i humanista (Boris Strugacki jest z zawodu astronomem, a Arkaduj by japonist): poza wic naprawd cisymi wiadomociami z astronomii i przekonywajcym opisem fenomenw kosmicznych, kt ry wrcz nieporwnywalny jest z tym, co byo w fantastyce do nich, i dzi jeszcze nie razi anachronizmem – „perspek tywy rozwoju nauki i techniki” sugerowano odbiorcom sowotwrczo, rnymi „atomokarami” i dziwnymi po mysami w rodzaju tkaniny, gdzie „siatka atomw jednej warstwy materiau uoona jest prostopadle do siatki ato mw drugiej warstwy”, co byo chyba zbyt prostoduszn analogi do sklejki stolarskiej. Trzeba jeszcze wymieni fascynacje biologiczne.

Na koniec Strugaccy starali si sprosta zadaniom wyznaczonym twrcy przez teori i praktyk realizmu socjalistycznego, tzn. zadaniom uczestnictwa w yciu Zoliwy krytyk narzeka: Kraina purpurowych obokw pod wieloma wzgldami przypomina ksiki: Wadki – Argonauci kosmosu, Wokowa – Gwiazda zaranna, Martynowa – Dwiecie dwadziecia dni w gwiazdolocie. U Strugackich, jak i we wszystkich tych ksikach, gwny bohater to nowicjusz, ktremu wyrokiem losu (tj. autora – rzecz jasna) przychodzi bra udzia w zoonym lo cie midzyplanetarnym. Nowicjusza trzeba, rzecz jasna, zaznajomi z astronomi i teori lotw kosmicznych... No i zaczyna si trwajce bez koca cytowanie astronomicznych i innych podrcznikw.” [11] spoecznym, nie tylko porednio, przez ukazywanie „zma terializowanego” ideau, ktr to rol zamierzano wanie wyznaczy literaturze SF, ale i bezporednio: prbujc ocenia niedawne lata. I wykazali bardzo ma spostrze gawczo. Ich perspektywa ograniczya si do rejestracji najbardziej zewntrznych przejaww spoecznego za:

„Czasami odnosz wraenie, e wlecze si za sob stare obyczaje, wlecze je z czasw, kiedy jeszcze trzeba byo «napompowywa ludzi gadaniem», eby wykonywali naj zwyklejsze, elementarne obowizki” [24, s. 125] – tak np.

bohaterowie protestowali, dowiedziawszy si o zaplano wanym przed odlotem uroczystym obiedzie14. Natomiast w powieci bezkrytycznie przeniesiono w stosunkowo bli sk, ale przecie ju komunistyczn przyszo bardziej „gbinowe” cechy spoeczestwa stalinowskich lat.

Oto, jaki jest w przyszy wiat. Bykw czyta gazet, ktra tak go wzrusza, e chce j wzi na statek jako przy pomnienie i symbol ojczystej planety:

„Odwaniej wprowadza w ycie nowoczesne zasady orki” woa artyku wstpny. „Uczniowie z Islandii spdzaj wakacje na Krymie”, „podwodne sowchozy Dalekiego Wschodu dostarcz ponad plan 30 milionw ton planktonu”, „Nowa elektro wnia atomowa o sile ptora miliona kilowatw zaczta prac w Wierchojasku”, (...) „Na star cie stuletni ywiarze”. Bykw przerzuca tylko stronice: „Festiwal stereofilmw krajw Ameryki aciskiej”, „Budowa anglo-chisko-radzieckie go obserwatorium astronomicznego na Ksiycu”, „Z Marsa donosz...” [24, s. 128].

Jeli nie liczy powikszenia skali przedsiwzi eko nomicznych i nie bra pod uwag konkretnych historycz nych drobiazgw, rni si te tytuy od nagwkw gazet z lat pidziesitych tylko jednym istotnym szczegem:

wiat przyszoci yje w pokoju. Wraenie to Strugaccy Niepokj ich wzbudzay take donosy, ale z charakterystycznym wyjtkiem: bohaterowie powieci uwaaj za rzecz normaln donos do kierownictwa, jeli dotyczy wykroczenia mogcego zaszkodzi „wsplnej sprawie” – w tym wypadku przygotowaniom do lotu.

potgowali skutecznie, aczkolwiek najprostszym z mo liwych sposobw, starannie wymieniajc najrozmaitsze narodowoci bohaterw kosmosu. Kog nie spotyka my, o kim nie syszymy! Nie liczc narodw ZSRR, s Anglicy, Czesi, Chiczycy (tylko w wydaniach sprzed 1968 roku), Hindusi, Brazylijczycy. Zwaszcza Trzeci wiat reprezentowany jest bogato, co ma by dla czytaj cego znakiem przezwycienia dysproporcji w wiatowej ekonomice. Wszyscy wsppracuj, lotami kosmiczny mi zarzdza oglnowiatowa rada, tj. Midzynarodowy Kongres Kosmogatorw. Najprawdopodobniej albo zasza ju na caym wiecie rewolucja, albo przynajmniej dwa systemy polityczne nie konkuruj, skoro nastpio rozbro jenie. Bykw uczy si w byej szkole wojsk pancernych.

Wnikliwego czytelnika jeszcze bardziej wobec tego ude rzy militarny dryl15 i cisa reglamentacja informacji w otoczeniu Bykowa, atmosfera wojskowego obozu w caej kosmonautycznej organizacji.

Nie zadziwia drakoska dyscyplina przygotowa do lotu, ktra ma uzasadnienie w wymaganiach stawianych czowiekowi przez midzyplanetarn przestrze. Wojsko wy szyk i komendy mogy ewentualnie by pozostao ci tradycji. Ale kierownik przygotowa do wyprawy Krajuchin jest w caej organizacji wadc absolutnym. Co chwila widzimy go, gdy urzdza awantury w razie op nie w wykonaniu jakiego zadania, sam pilnuje kadego drobiazgu. Wraz z Jermakowem urzdzili pono strasz liw awantur w zaopatrzeniu. W razie potrzeby spenia te prokuratorskie funkcje, np. zarzdzajc umieszczenie niedbaego pracownika w areszcie.

Moliwe e liczne „wojskowe” zachowania bohaterw s pozo staoci po jednej z pierwotnych wersji tekstu. Znw si odwoam do wspomnie Borisa Strugackiego: „Wedle najjaniejszego rozka zu zadano, by usun jakiekolwiek wzmianki o wojskowych w kosmosie – „adnej papachy, adnych pagonw by tu nie moe;

nawet wspominanie o nich jest niewskazane” – i czogista Bykow „paroma miaymi pocigniciami pira” zosta przeksztacony w byego kapitana, a obecnie kierownika transportu [зампотеха] u geologw.” [26, s. 649] pisarze nie zorientowali si, e ukazujc baagan i dyscyplinarne metody jego przezwyciania, przenosz w przyszo centralistyczn ekonomik lat stalinowskich (tj. ekonomik typu wojennego) bez zastanowienia si, czy w takim systemie zarzdzania w ogle moliwe jest osignicie sukcesw w rodzaju rozwinicia na szerok skal eksploatacji kosmosu i czy taka wizja zgodna jest choby z teori komunizmu.

cise scentralizowanie odciska sw piecz na osobowo ciach. pewne niemiae dania konsultowania decyzji kie rownictwa z bezporednio zainteresowanymi tymi decyzjami podwadnymi kwalifikowane s przez w peni pozytywnych bohaterw jako drobnomieszczaskie przeytki i przejawy niedostatkw charakteru. Mimo skonnoci do bohaterskich wyczynw, postacie nie odznaczaj si ani samodzielnoci mylenia, ani odwag cywiln. Wol samemu nie podejmowa yciowych decyzji. Charakterystyczne jest np. to, e wahania Bykowa, ktry nie wiedzia, czy zgodzi si, czy nie na propo zycj udziau w wyprawie, przecio zapewnienie Krajuchina, e od dawna „mia go na oku” i jest przekonany, e sobie po radzi. Wedle Aleksieja przeoony i pastwowy dziaacz „wie lepiej” i lepiej zna jego moliwoci ni on sam!

Moe najbardziej drastycznie nielogicznym, a przy tym majcym najwiksze znaczenie dla rozwoju akcji zja wiskiem jest panujca w krajuchiskiej organizacji zasada zachowania tajemnicy i reglamentacji informacji, swoista dla zhierarchizowanych grup spoecznych typu wojsko wego. po co tajemnice, sie wartownikw, sprawdzaj cy wszdzie przepustki portierzy, skoro pono problemy wiatowego pokoju zostay rozwizane?

Nie ma take adnego uzasadnienia w logice fabuy bardzo staranne reglamentowanie informacji dostpnych bohaterom. Na przykad podczas przygotowa do lotu dana cz zaogi nie wie, jaki jest program treningu po zostaych kosmonautw.

Ba! Bohaterowie nie mog z sob nawet szczerze porozmawia. Bya wyej mowa o kon sekwencjach, jakie miaby dla kwestii podboju kosmosu nieszczliwy fina wyprawy. podczas radiowej rozmowy ze statkiem Krajuchin chcia by jako przestrzec Jermakowa, przypomnie mu, ile zalee bdzie od tego, czy zdoa by wystarczajco ostrony, ale nie zdecyduje si, bo musiaby zdradzi podwadnemu (przybranemu synowi!) fakt istnienia rnicy zda w kierowni ctwie Komitetu.


Tak... „Krain purpurowych obokw” dla jej war stwy przygodowej dotd czyta si w Rosji i w polsce.

Teoretyczne, programowe ambicje autorw s dzi jed nak nie do odczytania, mona je najwyej „wypreparo wa” z tekstu w procesie historycznoliterackiej analizy.

Informacje technologiczne, kosmograficzne i inne s przestarzae lub znane. Ale powie pozostaa ciekawym dokumentem ograniczonoci ludzkiej fantazji, zwaszcza w tym, co tyczy si spoecznego wiata. Stanisaw Lem zarzuca kiedy16 amerykaskiej SF szczeglny konserwa tyzm spoeczny. Do pewnego momentu jej dziejw doty czy to rwnie fantastyki radzieckiej.

*** Sdz, e znaczenie omawianej powieci w historii ra dzieckiej fantastyki przeomu pidziesitych i szedzie sitych lat najtrafniej (na przeomie 1997/98 roku) okreli jej yjcy dzi wspautor (zaznaczajc rwnoczenie, e w twrczoci braci Strugackich stanowia ona epizod – je li nie liczy paru opowiada – praktycznie odosobniony):

„eby si przynajmniej jeden ze wszystkich Science Fiction eers raz zajkn o socjalizacji, chociaby tylko gwnych gazi przemysu [...] – lecz nie ma tak dobrze. Wcale nie o to idzie przy tym, by mieli Amerykanie propagowa jako idea utopii – komu nizm [...], ale pojecie to zostao ze sownika SF wykrelone, jeli nie stanowi podwalin dystopii postorwellowskiego rodzaju.

Tote warto przelotnie zauway, e wachlarzem politycznych przekona, wyznawanych przez wikszo autorw, Science Fiction umieszcza si wyranie po prawicy [...]” [13, t. 2, s. 435].

Czy nie jest analogiczne, e Strugackim, mimo ich wczesnego caego pisarskiego „rewolucjonizmu”, nawet nie wpado wtedy do gowy „zajkn si” o bardziej demokratycznym gospodarowaniu i stosunku do jednostki ludzkiej?

„„Kraina...” okazaa si typow opowieci okresu przej ciowego – obarczon chropawym moralizatorstwem i gu pim ideologicznym naboestwem fantastyki „bliskiego celownika”, a rwnoczenie nie pozbawion atrakcyjnoci, fantazji, prawdziwego zapau i naiwnego pragnienia, aby natychmiast, wanie teraz stworzy co na miar pira Wellsa, albo choby Bielajewa” [26, s. 650] Stanowia ona – jak sdz – pewien przejaw ostrone go i czstkowego buntu estetycznego, ktry mia miejsce przy rwnoczesnym braku jakiegokolwiek sprzeciwu ide ologicznego. W peni respektujc podstawowe zaoenia socrealizmu, zbuntowali si bracia przeciwko tym, es tetycznym i genologicznym kanonom owego kierunku, ktre wwczas skazyway naukow fantastyk (a wic i ich – jej twrcw) na wegetowanie nie tylko na margi nesie literatury, ale i – praktycznie – poza ni. pragnli wic swego rodzaju awansu fantastyki w ramach realizmu socjalistycznego. Natomiast ani sam socrealizm, ani rze czywisto, w ktrej yli – nie wzbudzay jeszcze wtedy ich wtpliwoci. Te miay dopiero nadej.

Nic wic dziwnego, e po latach Boris Strugacki tak oceni owo modziecze, swoje i Brata dzieo:

„Niechaj ta powie zostanie w fantastyce, jako pewien kaleki pomnik postawiony caej epoce, ta kiej jak bya – z jej gorcym entuzjazmem i za chwycon gupot, – z jej szczerym pragnieniem dobra poczonym z kompletnym niezrozumie niem tego, czym jest dobro, – z jej nieokieznan gotowoci do powice, – z jej okruciestwem, ideologiczn lepot i klasycznym, Orwellowskim dwjmyleniem. Bo byy to czasy zowrogiego do bra, sucego yciu zabijania, „milczcej fanfaro nady i mdrej bezmylnoci”. I nie mona tego cza su wykreli ze spoecznej pamici. Najgupsze, co moglibymy zrobi – to szybko o nim zapomnie.

Naley przynajmniej pamita te czasy – pki ich nasiona nie sprchniej”. [26, s. 651] BiBLiOGraFia:

1) Беляев А. «Аргонавты Вселенной»: [Рец. на роман В. Владко] // „Детская литература” 1939. № 5, s. 55.

2) Бритиков А. Русский советский научно фантастический роман, Ленинград: Наука, 1970, ss.

448, tu s: 96-101 i 135-145.

3) Callois R. „Od bani do science fiction” [w:] Callois R. Odpowiedzialno i styl: Eseje, Warszawa:

pIW, 1967, s. 29-65.

4) Чернышева Т. Природа фантастики, Иркутск, Изд-во Иркут. ун-та, 1985, ss. 336.

5) Горький М. „Наша литература – влиятельнейшая литература в мире: Речь на втором пленуме Правления Союза советских писателей 7 марта 1935 года”, [w:] Горький М. Собрание сочинений в 30 т., Т. 27, Москва.

Гос. изд-во худож. лит, 1957. s. 412-421.

6) Днепров Анатолий, „Научная фантастика для исследования будущего ”// Молодой коммунист, 1961, nr. 8, s. 112-119.

7) Eile S. wiatopogld powieci. Wrocaw 1973, Ossolineum, Komitet Nauk o Literaturze polskiej pAN.

8) Хузе О. „Советские научно-фантастические кни ги о будущем” [w:] „Вопросы детской литературы”.

Москва-Ленинград, Детгиз, 1953, s. 349-373.

9) Kajtoch Wojciech: “Z mojego archiwum (Kosiski, parnicki i... socrealizm)” [w:] W. Kajtoch [red.] Proza, pro­ za, proza... (opowiadania, fragmenty, eseje, notatki), tom 3, Krakw 1997, Zwizek Literatw polskich – Oddzia w Krakowie, ss. 516, s. 319-332.

10) Кайтох Войцех. „Братья Стругацкие: Очерк творчества. Пер. с пол. В. Борисова” [w]: Стругацкий Аркадий, Стругацкий Борис Собрание сочинений в т. Т. 12, дополнительный, ss. 671, tu ss. 409-670.

11) Каплан е. „Только не схемы!” // Литература и жизнь, 1960, 8 января 12) Лавренев Б. „Реалистическая фантастика” [w:] Охотников В. На грани возможного, Москва, Молодая гвардия, 1947, s. 5-6.

13) Lem Stanisaw, Fantastyka i futurologia, tom l i 2, Krakw 1973, WL, ss. 452 i 579, wyd. II.

14) Луначарский А: „Социалистический реализм”, [w:] Луначарский А. В. Полное собрание сочинений в т., Т. 8., Москва, Худож. лит., 1964, s. 491-523.

15) Markiewicz Henryk: Gwne problemy wiedzy o literaturze Krakw, 1976, WL, wyd. IV.

16) Неелов е. Волшебно-сказочные корни научной фантастики, Ленинград, Изд-во Ленинград. ун-та, 1986, ss. 200.

17) Немцов В. Осколок Солнца, Москва, Молодая гвардия, 1958. s. 256.

18) Петров Сергей М., Социалистический реализм.

История, теория, современность, Москва 1984, „Советский писатель”, ss. 472.

19) Полтавский С. „Пути и проблемы советской на Пути учной фантастики» // «Вопросы детской литературы», Москва-Ленинград, Детгиз, 1955, s. 106-162.

20) Ревич В. „Реализм фантастики” // „Фантастика 1968”, Москва, Молодая гвардия, 1968, ss. 270-298.

21) Стругацкий А. „Трудно быть фантастом. Беседу записал С. Кашницкий” // „Московский комсомолец” 1980, 17 сент., s. 2.

22) Стругацкий А. „Фантастика всегда актуальна.

Интервью брали О. Блохин, С. Замогильный” // „Коммунист” (Саратов) 1982, 27 авг., s. 4.

23) Стругацкий А., Стругацкий Б. „Фантастику любим с детства. Беседа с писателями” // „Аврора” 1981, № 2., ss. 150-155.

24) Стругацкий А., Стругацкий Б. „Страна багро Страна вых туч”, [w:] Стругацкий А., Стругацкий Б. Собрание сочинений. Т. 1-11. – Донецк: Сталкер, Terra Fantastica, 2000-2001, t. 1, ss. 34-332.

25) Стругацкий Б. „Мы пишем о земном человеке.

Интервью записал П. Огус”, „Иртыш” (Семипала тинск) 1983, 16 апр., s. 4.

26) Стругацкий Б. „Комментарии к пройденному ”, [w:] Стругацкий А., Стругацкий Б. Собрание сочи­ нений Т. 1-11, Донецк: Сталкер;

Terra Fantastica, 2000 2001, t. 1, ss. 638-664.

27) Zgorzelski A. Fantastyka. Utopia. Science fiction.

Ze studiw nad rozwojem gatunkw, Warszawa, pWN, 1980, ss. 205.

Wojciech Kajtoch (poland, Krakw) ABOUT THE FIRST STORY OF THE STRUGATSKY BROTHERS Summary The idea for the story In the Country of Purple Clouds of the Strugatsky brothers appeared circa 1952. Boris and Arkadij Strugatsky found the incentive for writing their first science fictional work in their readerly displeasure with the level of science fiction of their times. The au thor outlines the social and literary circumstances of the Soviet era when, after the respected fantastic literature of Aleksandr Bogdanov, Aleksej Tolstoj, Aleksandr Beljaev and fantastic literature with anti-capitalist elements of Marijeta aginjan and Lazar Lagin, science fiction lost esteem as unrealistic prose and came close to popular sci ence with elements of young adult-oriented adventure lit erature.

After a short plot depiction of the story In the Country of Purple Clouds, which starts with the summoning of young Bikov to a interplanetary mission, a voyage with the photon rocket “Hios” to Venus and mysterious events surrounding a mine with radioactive ore, “the Golconda of Uranus”, attention is called to those elements that keep the traits of Soviet science fiction (adventure, travel ac count) and to elements which diverge from contemporary schemes of Soviet science fiction – (conflict human vs. na ture instead of conflict of the production forces, mentions of personal details from the hero’s life, mentions of hero’s fear, high artistry of the storytelling etc).

Aleksandra Korda-Petrovi (Srbija, Beograd) TRI EKA ROBOTA (K. ApEK – F. NOVOTNI – E. BONDI) Апстракт: Nauno-popularna odrednica robot povezuje dela tri znaajna autora ekog SF: Karela apeka, Franti eka Novotnog i Egona Bondija. Tri autora iz razliitih knji evnih perioda, tri razliita knjievna senzibiliteta i tri pred­ stavnika razliitih faza u razvoju eke knjievne SF tematike, svojim pristupom fenomenu robota skiciraju i razvojni put ovog anra u ekoj knjievnosti.

Кључне речи: eka knjievnost – Karel apek – Franti ek Novotni – Egon Bondi – roboti – vetaka inteligencija eka nauna fantastika ima solidnu tradiciju, pre sve ga kao undergraund literatura i knjievnost „sa margina“, koja se vremenom izborila za svoje mesto kao poseban anr i pravac na ekoj knjievnoj sceni. put od klasine SF knjievnosti sa dominantnim elementima akcije i avan turizma, preko „moralizatorskog SF“, „filozofskog SF“, „psiholokog SF“ i anra koji je lako maskirao kritiku drutveno – politikih odnosa u periodu normalizacije u ehoslovakoj, eki SF razvijao se i dalje u pravcu cyber punka, biopunka i science fantasy.

postojanje udruenja i grupa pobornika i potovalaca naune fantastike (SAF, eka sekcija WORLD SF i INTERSECTION), speci jalizovanih asopisa sa ve dugom tradicijom (Ikarie, Nemesis, Kvark), objavljen Renik eke SF i publikacije Ko je ko u ekoj i slovakoj SF, kao i redovna dodela re nomirane knjievne nagrade Cena Karela apeka – Mloky za dela iz ovog anra, svedoe da se ovaj segment eke knjievnosti odavno izborio za svoj ravnopravni status u raznolikom mozaiku eke knjievne istorije i aktuelne knjievne scene. Ako svemu tome dodamo i injenicu da je upravo eki autor Karel apek otac internacionalno prihvaene odrednice robot, ne postoji dilema o znaaju eke naune fantastike u kontekstu slovenske, ali i svetske SF knjievnosti.

Upravo nauno-popularna odrednica robot povezu je dela tri znaajna autora ekog SF: Karela apeka, Frantieka Novotnog i Egona Bondija. Tri autora iz razli­ itih knjievnih perioda, tri razliita knjievna senzibiliteta i tri predstavnika razliitih faza u razvoju eke knjievne SF tematike, svojim pristupom fenomenu robota skiciraju i razvojni put ovog anra u ekoj knjievnosti. Iako se danas svaki od njih ve svrstava u autore klasinog ekog SF, moe se rei da je apek prethodnik, Novotni je tipini predstavnik a Bondi zatvara ovaj krug ukljuujui se u sajber – raunarski pristup fenomenu robota. Shvatanje robota kao ljudskog androida koji uz oveka postoji kao pomaga ili kao neprijatelj, preko robota koji osvaja oveka prodirui u njegovu auru, do potpunog stapanja oveka i robota kroz raunarsku percepciju stvarnosti – put je kojim e prei roboti, ali i ovek, od apekove drame do novele F. Novotnog i romana E. Bondija.

R.U.R. roboti Kada je eki pisac Karel apek (1890-1838) napisao svoju dramu R.U.R. – Rossum s Universal Robots (1920), nije ni slutio da e ga ona „lansirati“ u svet, proslaviti nje govo ime i uiniti da se njegova budua prozna i dramska dela budno prate oima savremenika. Takodje, apek nije mogao ni pretpostaviti da ovom dramom otvara vrata no vom anru u ekoj knjievnosti – naunoj fantastici, a da e on sam kasnije dobiti i epitet „oca ekog SF“. Drama je premijerno izvedena na sceni Klicperinog divadla u Hradci Kralove 2. januara 1921.g. Istog meseca izvedena je i u Narodnom divadlu u pragu, a zatim slede premi jere u Nemakoj, poljskoj i Americi. Ubrzo zatim R.U.R.

je imao premijeru i u Narodnom pozoritu u Beogradu (29.11.1922.g.) u prevodu Bogoljuba Krejika i Velimira ivojinovia Masuke, koji je predstavu i reirao1.

Drama R.U.R. – Rossum s Universal Robots je utopisti ka kolektivna drama u tri ina sa predigrom. poinje posetom gospodjice Glorijove uvenoj Rossumovoj fab rici u kojoj se proizvode roboti, inteligentna bia sposobna za rad, ali liena emocija. U fabrici se dnevno proizvodi 15 000 robota. Sledea tri ina drame odigravaju se posle deset godina. Roboti su toliko rasprostranjeni po svetu da skoro u svim poslovima zamenjuju ljude. Umesto ljudi vode i ratove. proizvodnja robota je toliko napredovala da je uveni dr Gal uspeo da proizvede i naprednu seriju ro bota koji pored radnih sposobnosti poseduju inteligenciju i vlastitu volju. Oni e postati vodje bune protiv ljudi koje e proglasiti za izrabljivae i tirane.U pobuni robota ljudski rod je istrebljen, preivljava samo Alkist, jedan od lanova fabrike u kojoj su se roboti proizvodili. Njegov ivot je ro botima dragocen jer je izgubljen rukopis starog Rossuma u kome je formula fabrikacije robota. Roboti shvataju da je za njihov opstanak neophodna formula reprodukcije vrste. Alkist im ne moe i nee pomoi, ali postaje svedok ljubavne scene izmedju dva robota, Jelene i Radiusa. U toj emociji koja se razvija izmedju dva robota krije se for mula i recept za nastavak vrste. Tu je ujedno i kulminacija apekove drame, u trenutku kada se alje jasna poruka au tora da za opstanak civilizacije nemaju vanost napredak tehnike ni mo, ve sposobnost da se voli. Jasna formula pravog humaniste koji upozorava svoju civilizaciju na opasnost mehanizacije savremenog sveta u kome se gubi ona esecijalna emocija koja obezbedjuje nastavak vrste.

U drami su ravnomerno zastupljeni likovi ljudi i robota.

lanovi naunog tima u fabrici robota nosioci su razliitih Drama R.U.R. bila je objavljena u asopisu Mostovi (br. 4, 1973.g.) u prevodu Duana Kvapila. Isti prevod bio je korien za realizaciju radio drame u produkciji Radio Beograda (oktobar 1990.g.) u reiji Boidar Djurovia. Zagrebaki SF asopis Sirius objavljuje ovu apekovu dramu u prevodu sa engleskog a uz jo jedan antologijski tekst svetske naune fantastike Mellont taut E.A.

poa.

ovekovih delatnosti i stavova: Ing. Fabri simbolizuje o­ vekovo stremljenje ka tehnolokoj savrenosti, dr. Gal je predstavnik medicinskih i istraivakih nastojanja, dr.

Hallemeier se bavi prodiranjem u fenomen ljudske due, a Busman je simbol ovekove poslovne sposobnosti. posebno mesto ima graditelj Alquist, samim tim to ostaje jedini preiveli lan tima. On simbolizuje sve one najpozitivnije ovekove mogunosti i napore – njegova sposobnost je da gradi i stvara. Helena Gloryova, erka upravnika fabrike, predstavnik je enske populacije koje je priroda obdarila da stvaraju nove ivote, ali ona je nerotkinja i simbolizuje problem bele kuge koji uzima maha. apekovi Roboti, delo ljudskih napora i znanja, personifikovani su simboli ljud skog otudjenja, mehanizacije, izmanipulisane mase...

Drama R.U.R. jo u vreme svoga nastanka bila je razliito tumaena. Najee su kritiari i publika u njoj videli apekovo upozorenje od ubrzanog tehnolokog na­ pretka civilizacije. apek se ogradjivao od ovakvih tuma­ enja, smatrajui svoj odnos prema napretku nauke i teh nologije kao veoma pozitivan, kao pravi trijumf oveka u najuzvienijem smislu. Drugo rasprostranjeno tumaenje drame zastupali su oni koji su u njoj videli autorovu alego riju na tadanje revolucionarne odnose u Evropi, na jaanje proletarijata i revolucionarnih masa. I ovo tumaenje je apek odluno odbijao. pisac je odgovarao na ova jedno strana tumaenja reima da je tehniki napredak civilizaci je pozitivan, ali je sporna njihova upotreba od strane ljudi.

I tu lei pravo upozorenje oveku koji svoje delanje i re zultate mora uvek podrediti ideji istinske humanosti. Ipak, ne moe se osporiti verovatan uticaj nedavno proivljenog iskustva prvog svetskog rata, kao i aktuelna revolucionarna borba radnike klase, koja se odvija u vreme kada drama nastaje. Svet koji ga okruuje nagoni pisca da razmilja o novom vremenu kolektivizacije i jaanja moi mase, ali ga pre svega interesuje da predoi „nekrolog oveanstvu“, zamiljen na svevremenskoj ravni. Uostalom, apek e na taj problem ukazivati i u romanima Rat ljudi i davdevnjaka (Vlka s Mloky, 1936), Krakatit (Krakatit,1924) i Fabrika Apsolutnog (Tovrna na absolutno, 1922), kao i u drami Bela bolest (Bl nemoc, 1937). U njima e pisac upozo ravati na razarajuu mo monih. Ali u tim delima vie nema robota.

Ruski pisac Aleksej Nikolajevi Tolstoj (1883-1945) napisae 1924.g. takodje dramu o robotima pod na zivom Pobuna maina. po osnovnoj ideji i strukturi drame, bilo je oito da se ruski pisac ugledao na apekov R.U.R. Sovjetska kritika veliala je ovu dramu u smislu „produbljavanja“ i „usavravanja“ apekove ideje „bez apekovih buroaskih ogranienosti“.

Ramax roboti predstavnik klasine eke SF knjievnosti je Frantiek Novotni (rodj. 1944.g.). po zanimanju inenjer kiberne tike i strasni ljubitelj pomorskog jahtinga, dobitnik je i dva Mloka, Nagrade Karela apeka za SF. prvi je dobio 1985.g.

za priu Legenda o Madoni iz Vrakovita (Legenda o Madon z Vrakovit, 1984.), a posle objavljene dve zbirke SF pria Nesreno sletanje (Netastn pistn,1988) i Bradburijeva senka (Bradburyho stn, 1991), dobija i drugog Mloka za novelu Ramax (Ramax,1991). Ovu nove lu e Novotni objaviti godinu dana kasnije u istoj knjizi sa priama Rue u oima (Re v och, 1992) i Andros (Andros,1992)2.

Nagradjena novela Ramax postepeno je sazrevala kroz prethodne teme Novotnijevih pria. U zbirci Bradburijeva senka, autor varira temu odgovornosti oveka za svoje delanje i ovekovog odnosa prema Bogu. U naslovnoj prii ove zbirke Novotni apeluje na ljudsku odgovornost za izvrena dela a izradjena je na motivu materijalizovanih ljudskih trauma, linih i genetskih prekora savesti. Ozbiljne teme humorno obradjene, uinile su da Novotnijeve SF prie dobiju epitet „SF za odrasle“. Zapravo u prvom pla nu nije bila samo efektna zabavna funkcija pria, SF aparat sluio je samo kao potpora filozofskim temama.

Filozofska tema odnosa oveka prema Bogu i veri, do bija svoj doradjeni oblik u idejno sloenoj noveli Ramax.

prie F. Novotnog nisu prevodjene na srpski jezik.

Glavnu ulogu imaju Roboti koji poseduju dar samospozna je. Oni su, poput ljudi, svesni svoje egzistencije i nose sve psiholoke karakteristike ljudi. Jedan od segmenata spoznaje svog identiteta, za Robote je njihov odnos prema oveku-stvoritelju. Za njih je ljudsko bie Bog – stvoritelj, kao to je za oveka to „stvarni“ Bog. U oima maina ovek je postao Bog. Tako na populaciji Robota italac posmatra ceo proces geneze vere a novela dobija karakter modernog mita inspirisanog biblijskom tematikom.

Za razliku od apekovih Robota, kojima nedostaje emo cija kao klju nastavka vrste, Novotnijevi Roboti emotivno su zreli i spremni ne samo za medjusobne emocije, ve i za emocije prema Stvoritelju. Sedamdeset godina kasnije, imajui u vidu vreme nastanka apekove drame i novele Novotnog, roboti su iste kopije oveka, ulaze u ovekovu auru i imaju uzvienu potrebu da budu verujui. S druge strane, ovek nije istrebljen i pobedjen od strane Robota (kako je to kod apeka), ve uzdignut na pijedestal Tvorca.

Roboti postaju ogledalo oveka preko potrebe da veruju, a ovek „ispunjava program“ pravoga Boga, iji je cilj ponovna transformacija oveka u Boga. Time se osnovna ideja novele pomera u odnosu na ideju apekove drame:



Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 10 |
 





 
© 2013 www.libed.ru - «Бесплатная библиотека научно-практических конференций»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.