, , ,

<<


 >>  ()
Pages:     | 1 |   ...   | 2 | 3 || 5 | 6 |   ...   | 10 |

2007 ...

-- [ 4 ] --

mo Robota vie ne upozorava na mogunost unitenja ljudskog roda, ve postaje lupa kroz koju ovek sagledava samoga sebe. Naravno da osnovna namera Novotnog nije da oveka uzdigne do visina i moi svemogueg Boga, ve da razmotri fenomen nastanka vere, potrebe za verom, kao i svih dilema koje verovanje u Tvorca pobudjuje.

Ako su apeku roboti posluili kao simbol upozorenja od otudjenog tehnikog razvoja civilizacije, roboti kod Novotnog su SF plat kojim autor zagre filozofski prob lem fenomena vere.

Sajber roboti pesnik, prozaik i filozof Egon Bondi (rodj. 1930) je za itavu deceniju stariji od F. Novotnog. pre nego to je poeo da pie SF pripadao je krugu andergraund autora, pisao je tek stove za rok i pank bendove, dok mu komunistika ideoloka kritika zatvara vrata oficijelne knjievnosti sve do kraja 80-ih godina. Njegove pesme sa odlikama nadrealistike poezije i dadaizma, kao i romani, kolaju medju itaocima samo u samizdatovim verzijama. Uspeva da objavi samo svoje filozofske studije u kojima se uglavnom bavi anali zom filozofskih pravaca od antike do kraja 18.veka, kao i istonjakom filozofijom, pre svega indijskom i kineskom.

Bondi osamdesetih godina pie slobodnu trilogiju sa od likama SF proze, romane Rodjaci invalidi (Invalidn sou Invalidn rozenci,Toronto, 1981.g.), Avganistan (Afgnistn, samiz dat, 1981.g.) i Bezimena (Bezejmenn, samizdat,1987.g.), mada odlike ovoga anra sam autor pripisuje samo prozi Nepria (Nepovdka, samizdat, 1986.g.). Ono to je karak teristino za prozu Egona Bondija alias Zbinjeka Fiera, oslikava se u varijacijama osnovnog motiva katastrofe sveta. Naa civilizacija je ugroena i nestaje, a jedini koji su sposobni da preive su ljudi andergraunda. Radnja pr vog od njih odvija se na pustom ostrvu polovinom treeg milenijuma gde ive prognanici koji ne pristaju na novi poredak. Tih 80-tih godina u socijalistikoj ehoslovakoj, koja je ve dugo amila u periodu ideoloke normalizacije i izolacije, ovakva Bondijeva stvarnost bila je jasna aluzija na realnost u kojoj mogu opstati samo prognanici, ljudi sa margina.

Ali Bondi se bavi i prolou. U knjizi 3 x Egon Bondi (3 x Egon Bondy,1990) koju ine tri novele, autor evocira prolost. Od maginog vidjenja sveta iz vremena paleolita (amon), preko slike XIX veka u kome kaludjer traga za istinom (Mnch), do prie o ivotu jevrejskog lanog misi onara (Nov vk), a sve ispripovedano kao aluzija na reali je totalitarnog sistema XX veka. Krajem 90-ih Bondi pie roman Severin (Severin,1997), beletrizovanu monografiju panonskog sveca kroz iju sudbinu autor trai esencijalni smisao egzistencije.

A onda, nagli zaokret ponovo u budunost u sajberpank noveli Sajberstrip (Cybercomics, 1995.)3. To je pogled u nedaleku budunost, kada e na Zemlji iveti deset milijar di ljudi, od kojih se 90% populacije bori za golo preivlja Roman Sajberstrip objavljen je na srpskom jeziku u prevodu Alek sandre Cimpl-Simonovi (Zepter book world, Beograd 2003.) vanje a manjina diktira protok kapitala i ivi u blagostanju.

Svetom vladaju velike korporacije, planeta je ekoloki uni tena, mnogi poznati gradovi su nestali sa lica zemlje ili su izgubili svoj znaaj... To je svet koncentrisane bede, beso munih ratova, rasizma i neukosti. Automatizacija privrede stvorila je armiju nezaposlenih koja se bavi kriminalom i prostitucijom. U takvom svetu postoji samo jedna oaza to je prag, grad u kome vlada Mafija koja je iz sopstvenih interesa sauvala stari izgled grada kako bi privukla turiste i bankarski kapital. U tom gradu ivi Vera, kompjuterski ha ker, koja dobija tajni i rizini zadatak... Vera je zgodna crn kinja, udovica je i ima erku. Njena specijalnost su raunar ska dekodiranja i ulaenja u softverske sisteme. Medjutim, junakinja je sajber robot u enskom telu, ona osea pomou senzora, najsigurnije se osea u virtuelnom svetu kompjute ra, a svoje emocije kontrolie uzimanjem droge. Njeno sa vreno logino i inteligentno razmiljanje ne razlikuje se od raunarsko-robotskog sistema zakljuivanja.

Robot nije vie sintetiki android koji je rezultat teh nolokog napretka civilizacije (R.U.R.), nije vie ni stvo renje koje egzistira uz oveka, preuzevi sve njegove odli ke (Ramax), sada su se ovek i robot stopili u jedno bie.

Sam ovek je robot. podsvest junakinje funkcionie poput otvaranja fajlova u komjuterskim programima, poput vi deo inserata koji se nekontrolisano pojavljuju i nestaju u svesti. Vera priznaje da je njena podsvest kao maina, jer ne samo da obradjuje ve i otkriva nove, beskonane in formacije. Sa virtuelnom kacigom na glavi i rukavicama, ona prouava talase informacija u virtuelnom prostoru, preradjuje ih, lovi njihove skrivene kodove, plovi kroz univerzum prostora koji je oima nevidljiv, ali odgovara recepciji raunarskog ipa. Verine emocije su kontrolisane, svode se na oseaj majinske odgovornosti, veu ili manju meru poverenja u ljude oko sebe i izvesnu dozu straha za svoj ivot. Samo povremeno, kada spoljanji senzori nad rae njena ula, blesne na tren poneko seanje koje budi uspavanu senzitivnost. Ipak, prevladava oseaj praznine.

Ali Bondi, koji u svojim delima pre svega preispitu je filozofsku spoznaju sveta, svom sajber robotu otkriva puinu istonjake filozofije i time prua junakinji ansu da se priblii samospoznaji i otkrivanju smisla postojanja.

Tako ooveeni robot dobija mogunost da vrati u sebe sutinu ljudskog bia.

Sva tri eka robota R.U.R roboti, Ramax roboti i Sajber roboti produkti su razliitih stepena tehnolokog razvoja, potiu iz razliitih perioda XX veka i ogledalo su razliitih faza u razvoju SF proze u ekoj knjievnosti. Ipak, poseduju neto zajedni ko svi oni su ovekolika i inteligentna bia, bia od krvi i mesa. Niti jedan od njih nije sainjen od elika, metala i drugih vetakih materijala. po svojoj spoljanjosti ne lie na maine. Oni su produkti ili hemijskog procesa (R.U.R.

i Ramax), ili sastavni deo sajber realnosti (Sajberstrip).

Dakle, oni su ooveeni. Toliko su ljudima slini da ih pre poznajemo samo po drugaijoj motorici pokreta, izrazu lica i dubini pogleda, ili po nainu percepcije okolnog sveta.

Razliiti stepen tehnoloke savrenosti meri se isklju ivo parametrima kao to su to vea slinost sa ovekom (R.U.R.), identifikacija sa njim (Ramax) i sposobnost pre vazilaenja ovekovih ogranienosti (Sajberstrip). Njihov stepen tehnolokog savrenstva obrnuto je srazmeran du hovnom razvoju oveka. to su roboti savreniji, ovek je sve udaljeniji od svoje duhovne sutine, otudjeniji od sveta i samoga sebe. Robot je ogledalo ovekovog unutra njeg sveta, vetaka inteligencija koja nastoji da savlada tvorca (R.U.R.), da se sa njim poistoveti (Ramax) ili da ga ve prevazidjenog ponovo uzdigne (Sajberstrip). Roboti su i ogledalo stvarnosti koja okruuje apeka, Novotnog i Bondija, oni su parametri stanja ljudskog duha i pokuaj odgovora na ira egzistencijalna pitanja.

Uz atraktivnost i avanturu, ovi roboti nas navode na razmiljanje o budunosti civilizacije, granicama oveko vih mogunosti, veitoj potrebi traganja za smislom. Tako su ova tri eka robota prela put od ovekovog tehno lokog proizvoda, koji je stekao mo veu od svog tvorca, do povratka filozofskoj mudrosti, koja ipak pripada samo oveku.

LITERATURA:

ern, Frantiek: Premiry brat apk, Nakl. Hynek, praha 2000;

Langer, Ale: Souasn esk science fiction, Nstin vvoje esk sci-fi, Interkom 1994;

Kubkov p., Kotk p.: et spisovatel, praha 1999;

Dokoupil B., Zelinsk M.: Slovnk esk przy 1945 1994, Sfinga, Ostrava 1994.

Aleksandra Korda-petrovi (Serbia, Belgrade) THREE CZECH ROBOTS (K. ApEK F. NOVOTNI E. BONDI) Summary The vision of the robot as android which exists alongside with humans only as a helper or an enemy, to the robot capa ble to identify with humans, to the complete merging of man and robot in a computer perception of reality that is the road travelled by robots in Czech science fiction, from Karel apeks drama R.U.R to the novella Ramax by Frantiek Novotni, to the novel Cybercomic by Egon Bondi.

The robot is the mirror of mans inner world, artificial in telligence trying to triumph over its maker (R.U.R), to iden tify with him (Ramax) or to re-establish him when he is al ready superseded (Cybercomic). That way, these three Czech robots travelled from mans perfected technological product to a desire for the return to philosophical wisdom, which, in spite of everything, belongs only to the human race.

At the same time, on the basis of the approach to the theme of the robot phenomena, one can discern three phas es in the development of Czech SF: K. apek has founded the genre, F. Novotni is a typical represent of the genre and Bondi belongs to a new, cyber dimension of Czech SF.

Andrzej Stoff (polska, Toru) TECHNIKA JAKO LUSTRO DLA CZOWIEKA W UTWORACH STANISAWA LEMA : .

, , , , , .

ʚ : W Solaris Stanisawa Lema jedn z najwaniejszych scen dla zrozumienia problematyki powieci jest rozmo wa Kelvina i Snautem, w ktrej mowa jest o sensie lotw kosmicznych. Ma ona miejsce po usuniciu ze stacji przez pierwszego z nich fantomu jego zmarej ukochanej, Harey.

Kelvin jest wstrznity tym, co mu si przydarzyo: spe nieniem si niemoliwego, ale i sposobem, w jaki dotych czasowe poczucie niemoliwoci stara si przywrci.

polecia przecie na odleg kosmiczn stacj badawcz, by zapomnie o tym, co na Ziemi stao si wyrzutem su mienia, tymczasem tam, gdzie mia odbudowa wewntrz n rwnowag, wydarzyo si co nieporwnanie bardziej zatrwaajcego, co, co w ogle podwaao powszechnie akceptowany porzdek wiata. Kelvin jeszcze nie potra fi si przyzna nawet przed samym sob do waciwego powodu przybycia na solaryjsk stacj, a jako jej miesz kaniec o najkrtszym stau nie wie jeszcze wszystkiego, co tu okazuje si rzeczywistoci. Snaut, majcy wiksze dowiadczenie w radzeniu sobie z osobliwociami plane ty, pomaga mu zrozumie przynajmniej to, co da si zro zumie przed osobistym dowiadczeniem tego. Kelvin jest przecie jeszcze przed kolejnymi powrotami Harey i rozstaniami z ni, nie jest jeszcze tym czowiekiem, ktry cakowicie zmieniony i niczego ju niepewny w za koczeniu powieci bdzie trwa na skrawku solaryjskiego ldu, wierzc, e nie min czas okrutnych cudw. Teraz jednak Snaut wypowiada znamienne sowa, w ktrych w imieniu Lema streszcza filozofi czowieka jako poszu kiwacza innych wiatw:

Wyruszamy w kosmos, przygotowani na wszystko, to znaczy, na samotno, na walk, mczestwo i mier. Ze skromnoci nie wypo wiadamy tego gono, ale mylimy sobie czasem, e jestemy wspaniali. Tymczasem, tymczasem to nie wszystko, a nasza gotowo okazuje si poz.

Wcale nie chcemy zdobywa kosmosu, chcemy tylko rozszerzy Ziemi do jego granic. [...] Mamy si za rycerzy witego Kontaktu. To drugi fakt.

Nie szukamy nikogo oprcz ludzi. Nie potrzeba nam innych wiatw. Potrzeba nam luster. Nie wiemy, co pocz z innymi wiatami. Wystarczy ten jeden, a ju si nim dawimy. Chcemy znale wasny, wyidealizowany obraz;

to maj by glo by, cywilizacje doskonalsze od naszej, w innych spodziewamy si znowu znale wizerunek naszej prymitywnej przeszoci. Tymczasen po drugiej stronie jest co, czego nie przyjmujemy, przed czym si bronimy, a przecie nie przywielimy z Ziemi samego tylko destylatu cnt, bohaterskiego posgu Czowieka! przylecielimy tu tacy, jacy jestemy naprawd, a kiedy druga strona ukazuje nam t prawd t jej cz, ktr przemilczamy nie moemy si z tym zgodzi! S. Lem, Solaris, Warszawa 1974, s. 113114.

Sw bohatera powieci, przemawiajcego w imieniu autora, nie musimy jednak odbiera wycznie dosownie:

ich sens odnosi si bezporednio do Solaris, ale mona je te potraktowa jako wypowied na temat bardziej oglny kadej dziaalnoci czowieka. Take jego technicznej wynalazczoci, ktra jest kolejnym problemem stale obec nym i dyskutowanym w pisarstwie Lema. Rzecz to cha rakterystyczna: autor ten podobnie jak wyprawia swoich bohaterw w odlege regiony Wszechwiata, by zmusi ich do odkrycia take tam ich dotychczasowych ziemskich problemw i do zastanowienia si nad sob, tak samo kac im budowa i wykorzystywa maszyny i urzdze nia techniczne daje im szan do zastanowienia si nad sensem i granicami ludzkiej dziaalnoci w tym zakresie.

wiadkami ich przygd i przemyle s czytelnicy: widz oni, e Lem w konstrukcyjnych sukcesach i eksploata cyjnych kopotach bohaterw swoich utworw w istocie obrazuje rne warianty stosunku czowieka do techniki i moliwe cho nie zawsze spodziewane konsekwencje jej wykorzystania. Nawet fantastyczne wynalazki, zwaszcza w przypadku niezmordowanych konstruktorw omni generykw Trurla i Klapaucjusza, su pisarzowi do przekonujcego zobrazowania problemw jak najbardziej realnych, ale takich, ktre we wspczesnym nam wiecie czsto wystpuj jeszcze w wersjach agodniejszych ni ich fantastyczne ekstrapolacje, bo krpowanych ograni czeniami aktualnie dostpnej technologii, albo wrcz do piero s przeczuwane.

Technika, jej dominujca obecno w przedstawianych wiatach, jest jednym z wyznacznikw konwencji science fiction. Ekstrapolacje wspczesngo stanu form jej wyst powania i penionych funkcji bywaj czstym tematem typowych utworw tego gatunku, rzadziej natomiast sto sunek do niej czowieka i jej znaczenie, a zwaszcza kon sekwencje uzaleniania si od niej, s problematyzowane w wizjach przyszych wiatw i losach ich mieszkacw.

A dopiero ten poziom intelektualnego opracowania rela cji czowiektechnika pozwala na uczynienie z zastoso wa techniki luster dla czytelnikw, luster, w ktrych, uwyranione literack konwencj na usugach myli, po jawi si sprawy nalece czasami ju take materialnie, zawsze natomiast mylowo do wspczesnoci. Lem do konuje takich zabiegw w kadym niemal utworze, dzi ki czemu jego twrczo staje si bogat reprezentacj wiadomoci cywilizacyjnej drugiej poowy XX wieku.

Technika jest w niej i rodkiem fabuotwrczym, jak w typowej science fiction, i przedmiotem refleksji, zawartej w ksztacie kadorazowej fabuy i wynikajcej z nastpu jcych w niej rozwiza. Jest to zreszt reprezentacja nie tylko bogata i pomysowa, ale take fachowa, gdy mu simy pamita, e twrca Solaris to rwnoczenie autor ksiek Dialogi i Suma technologiae oraz bardzo licznych artykuw i wypowiedzi okazjonalnych na tematy zwiza ne z technik i jej znaczeniem dla czowieka.

Najprostszym rodzajem sytuacji, w ktrych technika weryfikuje czowieka, jest uywanie rnych urzdze zgodnie z ich przeznaczeniem. Na tym polega sens jej sto sowania, niezaleny od czasu;

odda go musi literatura bez wzgldu na lokalizacj zdarze: w przeszoci, przyszoci czy teraniejszoci. W konwencji science fiction, paradok salnie, ten wariant obecnoci techniki problematyzowany jest bardzo rzadko jako rzekomo zbyt mao atrakcyjny fa bularnie i wyobraeniowo. Jednak Lem, jako twrca od miany fantastyki naukowej, ktr mona okreli mianem realizmu jutra, a ktrej przykadem s Opowieci o pi locie Pirxie, potrafi i w tym trybie literackiej kreacji wy doby istotne dylematy zwizane z obecnoci techniki, a zwaszcza z coraz silniejszym uzalenianiem si od niej czowieka, z nasycaniem naturalnego do pewnego czasu rodowiska stale wiksz liczb coraz bardziej zoonych urzdze.

W opowiadaniu Patrol pirx peni sub patrolow i w trakcie jednego z rutynowych samotnych lotw obser wuje na ekranie optycznym samodzielne latajce biae wiateko2, ktrego materialnego rda nie potwierdzaj dane radaru. W konwencji science fiction jest to sytuacja S. Lem, Opowieci o pilocie Pirxie, Warszawa 1973, s. 61.

wymarzona dla spekulacji o spotkaniu obcych. Lem jednak, wbrew pobudzonym oczekiwaniom czytelnikw, sprowadza bieg zdarze do wymiaru realnego: rycho sta nie si jasne, e pirx musi zmierzy si nie z Obcymi, lecz z wasn wyobrani i emocjami. Materialnym podoem wietlnego efektu okazuje si bowiem defekt urzdzenia, ujawniajcy si wskutek zuycia materiau, a stawk b du, jak pokazuj wczeniejsze zaginicia pilotw identycz nych maszyn, jest ycie pilota. Rozwizanie jest wic naj prostsze z moliwych, a przesanie jednoznczne: techniki nie mona obdarza zaufaniem absolutnym, trzeba umie zachowa krytycyzm nie tyle wobec niej samej, co wobec wasnych interpretacji wskaza wykorzystywanych urz dze. podobne przekonanie Lem wpisuje w rozwizanie zagadki, z pozoru kryminalnej, w Odruchu warunkowym.

Rnica polega na tym, e to ju nie bd, lecz szlachet na w intencjach lecz bdna przedmiotowo interpretacja rzeczywistych wskaza staje si rdem zagroenia dla czowieka. Kulminacj tego wtku problemowego jest Ananke. pisarz w diagnozowaniu relacji czowiektechni ka czyni tu kolejny krok w kierunku uzasadnienia tezy, e w wykorzystaniu techniki w istocie wszystko zaley od jej uytkownika. Maszyna moe si nie tylko zepsu, co zawsze trzeba wzi pod uwag, zwaszcza w sytuacjach nietypowych (Patrol), czowiek nie tylko moe bdnie in terpretowa jej, w zasadzie bezbdne, wskazania (Odruch warunkowy), moe on take j zepsu. Taki jest bowiem sens zaprogramowania komputera przez Corneliusa w taki sposb, e przekaza mu co ze swoich chorobliwych przy zwyczaje, doprowadzajc przez nadmiern komplikacj instrukcji do katastrofy rakiety (Ananke). W wykorzysta niu maszyn czowiek jest wic skazany na ograniczone za ufanie do ich wskaza, jak i zwaszcza po przekroczeniu pewnego stopnia komplikacji na ograniczone zaufanie do samego siebie. W urzdzeniach technicznych nie czy ha nic nadzwyczajnego, fantastycznego;

rezultaty ich wykorzystania zale wycznie od czowieka. Ta praw da, banalna w odniesieniu rzeczywistoci, spenia funkcj demaskatorsk wobec konwencji fantastyki naukowej, kompromituje to wszystko, co w przedstawianiu przez ni techniki bywa nierealistyczne.

Konwencja fantastyki naukowej pozwala te jednak na przedstawienie problemw spoza horyzontu wyzna czonego przez moliwoci techniki wspczesnej autoro wi. Najbardziej bodaj radykalnym tego przykadem jest sytuacja zarysowana w opowiadaniu Terminus z cyklu Opowieci o pilocie Pirxie. Lem w przewrotny sposb zestawia tu realistyczny opis zuycia rakiety, ktr ma dowodzi pirx w komercyjnym locie na Marsa, jak i w ogle warunkw funkcjonowania transportu kosmicznego w epoce nominalnie przyszej, z niezwyk moliwo ci urzdzenia technicznego, nieoczekiwanie ujawnion w nietypowym zachowaniu tytuowego robota. Oto bo wiem w wiecie, ktry jest ostentacyjnie przedstawiany jako codzienno jutra, z tymczasowymi rozwizaniami i dolegliwociami w zakresie wykorzystania techniki cha rakteryzujcymi tamte, cakiem podobnie jak nasze czasy, w robocie, ktry kiedy przetrwa katastrof statku kos micznego, pojawiaj si symptomy czego, co dawaoby si zinterpretowa jako pojawienie si wiadomoci na podou technicznym. Byoby to rwnoznaczne z utrat przez czowieka monopolu na posiadanie wiadomoci.

Terminus bowiem zdaje si przechowywa w sobie co z psychiki tych, ktrych agonii towarzyszy podczas kata strofy: reakcje, emocje, sowa...

pirx, zetknwszy si z t osobliwoci, zmuszony jest, choby z powodw czysto praktycznych (jest to robot remontowy, niezbdny do utrzymania reaktora w stanie zapewniajcym bezpieczestwo zaogi), zaj jakie sta nowisko i rozstrzygn dylemat, czy to, co obserwuje, jest to rozpad funkcji, do wykonywania ktrych urzdzenie to zbudowano, czy te jest to jakociowo cakiem nowe zjawisko, ktrego wystpienie zmuszaoby do przebudo wy i przewartociowania dotychczasowej koncepcji rze czywistoci. Lem stawia swego bohatera w sytuacji ko niecznego wyboru midzy tradycyjn i now wizj wiata (cho nie wiadomo jeszcze jak z wyjtkiem tego, e urzdzenia techniczne mogyby si w niej stawa rzeczy wistymi partnerami czowieka posiadszy to, co dotd byo wycznie jego atrybutem), a wybr ten zaley od sposobu zinterpretowania zaobserwowanego przeze fenomenu.

Jako reprezentant tradycyjnej koncepcji rzeczywistoci, tylekro sprawdzonego w praktyce swoistego konserwa tyzmu, ktrego uosobieniem uczyni go Lem, pozostaje przy wycznie technicznej interpretacji tego, co technicz ne w swych podstawach. Wykorzystuje swoje uprawnie nia i przeznacza Terminusa na zom, nie sprawdzajc na wet stopnia autonomicznoci utrwalonych w nim reakcji.

Zreszt Lem nie przesdza, czym bya, migawkowo tylko ujawniona, zdolno urzdzenia do prowadzenia dialogu z pirxem niejako w imieniu czonkw zaogi Koriolana i czy rzeczywicie by to penoprawny dialog, czy tylko jego zudzenie;

tak umiejtnie formuuje zdania wystuki wane alfabetem Morsea przez robota, by sugeroway one podmiotowo wypowiedzi, ale rwnoczenie nie zawie ray nic, co wykraczaoby poza prost pami drama tycznych wydarze sprzed lat, utrwalonych tak, jak zapi suje si dane na dysku komputera. W gecie pirxa, naj mniej heroicznego i najbardziej codziennego z Lemowych bohaterw, jest wiadectwo przewiadczenia autora, e nawet jeeli cakiem nowa jako urzdze budowanych przez czowieka, jak byaby ich wiadomo, wydaje si w jakim sensie moliwa, to lepiej dla nas, by wiat po zosta taki, jaki jest, gdy i tak dostarcza nam wystarcza jco wiele problemw, by mona byo z nimi wszystkimi sobie poradzi. Tak wic, cho bohater jego opowiadania sdzi, e w Terminusie powsta zapis, obdarzony pew n autonomicznoci, zmiennoci, ktremu jakkolwiek brzmi to dziwnie mona stawia pytania i dowiedzie si wszystkiego, to jednak przychyla si do wniosku, e nie ma w tym nic oprcz obiegu prdw wewntrz e laznego puda. Nikogo ywego, adnej istoty, gincej w ciemnoci strzaskango statku3.

W sytuacji pirxa, skonfrontowanego z Terminusem, czytelnicy otrzymuj lustro, pomagajce uwiadomi Tame, s. 139.

sobie, e ziszczenie si pewnych stanw rzeczy, o ktrych niektrzy mwi z zapaem rwnym niefrasobliwoci, wanie jako o moliwoci pojawienia si w wyniku roz woju techniki wiadomoci pozaludzkiej, zmienioby nasz stosunek do wiata i samych siebie by moe w sposb trudny do zniesienia, i e lepiej, by marzenie takie pozo stao tylko eksperymentem mylowym, czyst moliwo ci. W pewnym sensie dramatyczno sytuacji, opisanej w Terminusie, agodzi to wanie, co w intencji autora miao wywoa odpowiednie wraenie: przypadkowo efektu skojarzona nie z czyjkolwiek intencj, ze wiadomym zamysem konstrukcyjnym, lecz z katastrof. Z punk tu widzenia teorii odkrycia naukowego, metodologii wynalazku, jak i regu yciowego prawdopodobiestwa, okolicznoci te maj znaczenie drugorzdne w sytuacji ta kiego skomplikowania dziedziny, o ktr chodzi, e mog ju pojawia si efekty nieprzewidywalne, ale przez jej wewntrzny rozwj jako przygotowane. A wiat przed stawiany przez Lema jest rzeczywistoci nieporwnanie bardziej zoon i technicznie (z zaoenia, niekoniecznie w obrazowej kreacji, ktra jest ostentacyjnie urealniana) bardziej zaawansowan ni nasz wiat.

podobny motyw, jego agodniejsze co do implikacji filozoficznych wersje, Lem przetestowa w innych opo wiadaniach z cyklu pirxa. I tak w Polowaniu motyw mo liwej wiadomoci maszyn przybiera form niepokoju zwizanego z interpretacj dziaa uszkodzonego robota.

Rzecz pozostaje jednak na poziomie skojarze pirxa, ktry niszczycielskiemu dziaaniu Setaura nada podwiadomie sens dziaa czowieka w sytuacji analogicznej do tej, kt rej sam dowiadczy. Natomiast w opowiadaniu Wypadek dziaanie robota Aniela, ktry scharakteryzowany zosta jako jeden z najnowszych modeli produkowanych na Ziemi dla bada o wysokim stopniu samodzielnoci4, wywoywa moe podejrzenie, e wskutek zaprogramo wania bardzo duej samodzielnoci, ktra miaa ze uczy ni efektywne narzdzie badawcze na innych planetach, Tame, s. 271.

dozna on romantycznej, czyli czowiekowi tylko waci wej, pokusy sprawdzenia si w grskiej wspinaczce i w jej trakcie uleg wypadkowi. Zniszczenie robota, zwaszcza jego elektronicznego mzgu, nie pozwala rozstrzygn, czy robot musia si rozprogramowa, czy te by po prostu bardziej podobny do swych konstruktorw, ni oni gotowi byli przyzna5. Sdy na ten temat bohaterw opowiadania rozkadaj si interesujco. Dla programisty Aniela to, co si wydarzyo, pozostaje skutkiem defektu, a wic wezwaniem do zapewnienia nastpnym modelom wikszej technicznej doskonaoci. Natomiast dla pirxa, ktry pamita wczeniejsz przygod na Koriolanie z Terminusem przekroczeniem progu wiadomoci, chocia interpretuje j jeszcze wycznie w kategoriach gry: By stworzony do rozwizywania trudnych zada, o znaczy do gry, a tam objawia mu si nie byle jaka i z najwysz stawk6.

Ostateczn konsekwencj mylow i ideow drenia tematu wiadomoci osiganej przez techniczne wytwory czowieka obserwowa moemy w Rozprawie. W wie cie, w ktrym przebiega akcja tego opowiadania, technika konstruowania robotw osigna moliwo imitacji isto ty ludzkiej pod kadym waciwie wzgldem. Zadaniem pirxa jest sprawdzi, czy w warunkach lotu kosmicznego moliwe jest odrnienia czowieka od jego technicznego sobowtra. W pozytywnym rozwizaniu tego zadania, i to w sposb ostentacyjnie mao wyrafinowany, jak na wiat o zaoonych moliwociach, Lem zdaje si obstawa przy zdroworozsdkowym przekonaniu, e identycznoci osign si nie da, e czowiekowi zawsze pozostanie do dyspozycji co, co robotom, z racji ich konstrukcyjnej genezy nigdy dostpne nie bdzie. Sam bohater zakoczy swj udzia w eksperymencie, ktry w oczekiwaniach konstruktorw mia przyzna maszynie wyszo nad czowiekiem, wyjawieniem pewnej bezradnoci co do rzeczywistych przesanek jego zwycistwa nad robotem:

Tame, s. 299.

Tame, s. 299.

Tak dobrze pojmujc teraz jego zachowanie, jestem na dal bezradny, chcc wyjani wasne. potrafi logicznie odtworzy kady jego krok, a nie umiem wytumaczy wasnego milczenia. Maszyna potrafi wprawdzie przeprowadzi nieporw nanie wicej kalkulacji ni czowiek i to w wycinku czasu niewyrnialnym dla niego z wasnego trwania, ale zasa d jej dziaania pozostanie ucieleniona w rozwizaniach technicznych logika, tylko logika. Czowiek natomiast po trafi intuicyjnie przeciwstawi jej bezwzgldnej (nieludz kiej wanie) sprawnoci co, co wykracza poza wszelkie kalkulacje, poniewa w jzyku techniki pozostaje bdem, a co moe okaza si powodem ocalenia, a bywa e i prze sank twrczej fantazji, jak ta, ktra pozwolia mu w og le wymyli maszyny. Cakowita rwno, jak byoby po siadanie wiadomoci, jest wic niemoliwa mwi osta tecznie Lem i, jeeli tylko interpretacja tonacji opowiada jest poprawna, mwi to z ulg. Nieziszczalno marzenia, ktra jest wiksz nadziej ni moliwo realizacji oto realistyczny i przewrotny zarazem horyzont interpretacyj ny podejmowanego w tylu opowiadaniach problemu.

Take swoje zaintersowania problematyk etyczn Lem realizuje za porednictwem motyww techniki. Sytuacje bohaterw jego powieci i opowiada s dobr ilustracj zaoenia, e technika jako taka nie jest ani dobra, ani za, i e to dopiero intencje uywajcych j ludzi nasycaj konsekwencje jej zastosowania ich wasnymi interesami:

dobrymi lub zymi. To czowiek, wykorzystujc rne urzdzenia techniczne, jest w stanie czyni dobro lub zo, to czowiek wykorzystuje odkrycia nauki dla konstruowa nia pomocnych w pracy maszyn lub broni. Sprawdzianem etycznoci nie zawsze jest dziaanie, niekiedy bywa nim zaniechanie. Wyjtkowego znaczenia nabiera w utworach tego pisarza wycofywanie si z uycia broni, nawet w sy tuacjach, ktre zdaj si wymaga jej zastosowania z racji jakiego wyszego celu, jak wymierzenie sprawiedliwoci lub obrona sabszych. Zaoga Niezwycionego w po wieci noszcej w tytule nazw tego krownika drugiej Tame, s. 419.

klasy dysponuje broni, zdoln zniszczy wytwr cyber netycznej ewolucji, odpowiedzialny za mier kolegw ze statku, jaki wczeniej bada planet Regis III. Wycofuj si jednak z realizacji tego zamiaru, wiadomi, e pojcia winy i kary odnosi mona jedynie do podmiotw wiado mych, a w przypadku odwetowego zniszczenia maszyn nie moe by mowy o wymierzaniu sprawiedliwoci. Odlatuj wic po wyjanieniu stanu rzeczy, pozostawiajc planet i charakteryzujc j ewolucyjn osobliwo jej wasnemu losowi. I znowu takie potraktowanie motywu broni przez Lema moe by uznane za kontestacj praktyki wikszo ci autorw science fiction, ktrzy czsto bez opamitania wyposaaj bohaterw swych utworw w wymylne bro nie, a akcj rozgrywaj wedug wzorca militarnego.

przed podobn decyzj, cho nieporwnanie bardziej dramatyczn staj bohaterowie wczeniejszej powieci Lema Eden: zaoga rakiety, ktra wskutek bdu nawiga cyjnego spada na planet o rozwinitej, cho odmiennej od ziemskiej cywilizacji, obserwuje konflikty spoeczne na ogromn skal, przypominajce najgorsze momenty z dziejw Ziemi. pokusa interwencji po stronie tych, ktrzy wydaj si gnbieni w sposb bezprzykadnie okrutny, bo sigajcy manipulacji biologicznych i eksterminacji osob nikw nieudanych, jest tu wyjtkowo silna. A jednak au tor nie pozwala swoim bohaterom na interwencj, na uy cie czy choby przekazanie broni. Motywacja sytuacyjna takiego rozwizania (odlot bez jakiejkolwiek ingerencji) odwouje si do braku dostatecznego rozeznania w ede skiej rzeczywistoci, wobec czego kade dziaanie obar czone byoby dowolnoci, na ktr wobec nieuchronno ci uycia broni nie mona sobie pozwoli. Drugi skadnik motywacji ma charakter etyczny i cile wie si z pierw szym: kada interwencja, nawet po stronie pokrzywdzo nych, potguje tylko cierpienia, a interwencja podejmowa na w warunkach ograniczonej wiedzy moe spowodowa dodatkowe cierpienia proporcjonalne do niewiedzy. Ale w tle tej decyzji obecne jest ju przekonanie Lema a byby to trzeci skadnik motywacji o obcoci cywilizacji wzgl dem siebie, obcoci tak radykalnej, e uniemoliwiajcej porozumienie, czemu pisarz wielokrotnie dawa wyraz od wczesnego Czowieka z Marsa po pne Fiasko.

Dysponowanie niszczycielsk technik to nie tylko problem etyki, ale i sensownoci jej uycia wtedy, gdy cel wydaje si pocztkowo suszny. Samo posiadanie broni w odpowiednim czasie i miejscu nie jest gwarancj choby tylko skutecznoci jej uycia.

Jej teoretyczne i techniczne moliwoci radykalnie modyfikuje bowiem odpowiedzial no i sensowno wykorzystania. Dylemat ten jest jed noznacznie interpretowany i rozwizywany w powtarza jcym si w omwionych utworach gecie powstrzymania si przed uyciem broni wobec tych, ktrych nie jestemy w stanie wystarczajco zrozumie, albo ktrych w ogle zrozumie si nie da z racji ich materialnej odmiennoci, jak rwnie w imieniu tych, ktrzy zdoali pozyska nasz sympati. S ponadto w pisarstwie Lema momenty opty mistycznego przewiadczenia, e w sam struktur materii wpisane s ograniczenia obezwadniajce niszczycielskie aspiracje czowieka. Trzeba je dostrzec i doceni nieja ko wbrew wyraanym czsto przez autora przekonaniom nie w utworach literackich wszake, lecz w tekstach dys kursywnych e w istocie zdolni jestemy jako ludzko do kadej gupoty i kadej zbrodni.

Taki optymistyczny sens ma efekt Trexu w Gosie Pana, moment w pewnym sensie kluczowy dla prezentacji proble matyki tej powieci. potraktowanie neutrinowych sygnaw z Kosmosu jako sensownego przekazu, listu, pozwolio uczonym pracujcym w programie Masters Voice zsyntety zowa substancj (ju w jej podwjnej nazwie: abi Skrzek i pan Much jest sugestia nie tyle dwoistej natury, co moli wego dwoistego przeznaczenia), ktra moga by uyta jako bro doskonaa. Ale badania nad jej zastosowaniem prowa dz od euforii (Ognisko eksplozji dawao si przenie w dowolnie obrany punkt globu z wybranego, rwnie do wolnie miejsca. [...] Trex by rodkiem doskonaym przez swoj oszczdno.8) do poczucia bezsensu (Im wiksza bya energia, tym mniej dokadna lokalizacja eksplozji. [...] S. Lem, Gos Pana, Warszawa 1970, s. 252.

bezuyteczno Trexu jako broni staa si pewna.9). W tym przypadku jest to jednak optymizm niszego rzdu, jako e wyprowadzany z tego, co od czowieka niezalene, a nie z jego rozumnej i wolnej woli.

podobnie dysponowanie wyrafinowanymi urzdze niami badawczymi nie zapewnia bezwarunkowo i w kadej dziedzinie podanych rezultatw poznawczych.

Najlepszym przykadem takiej sytuacji jest solarystyka rozbudowana nauka wiadczca w istocie o poznaw czej bezradnoci badaczy niezwykej planety. Ale kul minacj motyw ten osiga w Solaris dopiero w prbach zaatwienia za pomoc metod i aparatury naukowej spraw najgbiej osobistych. przecie Kelvin ju same bada nia kosmiczne traktuje jako ucieczk przed prywatnymi, ziemskimi problemami. A kiedy przekona si, e jest to niemoliwe, bdzie si stara, podobnie jak jego koledzy, wyjani swoj sytuacj na stacji (to jest usun Harey), uywajc wszelkich dostpnych rodkw i urzdze tech nicznych. Sukces w wymiarze fizycznym (kolegom udaje si wreszcie skutecznie usun Harey i skoni ocean do niepowielania jej wicej) staje si jednak dla Kelvina pocztkiem dowiadczenia nowego cierpienia, tym razem spowodowanego oczekiwaniem, e nie min jeszcze czas okrutnych cudw10. W tym, co najgbiej ludzkie, technika nie przynosi podanych rozwiza ani wtedy, gdy zawodzi, ani wtedy, gdy okazuje si skuteczna. Nie przynosi, bo przynie nie moe z racji jej wspomagajcej tylko funkcji. W tym, co dla czowieka najwaniejsze w adnym zakresie i sensie nie jest go w stanie wyrczy.

Rozwizanie najwaniejszych dylematw ycia pozostaje niezalene od rozwoju techniki i wymaga jego, czowieka, woli i zrozumienia.

Jest u Lema jeszcze jeden motyw filozofii rezygnacji wart uwzgldnienia i zastanowienia z racji oryginalnoci.

Dotyczy on co prawda nie techniki wprost, lecz wiedzy pozyskiwanej dziki jej zastosowaniu. W Powrocie z Tame, s. 271.

S. Lem, Solaris, s. 317.

gwiazd pojawia si mianowicie, znowu przewrotny jak na konwencj science fiction, motyw poznania ubezsen sowniajcego si wskutek dostarczania informacji bezuy tecznych ju w chwili ich pozyskania. T wnikliw diag noz potencjalnej dysharmonii midzy moliwociami i sensem poznania pisarz ilustruje przykadem lotw mi dzygwiezdnych. Czasowa skala ich realizacji oraz efekt zrnicowania czasu pokadowego i ziemskiego czyni nieprzydatn kad wiedz, ktr wysannicy ludzkoci mogliby dostarczy na Ziemi. Byaby to nieuchronnie wiedza historyczna, bo przy eksploracji obiektw bardziej odlegych, wiedza na ich temat docieraaby do innego po kolenia ni to, ktre wysao ekspedycj (to samo doty czyoby zreszt radiowego dialogu midzy cywilizacja mi kosmicznymi, gdyby okazao si, e nie jestemy sami we Wszechwiecie, a astronautyka jako eksperymentalna nauka historyczna to wicej ni osobliwo, to absurd.

Sytuacj astronautw jako wysannikw ludzkoci Lem charakteryzuje nastpujco: Byli wic porednikami i do starczycielami martwych treci, a ich dzieo aktem bez wzgldnego i nieodwracalnego wyobcowania z ludzkich dziejw.11 Wyprawa prometeusza, los Bregga i jego ko legw, jest tego sfabularyzowanym dowodem. Motyw ten, potraktowany dosownie, moe wyda si zbyt abstrakcyj ny, fantastyczny z tej racji, e trudno sobie w ogle dzi siaj wyobrazi wystpienie tego problemu. Rwnie trudno jednak powstrzyma si od aktualizujcego komentarza, nie z dziedziny astronautyki wszake, bo w niej dalecy jeszcze jestemy od dylematw opisywanych przez Lema.

Natomiast ju dzisiaj w rnych dziedzinach i w zasto sowaniach ziemskich technika umoliwia zbieranie takich iloci informacji, nad ktrymi badacz ju w peni nie pa nuje, ktrych przetworzeniem czysto statystycznym, a wic wstpnym mog si zaj wycznie komputery, i ktre w oczekiwaniu na interpretacj czsto si deaktu alizuj. problemem wspczesnej nauki nie jest zbieranie informacji, lecz jej selekcja i trafne rozeznanie hierarchii problemw.

S. Lem, Powrt z gwiazd, Warszawa 1961, s. 125.

Z zakresowo najszerszym wykorzystaniem techniki jako lustra dla uwiadomienia czytelnikom licznych problemw cywilizacyjnych mamy do czynienia wanie w Powrocie z gwiazd. W przedstawionym w tej powieci wiecie przyszoci odkrycia naukowe w dziedzinie gra witacji umoliwiy bezprecedensowy postp inynierii konstrukcyjnej i komunikacji, a take niczym nieograni czony dostp do energii, co pozwala bezproblemowo i pra wie wycznie poprzez prac maszyn zaspokaja nie tylko podstawowe, ale take bardziej wyrafinowane potrzeby ludzkoci. To skrajne nasycenie wszystkich dziedzin ycia technik nie pozostaje bez wpywu na organizacj spoe czestwa ona take ulega radykalnemu stechnicyzowaniu.

Ten sposb funkcjonowania polega nie tylko na uzalenie niu si nawet w najdrobniejszych i najbardziej intymnych sprawach od urzdze i wytworw technicznych, ale take na sprowadzeniu stylu ycia do przestrzegania procedur szeroko rozumianej konsumpcji. Socjologii spoeczestwa przedstawionego w Powrocie z gwiazd chyba nie udaoby si napisa, a przynajmniej niczego, co przypominaoby tradycyjne analizy socjologiczne, najbardziej adekwatnym opisem tego rojowiska jednostek jest bowiem statystyka uczestnictwa w cile przestrzeganym i reglamentowanym repertuarze procedur konsumpcji. Znaczenie ich wszyst kich jest zreszt podwjne: po pierwsze, su zaspokoje niu potrzeb na poziomie, ktry pozornie wyda si moe spenieniem marze najmielszych utopistw, po drugie, s one rwnoczenie jedynym akceptowanym (i jedynym moliwym!) sposobem uczestnictwa w yciu spoecznym, jedyn form polityki, poniewa dla jej realizacji nie ma tu adnych specjalnych form ani instytucji. (Nie jest to zreszt nowo absolutna, poniewa wczeniej Aldous Huxley w Nowym wspaniaym wiecie uczyni konsump cj jedynym sensem funkcjonowania spoeczestwa.) Zakres, w jakim Lem uchyla w wiecie swojej powie ci tradycyjne niedostatki i trudnoci w zaspokajaniu po trzeb materialnych, wyda si moe spelnieniem radykal nie konsumpcyjnej i egalitarnej wersji utopii. Mieszkacy tego wiata przyszoci ciesz si bowiem obfitoci dbr materialnych, czciowo dostpnych nawet bezpatnie i, jak si zdaje, nie podlegajcych reglamentacji. Uwolnieniu od pracy, w ktrej ludzi zastpiy roboty (Ju od dzie sitkw lat panuje cakowity rozdzia produkcji i ycia a na kadego yjcego wypada [...] osiemnacie automa tw12), towarzyszy odpowiednia ilo zrnicowanych form rozrywki a take moliwo atrakcyjnego spdzania czasu. Uwolnienie od zobowiza dotyczy nie tylko pracy zarobkowej, ale take wszelkich obowizkw spoecznych i osobistych;

autor nie wspomina w ogle o takiej instytu cji jak szkoa czy jest to jego przeoczenie w i tak bogato uposaonym w szczegy obrazie, czy wiadomy skadnik charakterystyki wiata? A ponadto t now rzeczywisto cechuje absolutne bezpieczestwo: automaty w indywi dualnie sterowanych pojazdach ubezpieczaj kierowcw, ktrzy skonni byliby wykaza si fantazj czy popelni nieostrono, a zabieg betryzacji sprawia, e nikt nie jest w stanie wyrzdzi krzywdy drugiemu, ani nawet same mu odda si zbyt brutalnym sportom, jak boks. Dostatek w sferze materialnej, agodno w obyczaju, nieobecno konfliktw wobec likwidacji polityki w wyniku globaliza cji. A wszystko to wskutek wykorzystania techniki w spo sb i w skali, ktre dzisiaj pozostaj czyst utopi.

Jednak czytelnik, nawet ten pochonity przygodami astronauty Hala Bregga, ktry powrci na Ziemi, zmie nion nie do poznania podczas trwania lotu prometeusza, zaczyna mie wtpliwoci, czy jest to rzeczywicie raj speniony ju w doczesnoci, czy wyjtkowo podstpny totalitaryzm, ktry teraz, po brutalnym podporzdkowaniu sobie spoeczestwa z wykorzystaniem osigni nauko wych nadzoruje je za pomoc metod agodnych, bo lu dziom otumanionym atw konsumpcj i nachaln rozryw k stwarza iluzj wolnoci tam, gdzie jej tak naprawd nie ma13. Nie trzeba jednak ucieka si a do takiej interpreta Tame, s. 131 i 137.

po raz pierwszy tak interpretacj Powrotu z gwiazd sfor muowaem w artykule To, o czym si nie wspomina (Akcent 1982, nr 3);

przedr.w: A. Stoff. Lem i inni. Szkice o polskiej science fiction, Bydgoszcz 1990, s. 3647.

cji, by w obrazie wiata uksztatowanego przez osigni cia nauki i techniki dostrzec, jak w krzywym zwierciadle, karykatur dzisiejszych marze, tsknot i poda wielu, zwaszcza niezasobnych spoeczestw. po prostu uwanie odczytany obraz ten ukazuje zaprzeczeniem tego, co decy duje o czowieczestwie. Czytelnik Powrotu z gwiazd ob serwuje bowiem wiat, ktrego mieszkacy nie rozumiej nic z tego, co ich otacza, a nie chodzi tu wcale o filozo fi czy wiedz naukow, lecz nawet o rzeczy najprostsze:

funkcjonowanie urzdze, ktre wykorzystuj i przebieg procesw, w ktrych sami uczestnicz. S szczliwi bez mylnym szczciem Wellsowskich Elojw (Wehiku cza su), tyle e kar za niczym osobicie nie zasuony do statek jest nie obecno krwioerczych Morlokw (wszel kie funkcje usugowe speniaj przecie roboty), lecz po zbawienie naturalnych ludzkich instynktw (betryzacja) a nawet wiadomoci istnienia celw rzeczywicie godnych czowieka14. To bardzo bystra obserwacja i wana dekla racja ideowa Lema: zaspokojenie potrzeb podstawowych, choby w sposb technicznie najdoskonalszy, nie jest w istocie niczym innym jak tylko zaspokojeniem w czowie ku tego, co materialne. Nie mona nawet powiedzie, e tego, co zwierzce, poniewa betryzacja usuwa to wa nie, co w czowieku jest instynktem;

powie Lema mwi o wiecie, w ktrym czowiek nie musi ju walczy z sob, z tym, co nisze w jego naturze, poniewa zosta od tego uwolniony. Koszt bezpieczestwa i stabilizacji, jaki trzeba ponie wykorzystujc dla ich osignicia wyrafinowan technologi i podporzdkowane jej zasady organizacji spoeczestwa, moe okaza si rwny okaleczeniu czo wieczestwa: bez wolnej woli, indywidualnej pracy nad sob, nawet obojtnie czy zakoczonej zwycistwem, czy przegran, bez wartoci, dla ktrych warto si powici czowiek utraciby status osoby, yjc czysto wegetatyw nie, bardziej jak rolina, troskliwie uprawiana przez ano Na temat interpretacji tej powieci jako moliwej diagnozy spoeczestwa liberalnego patrz: A. Stoff, Dialog interpretacyjny na temat Powrotu z gwiazd, postscriptum 2006, nr 1, zw. s.

9099.

nimowego ogrodnika. Utopia absolutna zakada doskona e wykorzystanie techniki we wszystkich zakresach ycia, ale te podporzdkowujc swoich mieszkacw technice doskonaej degraduje ich w sposb absolutny.

Nic wic dziwnego, e ideolodzy, twrcy i nadzorcy tego wiata pozostaj poza sfer wiadomoci jego zwy kych mieszkacw. Jako symbole nowego adu znane s tylko nazwiska trzech uczonych, ktrych odkrycia po zwoliy zastosowa betryzacj, nazwan tak wanie od ich skrtw. Ale Bregg dowiaduje si o tym z ksiek, nie wiadomo wic, jak szeroko i czy w ogle upowszechnio na jest ta wiedza w spoeczestwie, ktrego ycie spelnia warunki raczej nieustajcego karnawau ni normalnoci.

Jednostki, wyzbyte cakowicie pitna osobowego, funk cjonuj tu wedug regu techniki: s niezindywidualizo wanymi, cakowicie wymiennymi (wida to zwaszcza w kontaktach midzy pciami) skadnikami doskonale ho meostatycznego mechanizmu. Brak wiadomoci istnienia wadzy czy w ogle jakichkolwiek instytucji zarzdza jcych idzie tu w parze z pomijaniem problemu mierci, jedynej rzeczy, ktrej nie da si obej za pomoc tech niki. Kult modoci, ktrym zastpiono wszelkie inne d enia, uchyla ostateczn perspektyw tylko do czasu. Jest jednak w Powrocie z gwiazd scena, ktra poza znaczeniem dosownym ma rwnie sens symboliczny, a w jej pored nio przekazanym sensie jest odpowied na wczeniejsze pytanie o koniec kadej jednostkowej egzystencji.

Wrd licznych miejsc, ktre poznaje Bregg, jest take zomowisko robotw. Roboty zuywaj si przecie, jak kade urzdzenie techniczne i musz by zastpowane przez nowe egzemplarze. procesy selekcji i reprodukcji odbywaj si automatycznie, nadzr czowieka jest czy sto formalny. A jednak Lem robi w tym wypadku wyjtek i pokazuje funkcjonowanie technicznego zaplecza wiata ludzkiego dobrobytu. Czyby tylko dla efektu? Roboty buntuj si, cho tylko sownie, przeciwko temu, co je cze ka. Zdradzaj tym poziom wiadomoci istnienia wikszy ni ten, jaki cechuje ludzi. pisarz wprowadza w ten sposb w obrb przedstawionego przez siebie wiata skal porw nacz dla egzystencji ludzi: zdaj si oni nawet nie myle o tym, czego obawiaj si roboty. Ale ta luka w postrze ganiu przez nich wiata i wasnego ycia nie wyklucza przecie, e i ich, podobnie jak roboty, cho z innych, bo biologicznych powodw, czeka kres istnienia. Jak on wy glda, tego z powieci Lema si nie dowiemy;

wsplnota mylowa dzie antyutopijnych dopuszcza take i tak mo liwo, ktra byaby odpowiednikiem recyclingu waci wego trosce o wystarczajcy zastp sprawnych robotw, moe, jak w Nowym wspaniaym wiecie Huxleya, polega jcego na odzyskiwaniu surowcw chemicznych... wiat zorganizowany wedug regu techniki nie ma jednak was nej eschatologii;

nieuchronn perspektyw dla jednostki jest podobnie jak czci w maszynie po prostu zuycie, wyczajce j z dalszego funkcjonowania w caoci.

Innym nurtem mylowym, stale obecnym w twrczo ci Lema, jest problematyka etyczna. Tym, co niepokoi pi sarza, jest coraz czstsze we wspczesnej kulturze spro wadzanie etyki do felicytologii. Ta za, wedug koncepcji neopozytywistw bya teori szczcia, etyk niejako empiryczn, bo wywiedzion z bada nad potrzebami czowieka i metodami zaspokajania jego potrzeby bycia szczliwym. Konsekwencj tego jest mylenie o proble mach etycznych w kategoriach techniki i pokadanie wa nie w technice (zarwno w metodach jej waciwych, jak i w moliwych dziki niej aplikacjach odkry nauki) nadziei na ich rozwizanie. Metody techniki wydaj si bowiem pewne, a konsekwencje ich stosowania przewidywalne zwaszcza umysom nastrojonym scjentystycznie. Taka postawa i wynikajce z niej oczekiwania zostay przez Lema bezlitonie skompromitowane w kilku utworach.

Nieadekwatno metod waciwych technice wzgldem etycznego wymiaru ycia, a zwaszcza zobowiza osoby wobec innych osb, to mylowa przesanka pomysowych fabu w Kongresie futurologicznym, Altruizynie i Wizji lo kalnej utworach, ktre t nieadekwatno pokazuj w sposb szczeglnie przekonywajcy.

W wiecie przedstawionym w Kongresie futurologicz nym uszczliwienie jednostek nastpuje poprzez totaln chemizacj rzeczywistoci, bez wiedzy wikszoci z nich i niezalenie od ich woli. Jest to skutek decyzji tych, kt rzy wiedz lepiej, zrealizowanych na masow (globaln?) skal dziki odpowiednim moliwociom technicznym.

Za pomoc rodkw halucynogennych rzdzcy faszuj postrzeganie rzeczywistoci przez spoeczestwo, zapew niajc sobie w ten sposb stabilne warunki sprawowania wadzy, ktra sprowadza si w istocie do rygorystycznego przestrzegania zasad dystrybucji rodkw chemicznych.

Jest przy tym bez znaczenia, czy motywacj takiego po stpowania jest wygoda rzdzcych (agodny totalita ryzm), czy te cywilizacyjna konieczno, spowodowana wyczerpaniem si zasobw i niewydolnoci tradycyjnych form organizacji spoeczestwa. Groteskowa konwencja uwyrania absurdalno rozwizania, ktre polega na za mienieniu autentycznego ycia na jego chemiczn prote z, ale groteskowe pitno literackiego obrazu nie powinno przesoni diagnostycznej wartoci pomysu Lema: czy na przykad we wspczesnych poszukiwaniach coraz do skonalszych piguek szczcia i w praktykach legaliza cji mikkich narkotykw w niektrych pastwach mo na nie widzie czciowej realizacji pomysu, ktry pod pirem pisarza przyj form totaln?

podobnie jest w Altruizynie, gdzie tytuowy wynalazek suy ma uszczliwianiu niepodejrzewajcych nicze go jednostek i zbiorowoci drog chemicznie wymuszo nego wspdzielenia ich przykroci przez innych ludzi.

Opowiadanie Lema jest przypowieci o kompromitacji altruistycznych programw uszczliwiania ludzkoci, goszonych chtnie przez tych, ktrym pomoc poszczegl nym osobom w ich niepowtarzalnych sytuacjach wydaje si zbyt skromna i niewaciwa wobec powszechnoci wystpowania za. Ani bowiem altruizm, przez waciw mu tendencje do ogarniania wszystkiego nie jest w w stanie nawet rozpozna indywidualnych, a wic jedynie rzeczywistych potrzeb, ani procedury techniczne, z natury oglne i zdepersonalizowane, potrzebom tym sprosta. W zakresie pomocy drugiej osobie nie ma i nie bdzie drogi innej, jak mio bliniego. Taka jest, jakkolwiek wyda si moe nie na miejscu w utworze pisarza o takim de klarowanym wiatopogldzie, jak Lem, idea przewodnia Altruizyny. Tyle tylko, e deklaracji Dobrycego, zoonej po nieudanym eksperymencie, e jest uleczony, napraw d, po wszystkie czasy z chtki uszczliwiania blinich przyspieszonymi sposoby15, nie uwierz jake liczni dzi zwolennicy rezygnacji z pielgnowania cnt i hartowania woli dla odpowiedzialnego ksztatowania osobowoci na rzecz wanie uszczliwiania blinich przyspieszonymi sposoby.

Inny wariant kompromitacji felicytologicznych zu dze wystpuje w powieci Wizja lokalna. Jedno z dwu spoeczestw na planecie Encja, jakie odwiedzi Ijon Tichy, wyeliminowao zo i przemoc za pomoc nanotech nologii, nasycajc ca materialn rzeczywisto bystrami, ktre s czym na ksztat wprawionych otoczeniu, nader subtelnych, bacznych i nieustannie czujnych instynk tw16. Wskutek tego Luzanom nic nie grozi, nie mog te popeni niczego zego. Kosztem tego stanu absolutnego bezpieczestwa jest jednak usztucznienie natury w stopniu dotd nie spotykanym. Zerwania z tym, co jest natur, tak e w czowieku, nie jest w stanie okupi nawet powszech ny dobrobyt, bowiem absolutny dobrobyt korumpuje ab solutnie17, trzeba wic rozumiejc, e nagromadzonej w spoeczestwie agresji nie mona po prostu z dnia na dzie unicestwi, lecz naley jej da nieszkodliwe upu sty ucieka si do budowy urzdze odstresowujcych, tak zwanych wyszalni18. Jednak ani droga tradycyjnej opresji kolektywistycznej, jak poda Kurdlandia, ani droga absolutnej technicyzacji rzeczywistoci w celu ca kowitego podporzdkowania jej czowiekowi, jak obraa Luzania (polityczne aluzje do wspczesnych systemw S. Lem, Altruizyna, [w:] tene, Cyberiada, Krakw 1972, s.

428.

S. Lem, Wizja lokalna, Krakw 1982, s. 255.

Tame, s. 240.

Tame, s. 238.

ideologiczno-ekonomiczych nadal s czytelne!), nie pro wadz do szczcia i rozwizania problemw trapicych ludzi wszystkich epok i systemw. Wniosek std godny uwagi: rozstajc si z dotychczasowym systemem, pilnie trzeba zwaa na to, co si wybiera na przyszo. Nawet jeeli Lemowy obraz Luzanii pokazuje pewn moliwo w krzywym zwierciadle, to jednak ujawnione w nim cechy technicznej (take w sensie spoecznym) utopii s bardziej przestrog ni zacht. O czym winnimy pamita szcze glnie w czasach, gdy lekarstwa na wszystkie niedomogi aktualnego ycia skonni jestemy upatrywa w postpie nauki i techniki;


postp jest kategori z gruntu tech niczn i do niego take odnosz si wszystkie krytyczne diagnozy Lema, jakie pisarz postawi w swoich utworach absolutyzacji techniki i myleniu technicznemu.

podobn problematyk odnajdziemy rwnie w ro bocim nurcie pisarstwa Lema: w Bajkach robotw, i w przygodach Trurla i Klapaucjusza, do ktrych formalnie (ze wzgldu na wystpowanie postaci) naley, uwzgld niona we wczeniejszej analizie, Altruizyna. Take i tu technika wystpuje w funkcji lustra dla czowieka i jego problemw. Jakkolwiek byaby to rzecz interesujca, nie sposb jej tu szerzej omwi. Warto jednak zwrci uwa g na to, e z uwagi na specyfik bohaterw tych utworw, eksponowana w nich problematyka techniki uzyskuje do datkowy aspekt. O ile we wczeniej omawianych utworach czytelnik obserwowa czowieka wobec techniki: wyko rzystujcego j, poznajcego jej moliwoci i ogranicze nia, radzcego sobie z jej awariami, wreszcie mylcego na jej temat, to w utworach skadajcych si na Cyberiad ma mono niejako obserwowa j sam. Zgoda, takie sformuowanie to przenonia. Ale wiat robotw to take eksperyment mylowy, dziki ktremu, obserwujc tech nik w dziaaniu, moemy si przekona, e w zakresie tego, co najwaniejsze czowiek nie u niej musi szuka od powiedzi. To, co techniczne pozostanie zawsze takie, jak zdoalimy je skonstruowa i zaprogramowa. A czasami temu, co technicznie wyrafinowane, trzeba pomc w spo sb najprostszy, by nie rzec prymitywny. Tak jak zmuszeni s postpi bohaterowie Edenu, ktrzy przywracaj rakie cie pozycj, umoliwiajc bezpieczny start, w sposb nieuchronnie kojarzcy si z hipotez na temat budowni czych kamiennych kolosw na Wyspie Wielkanocnej. A jak wiele racji jest w takim pogldzie Lema na technik, mona si byo swego czasu przekona, obserwujc napra wianie przez astronautw amerykaskich paneli z bateria mi sonecznymi na stacji Skylab motem.

Technika w fantastycznonaukowych utworach Stanisa wa Lema nigdy nie jest wycznie narzdziem przygody, ani te literackim gadetem uatrakcyjniajcym przedsta wiane wiaty. podporzdkowana pomysowoci pisarza staje si wspbohaterem wielu sytuacji, a take przed miotem refleksji, jak powinno wyzwoli intelektualnie prowokacyjne sytuacji tych przedstawianie, a zwaszcza rozwizywanie. Aranujc sytuacje, w ktrych techni ka odgrywa istotn rol, Lem stawia przed czytelnikami lustra, w ktrych powinni zobaczy take siebie: swoje wobec niej oczekiwania, swoje nadzieje i obawy zwiza ne z jej moliwociami, swoje jej rozumienie i wiedz o tym, czym ona ju jest w cywilizacji wspczesnej, a czym moe si sta. Czytelnik uwany i uczciwy moe tylko na tym skorzysta.

Andrzej Stoff (poland, Toru) TECHNIQUE AND TECHNOLOGY AS A MIRROR FOR MAN IN LITERARY WORKS OF STANISLAW LEM Summary The object of this article is to reconsider and inves tigate technical and technological subjects in Stanislaw Lem stories and novels. Its main thesis is that these sub jects are of existential and philosophical importance not only of literary value (as a problem of the authors im agination and the composition of his work). Lem uses his technically oriented imagination to present questions and answers devoted to relations between humans and tech nical devices (particularly robots, computers, space-ships and all kinds of weapons) and social relations dominated by the advanced technology as well. These problems are presented with reference to Lems metaphor of the mir ror, which in his novel Solaris denotes the situation of man in process of recognizing the reality: both the world and the Universe.

Dariusz Brzostek (polska, Toru) MIDZY pROGNOZ A UTOpI.

SCIENCE FICTION WOBEC pARADYGMATU RACJONALNOCI : 18. 19.

. . , ʚ : W jednym z akapitw swego nieocenionego studium Fantastyka i futurologia, Stanisaw Lem odnotowuje tak oto uwag:

O utworze, w ktrym przedstawione jest Zwiastowanie, powiedzielibymy raczej, e naley do religijnej literatury anieli, e to dzieo fanta styczne. Oczywicie z empirycznego stanowiska tekst ten wanie jest fantastyczny, lecz kryteria, jakie si zwyczajowo stosuje dla ustalenia fanta stycznoci pewnego komunikatu s raczej kulturo we anieli naukowo-empiryczne. Dlaczego wic szeciorkiego Sziw albo psa Cerbera uwaamy za fantastyczne istoty? Ani chybi dlatego, ponie wa owo bstwo pochodzi z obcego nam krgu kulturowego, a pies z mitologii wiary od dawna martwej (bo z mitologii greckiej). Rozrnienia, oddzielajce gobia Ducha witego od Sziwy lub Cerbera, s midzykulturowe, poniewa dla empiryka nie istniej. Autor Solaris umieszcza w ten sposb refleksj nad li terack fantastyk w kontekcie tzw. relatywizmu kulturo wego, ktrego rda tkwi nie tylko w pracach znakomi tych antropologw Edwarda T. Halla i Clifforda Geertza, ale take w pionierskiej, jzykoznawczej hipotezie Sapira Whoorfa, postulujcej uzalenienie reprodukowanych w danym krgu kulturowym wzorcw mentalnych od czysto jzykowych mechanizmw tworzcych podstawy i formy mylenia danej spoecznoci. Zdaniem Halla za kultury same wytwarzaj i definiuj sfer tego, co irracjonalne w ich obrbie, umoliwiajc zarwno klasyfikacj zjawisk, sytuacji i zachowa irracjonalnych2, jak i skonstruowanie adekwatnego paradygmatu racjonalnoci, w ramach ktre go rzdzi bd reguy zdrowego rozsdku i/lub rozumu3.

S. Lem, Fantastyka i futurologia, Krakw 1989, t. 1, s. 19.

Zob. E. T. Hall, Poza kultur, prze. E. Godziak, Warszawa 1984, s. 264-269.

Kryteria te nie musz zreszt i z sob w parze. Jak dowodzi C.

Geertz zdrowy rozsdek ma charakter motywowany kulturowo, a wic, w konsekwencji, lokalny. Zob. C. Geertz, Myl potoczna jako system kulturowy, [w:] tene, Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, prze. D. Wolska, Krakw 2005, s. 81 100. Reguy rozumu, oparte na zrbach arystotelesowskiej logiki, as piruj za do powszechnej wanoci. Ich transcendentalny charakter nie jest jednak cakowicie pewny, czego dowodzi dyskusja powico na paradygmatowi racjonalnoci i jego kulturowym uwarunkowani om, jak toczyli przed laty, sprowokowani dzieem Evansa-pritcharda, Witchcraft, Oracles and Magic among Azande, peter Winch, Alasdair MacIntyre, Martin Hollis, Steven Lukes, Kai Nielsen, Robin Horton oraz Barry Barnes i David Bloor. przedmiotem sporu bya neutralno i przejrzysto poj naukowych, sucych do opisu racjonalnoci i irracjonalnoci przekona oraz zachowa w rnych kontekstach kul turowych. Zob. Racjonalno i styl mylenia, prze. M. Grabowska, D. Lachowska i in., wybra E. Mokrzycki, Warszawa 1992.

W swym szkicu Dwa modele interpretacji Umberto Eco dokonuje takiej oto, krtkiej charakterystyki podstaw europejskiego racjonalizmu, lecego u podstaw waci wego cywilizacji naukowo-technicznej sposobu przyczy nowego wyjaniania i interpretowania wiata:

By wyjani wiat w sposb przyczynowy, naley opracowa pojcie jednokierunkowego acucha: jeli jaki ruch rozwija si od punk tu A do punktu B, adna sia nie moe sprawi, by rozwin si od punktu B do punktu A. Aby ustanowi jednokierunkowo acucha przyczy nowego, naley wczeniej przyj kilka przesa nek: zasad identycznoci (A=A), zasad braku przeciwiestwa (niemoliwe jest, aby co byo A i nie byo nim jednoczenie) i zasad wyczenia trzeciej moliwoci (albo A jest prawdziwe, albo faszywe, tertium non datur). Z tych przesanek wywodzi si typowe rozumowanie zachodniego racjonalizmu, jego modus ponens: jeli p, to q;

ale p;

wic q. Jeeli wic jakikolwiek typ refleksji spekulatywnej ma si mieci w ramach europejskiego paradygmatu racjo nalnoci, winien respektowa te zaoenia i przyj je jako podstaw wnioskowania.

pocztki i rda literackiej science fiction wzbudzaj do dzi wiele kontrowersji, nie sposb bowiem okreli jednoznacznie momentu, w ktrym narodzia si fantasty ka naukowa, ani te wskaza konkretnego dziea bdcego pen realizacj cech charakterystycznych dla tej odmiany fikcji literackiej. Badacze wskazuj wiele rnych momen tw, mogcych okaza si pocztkiem fantastyki naukowej, a miano ojcw zaoycieli dzieryli ju niemal wszyscy twrcy nie stronicy od fantastyki, poczwszy od Lukiana (zdaniem Kagarlickiego), poprzez Mary Wollstonecraft Shelley (wedle Aldissa), na Edgarze Allanie poe i Juliuszu Vernie koczc. Niemal wszyscy znawcy historii science U. Eco, Dwa modele interpretacji, prze. M. Woniak, [w:] te ne, Czytanie wiata, Krakw 1999, s. 5.

fiction s jednak zgodni, co do tego, i jedn z gwnych przyczyn powstania i gwatownego rozwoju fantastyki naukowej bya prba poddania racjonalnemu wyjanieniu niezwykoci i cudownoci prezentowanych w utworach literackich. Interesujca jest w tym kontekcie moliwo ustalenia powodw, ktre skoniy autorw opowieci fantastycznych do poszukiwania naukowych uzasadnie5.

Science fiction rodzi si wraz z nauk, naley do tego samego wiata6 pisa Jean Gattgno, stwierdzajc, e od chwili, gdy nauka zacza wyjania tajemnice wia ta, nic ju nie mogo pozosta nieprawdopodobne. Take Kagarlicki podkrela rol rewolucji naukowo-technicznej, ktra nie tylko dostarczya science fiction intrygujcych tematw i problemw, ale take stworzya odbiorcw tej literatury7. Caillois z kolei uwaa, e fantastyka naukowa odzwierciedla niepokj naszej epoki, ktr ogarnia prze raenie na myl o postpach teorii techniki i dla ktrej na uka przestaje by ochron przed Niewyobraalnoci8. Jak widzimy, decydujcy wpyw na ksztatowanie si literatury fantastycznonaukowej mia gwatowny postp cywiliza cyjny, zapocztkowany w wieku XVIII rozpowszechnie niem wiatopogldu racjonalistycznego wskutek realizacji owieceniowego projektu pedagogicznego, a ugruntowany w XIX stuleciu wraz z rozwojem nauki i techniki9. postp O specyfice motywacji fantastycznonaukowej pisaem w tek cie Problemy motywacji fantastycznej i fantastycznonaukowej, [w:] Polska literatura fantastyczna. Interpretacje, pod red. A. Stoffa i D.


Brzostka, Toru 2005, s. 15-54.

J. Gattgno, La science fiction, paris 1973, s. 9.

J. Kagarlicki, Co to jest fantastyka naukowa?, prze. K. W. Ma linowski, Warszawa 1977, s. 9.

R. Caillois, Od bani do science fiction, prze. J. Lisowski. [w:] tene, Odpowiedzialno i styl, Warszawa 1967, s. 63.

Nastanie wieku XVIII nie oznaczao jednak wcale natychmia stowego i jednoznacznego zwrotu ku racjonalistycznej wizji wiata.

Nauka okresu Owiecenia prbowaa niejednokrotnie czy empi ryczne badanie rzeczywistoci z poznaniem natury duchowej, religi jnej, pozostajc w tym wzgldzie bardzo dugo pod wpywem nie zliczonych szk ezoterycznych, ktrych zwolennicy oprcz bada ten przyczyni si do wzrostu powszechnej wiadomoci naukowej, co na obszarze literatury zaowocowao prba mi zracjonalizowania tego, co dotd uchodzio za przejaw dziaania ukrytych si rzdzcych wiatem, a wic byo domen fantastyki grozy10. Cytowany ju Gattgno stara si nawet uchwyci w swej pracy w znamienny moment przejcia od irracjonalnej niesamowitoci do niezwykoci naukowej (czy moe raczej unaukowionej). porwnujc dokonania poego i Vernea, u tego pierwszego dostrzega Gattgno tajemnic niezgbion, ktra w twrczoci au tora Tajemniczej wyspy podlega naukowej eksplikacji. To, co w nowelach poego jawio si jako destrukcyjna agresja irracjonalnych si reprezentujcych niemoliwe, w po wieciach Vernea zyskuje racjonalne uzasadnienie. W Tajemnicy zamku w karpatach to gramofon i kinematograf okazuj si ostatecznie wyjanieniem tytuowej, pozornie nadprzyrodzonej tajemnicy11 konkluduje Gattgno.

W takim kontekcie zupenie inaczej mona odczyty wa uwagi Caillois, ktry podkrela, e narodziny fanta styki (utosamianej przeze z fantastyk grozy) byy na chemicznych i geologicznych zajmowali si studiowaniem Kabay i astrologi, uznajc je za rwnorzdne metody poznania. Nauka osie mnastowieczna bya wic w oczach wczesnych badaczy w znacznej mierze rodzajem gnozy, deniem do osignicia wiedzy, ktra poza okieznaniem wiata materii miaa przynie zarwno owiecenie, jak i wyzwolenie czowieka z niepenoletnoci, w ktr popad z wasnej winy. I. Kant, Co to jest Owiecenie?, prze. A. Landman, [w:] Z. Kuderowicz, Kant, Warszawa 2000, s. 194. por. A. Faivre, Lsotrisme au XVIIIe sicle, paris 1973, s. 42-48, 59-62.

W ten sposb spekulatywna science fiction stawaa si jedn ze swoistych narracji kulturowych waciwych zachodniej cywilizacji naukowo-technicznej. Jako inny przykad moe posuy tu choby klasyczna opowie detektywistyczna, odzwierciedlajca w formie narracji literackiej ksztat pewnego schematu poznawczego (metoda dedukcji), typowego dla zorientowanej empirycznie i racjonalisty cznie cywilizacji europejskiej ostatnich stuleci. Zob. D. Brzostek, Midzy Baker Street 221/B a Berggasse 19, czyli o detektywach i psychoanalitykach, [w:] Z filozoficznych inspiracji literatury, pod red. M. Cyzman i K. Szostakowskiej, Toru 2005, s. 9-32.

J. Gattgno, dz. cyt., s. 11.

stpstwem rozpowszechnienia si obrazu wiata cisej przyczynowoci i stanowiy kompensat za nadmiar racjonalizmu12. pierwiastek nadprzyrodzony, stanowicy o swoistoci fantastyki jawi si tutaj nie tylko jako pr ba przeamania racjonalistycznego wiatopogldu epoki owiecenia. Wraz z fantastyk czystej niesamowitoci (aby sparafrazowa tu okrelenie Todorova), pojawia si bowiem rwnoczenie fantastyka naukowa, usiujca racjo nalizowa nadprzyrodzone. Najlepszym przykadem byby tu zapewne Frankestein Mary Wollstonecraft Shelley, gdzie potwr, dziedziczc wiele cech irracjonalnej bestii z pie ka rodem (jest to wszak oywiony trup, a wic przybysz z tamtej strony), posiada rwnie racjonalizujc gene z, powsta bowiem na drodze medycznych, a wic nauko wych, eksperymentw. Jak wida racjonalizm przenikn take na obszar tych dokona literackich, ktre miay go negowa. W ten oto sposb, typowe dla fantastyki grozy pytanie o niemoliwe, o obecno irracjonalnych elemen tw nadprzyrodzonych w wiecie stao si dla fantastyki naukowej, in statu nascendi, pytaniem o granice poznania naukowego. Wrd moliwych granic poznawczych, bya za i ta wyznaczana przez nieodgadnion, nieprzewidywal n, a wic gron i fascynujc zarazem, przyszo.

Elementem, ktry odegra najdoniolejsz rol w zain teresowaniu fantastyki naukowej przyszoci jako dzie dzin eksploracji nieznanego by, jak mona przypuszcza, szereg zmian o charakterze kulturowo-cywilizacyjnym oraz mentalnym, okrelonych niegdy przez Francisa C. Habera mianem darwinowskiej rewolucji w pojmowaniu cza su. Zdaniem Habera przed Darwinem funkcjonoway w Europie i caym wiecie chrzecijaskim dwie miary czasu matematyczna (wiecka) i teleologiczna (religijna). Czas matematyczny suy do ustalania chronologii zdarze ak tualnych, ale ukadem, w ktrego obrbie zdarzenia miay swoj czasow egzystencj, by czas teleologiczny13. W R. Caillois, dz. cyt., s. 33.

F. C. Haber, Darwinowska rewolucja w pojciu czasu, prze. M.

K. Mlicki, [w:] Czas w kulturze, wybra A. Zajczkowski, Warszawa 1987, s. 377.

perspektywie teleologicznej historia (lub raczej dzieje czo wieka i ludzkoci) byy wpisane w religijny porzdek inter pretacji wiata, zakadajcy m.in. boski plan zbawienia.

Jeeli nawet nieodkryty pozostawa przebieg przyszych zdarze, to wyranie okrelone byo przeznaczenie wiata i czowieka, ktry u kresu historii mia dostpi ostatecz nego zbawienia lub potpienia. Usunicie tej religijnej per spektywy celowociowej i zastpienie jej tez o nieustannej ewolucji wszystkich istot ywych postawio ludzko w XIX wieku przed dramatycznym pytaniem o przeznaczenie wiata, o cel historii. Jak pisze Haber: Od tego momentu przyczynowoci historycznej naleao poszukiwa w faktach historycznych, a cele transcendentne nie mogy by wyko rzystywane do wyjanienia, dlaczego wydarzenia nastpiy tak, jak nastpiy14. podobne wnioski dotyczce narodzin historycznoci formuuje Eliade, opisujc wynalezienie przyszoci (a wic tego, co nieznane i nieprzewidywalne) jako bezporedni skutek odkrycia czasu jednokierunkowe go, ktry zastpi czas kosmicznego cyklu15. pojawienie si historycyzmu jako postawy filozoficznej i wiatopogldo wej okrela rwnie Eliade mianem objawienia si terroru historii, eksponujc tym samym destrukcyjn rol histo rii. Historycyzm, produkt XIX wieku, zdaniem autora Mitu wiecznego powrotu przyznaje wydarzeniu historycznemu decydujce znaczenie (idea pochodzenia chrzecijaskie go), ale przyznaje je wydarzeniu historycznemu jako takie mu, odmawia mu bowiem wszelkiej moliwoci objawie nia sensu soteriologicznego, transhistorycznego16. Istot historycyzmu jest zatem odkrycie historycznoci czowieka i cywilizacji, uwarunkowania bytu ludzkiego przez czas, jego istnienia w nieustannym stawaniu si, prowadzcym nieuchronnie ku mierci. Czowiek przestaje by czci kosmicznego cyklu, cigego umierania i odradzania si, co Tame, s. 378.

por. M. Eliade, Mit wiecznego powrotu, prze. K. Kocjan, War szawa 1998, s. 117.

M. Eliade, Sacrum i profanum, prze. R. Reszke, Warszawa 1996, s. 93.

byo domen spoeczestw archaicznych ahistorycznych, ktre poprzez rytualne powtarzanie paradygmatycznych ge stw mitycznych przodkw, znosiy histori i umieszczay istot ludzk in illo tempore w witym czasie pocztkw.

Wraz z nastaniem historycyzmu czowiek staje si tylko przemijajcym i skazanym na zagad bytem strconym w histori, umieszczonym nie w kole kosmicznego cyklu, a na osi linearnego upywu czasu, w teraniejszoci ograni czonej z obu stron niebytem, minion przeszoci i czajc si, niepewn przyszoci.

I cho wczesne fikcjonalne historie przyszoci o zdecydowanie utopijnym rodowodzie powstaj jeszcze w wieku XVIII (Louis Sebastien Mercier, LAn deux mil le quatre cent quarante, 1771) oraz w pierwszej poowie dziewitnastego stulecia (Adam Mickiewicz, Historia przyszoci, 1829;

Wodzimierz Odojewski, Rok 4338, 1840), to jednak pierwsz w peni uksztatowan od mian spekulatywnej literatury fantastycznonaukowej o zauwaalnych ambicjach prognostycznych bya tzw.

opowie o cudownym wynalazku, ktra narodzia si wraz z pierwszymi powieciami Vernea w drugiej poo wie XIX wieku. O swoistoci tych utworw decydowao wykorzystanie motywu niezwykego odkrycia naukowego lub wynalazku technicznego, umoliwiajcego bohate rom dokonywanie czynw lecych dotychczas wycz nie w sferze marze i fantazji. Najczciej eksploatowane przez autorw wynalazki to rodki transportu pozwalajce osiga niedostpne dotd rejony wiata (d podwodna, pocisk midzyplanetarny), a take rne rodki udosko nalajce organizm ludzki (medykamenty zapewniajce dugowieczno, niewidzialno etc.). Wszystkie te histo rie o najniezwyklejszych nawet odkryciach naukowych miay jednak jedn znamienn cech, ktr dostrzeg Antoni Smuszkiewicz, piszc, e akcja utworu rozgrywa si zwykle w czasach wspczesnych zarwno nadawcy, jak i odbiorcy dziea17. W podobnym tonie wypowiada si Ryszard Handke, podkrelajc dodatkowo, i cudow A. Smuszkiewicz, Zaczarowana gra. Zarys dziejw polskiej fan tastyki naukowej, pozna 1982, s. 81.

ne wynalazki zachowyway cechy prawdopodobiestwa z punktu widzenia aktualnego poziomu wiedzy i stan jej porednio odzwierciedlay18. Zarwno akcelerator Gibbernea, rakieta Barbicanea jak i eliksir Discolorisa z noweli Sygurda Winiewskiego Niewidzialny powstaj tu i teraz, w autorskiej wspczesnoci, odnoszc si w spo sb nieunikniony do wspczesnego autorowi stanu wiedzy naukowej oraz, odpowiadajcego mu paradygmatu racjo nalnoci, ksztatujcego zesp relacji, ktre mog czy w jakiej epoce praktyki dyskursywne umoliwiajce po jawianie si figur epistemologicznych, nauk i ewentualnie systemw sformalizowanych19, ujtych przez Foucaulta w zgrabny termin episteme.

Wszystkim tym niezwykym i rewolucyjnym odkryciom nie towarzyszy jednak aden rozgos, rodz si one bowiem w zaciszu prowincjonal nych laboratoriw, a ich zapobiegliwi autorzy prezentuj zaskoczonej ludzkoci jedynie nieliczne, cho efektowne wyniki wieloletnich bada. Jak wic widzimy, opowieci o cudownych wynalazkach byy niezwykle mocno za korzenione we wspczesnoci, respektujc aktualny stan wiedzy, o czym przekonuje najlepiej fakt, e w charakte rystyczny motyw literacki pojawia si sporadycznie rw nie w utworach nie nalecych do fantastyki naukowej, a realizujcych realistyczny model prozy, by wspomnie tu choby metal lejszy od powietrza odkryty przez profesora Geista w arcydziele polskiego realizmu, Lalce Bolesawa prusa. A jednak wszystkie te eliksiry niewidzialnoci, pociski midzyplanetarne i wehikuy czasu jawiy si badaczom literatury jako bezprecedensowy i brzemienny w konsekwencje zamach na obraz wspczesnoci za warty w dzieach traktujcych o cudownym wynalazku.

Niezwykle ciekaw cech tych utworw dostrzeg Jan Trzynadlowski, podkrelajc bowiem bardzo silny zwi zek dzie Vernea i Wellsa z autorsk wspczesnoci R. Handke, Polska proza fantastycznonaukowa. Problemy poe tyki, Wrocaw 1969, s. 29.

M. Foucault, Archeologia wiedzy, prze. A Siemek, Warszawa 1977, s. 231.

(szczeglnie w zakresie odwzorowywania realiw spo eczno-gospodarczych oraz stanu wiadomoci nauko wej danego czasu), zauwaa rwnoczenie, i obecna w tekcie demonstracja niezwykych osigni naukowo technicznych, jest w gruncie rzeczy rzeczywistoci, kt rej jeszcze nie ma, a wic w istocie rzeczy przyszoci.

przyszo to wyranie uteraniejszona w tym sensie, e nie czytelnik przeniesiony zostaje w przyszo, ale przy szo zostaje przybliona do historycznego czasu i czy telnika, i samych postaci wystpujcych w utworze20.

Takie odczytanie cudownego wynalazku, jako sygnau utajonej przyszociowoci wiata przedstawionego, pozwala uzna Trzynadlowskiemu utwory operujce tym motywem za dziea prezentujce narodziny przyszo ci. W ten sposb niemoliwy obecnie do zrealizowania w empirii wynalazek naukowo-techniczny, umieszczony w fikcyjnej rzeczywistoci naladujcej z wielk pieczo owitoci autorsk wspczesno, staje si pierwszym symptomem powstania nowego wiata jutra, w ktrym obecne teorie i hipotezy bd mogy przyj bardziej re alne ksztaty i doczekaj si praktycznej realizacji. By to zarazem przejaw odejcia fantastyki naukowej od te raniejszoci na rzecz ksztatowania in fictione moliwej przyszoci. Tendencja ta obecna w science fiction od jej zarania przybraa na sile w drugiej poowie XIX wieku, kiedy to wraz z utworami Bellamyego, Vernea, Wellsa, Robidy i Flammariona fantastyka naukowa wyruszya w trwajc do dzi podr ku przyszoci. Aby przeledzi zwizki literatury fantastycznonaukowej z obowizujcym w cywilizacji europejskiej ostatnich stuleci paradygmatem racjonalnoci, skupmy si wic w tym miejscu na jednym zasadniczym aspekcie tej odmiany fikcji literackiej jej aspiracjach prognostycznych, ufundowanych na spekula tywnym charakterze refleksji wpisanej w wiat przedsta wiony opowieci science fiction.

Wraz z narodzinami przyszoci nowego, nieokiez nanego ywiou, zrodzia si potrzeba odkrycia tych kart, J. Trzynadlowski, Prba poetyki science fiction, [w:] Z teorii i historii literatury, Wrocaw 1963, s. 268.

ktrymi jak dotd historia zaskakiwaa ludzko, odsania jc je nieoczekiwanie z dnia na dzie. potrzeba poznania przyszoci, motywowana, jak to staralimy si wykaza, wielorako braa swj pocztek z charakterystycznego dla czowieka Zachodu stanu ducha, ktry wietnie scharakte ryzowa Eliot, piszc, i nie potrafimy myle o przyszoci, ktra by jak przeszo nie miaa adnego przeznacze nia21. pragnienie przepowiedzenia przyszych wydarze wynikaoby wic z prby nadania sensu historii (i ludzkiej, w niej, egzystencji). Jednake wiarygodno stawianych prognoz wymagaa racjonalnych, naukowych podstaw rzetelnej analizy wspczesnego stanu wiata, gdy tylko w oparciu o wnioski pynce z obserwacji aktualnych pro cesw i tendencji mona byo postawi sensown hipotez w sprawie przyszoci. Obszarem, na ktrym taka quasi naukowa prognostyka moga rozwin si najpeniej bya, jak to ju sugerowalimy, science fiction22. Oprcz w miar solidnego, jak na owe czasy, zaplecza naukowego ofero waa ona bowiem co znacznie cenniejszego fikcjonal no wszelkich hipotez, zapewniajc bezpieczny dystans, ktry pozwala autorom na snucie najbardziej nawet wy mylnych wizji przyszoci, a ich ewentualne klski uspra wiedliwia, niepodwaaln przecie, literackoci przeka zu. Rezygnacja z ochronnych barw fantastyki naukowej pocigaa bowiem za sob ryzyko nieuniknionej weryfika cji prognoz przez nieustannie aktualizujc si przyszo.

Dlatego te droga wiodca do od fantastycznonaukowej spekulacji przyszociowej do uksztatowania si odrbnej dziedziny wiedzy, jak z czasem staa si futurologia bya niezwykle duga, krta i obfitowaa w dziea bdce owo cem rozmaitych naukowo-literackich kompromisw.

T. S. Eliot, The Dry Salvages, prze. K. Boczkowski, [w:] tene, Wybr poezji, Wrocaw 1990, s. 292.

Zgoa odmiennie postrzega zwizki fantastyki naukowej z pro gnostyk Kagarlicki, twierdzc, e prognostyka jest zaprzeczeniem fantastyki, gdy dy do przewidzenia przyszoci, zakadajc rea lizowalno prezentowanych niezwykoci. Fantastyka nie dba za zupenie o prawdopodobiestwo zaistnienia w empirii przedstawio nych wydarze. por. J. Kagarlicki, dz. cyt., s. 98-99.

Najlepszym przykadem takiego poszukiwania od powiedniej formy dla pisania o przyszoci jest zapewne twrczo Wellsa. Autor Wojny wiatw rozpoczyna od typowych opowieci o przyszoci, jak choby Wehiku czasu czy Kiedy picy si budzi, w ktrych wizja przy szych losw ludzkoci bya tem (prawda, e istotnym i znaczcym) dla byskotliwej fabuy, pozwalajcej skon frontowa czowieka schyku XIX wieku ze wiatem jutra.

Z czasem jednak historiozoficzne ambicje Wellsa (ktrym najpeniej da wyraz piszc Histori wiata) zaczy domi nowa i szybko okazao si, e tradycyjna forma powie ciowa nie jest w stanie udwign rozbudowanych refleksji i wywodw dotyczcych procesu dziejowego. Dowodem twrczych poszukiwa Wellsa w zakresie odpowiedniej formy literackiej s Ludzie jak bogowie, powie przera dzajca si miejscami w eseistyczny traktat o tematyce hi storiozoficzno-socjologicznej. Dopiero jednak Ksztat rze czy przyszych przynis Wellsowi ostateczne rozwizanie wtpliwoci dotyczcych sposobu przekazywania wizji przyszoci. Twrca Wehikuu czasu zrezygnowa w nim bowiem z rozbudowanej fabuy na rzecz wyczerpujcej i konkretnej prezentacji rzeczy przyszych. Juliusz Kadz palczewski analizujc aspekty formalne wellsowskich wizji przyszoci przeledzi dokadnie drog Wellsa od powieci przyszociowych a do paranaukowego trakta tu filozoficznego. Konkludujc, stwierdzi palczewski, e najtrafniejszy i najwyraniejszy ksztat dla swojej wizji procesu dziejowego odnalaz Wells w konstrukcji litera ckiej, ktr nazywamy histori fikcyjn, a w wszym sen sie histori przyszoci23.

W ten sposb na dugo przed wyodrbnieniem si futurologii Wells wyzwoli prognostyk z ogranicze li terackiej fantastyki, prbujc umieci j w obrbie no bilitowanego wielowiekow tradycj dyskursu filozoficz nego. W tym miejscu musimy jednak porzuci dalsze losy naukowego przepowiadania przyszoci, interesuje nas bowiem przede wszystkim prognostyka i futurologia na J. Kadz-palczewski, Aspekty formalne wellsowskich wizji pr zyszoci, przegld Humanistyczny, 1969. Nr 3, s. 78.

obszarze science fiction jako jeden z aspektw fanta stycznonaukowej opowieci o przyszoci. Nadmiemy przy tym gwoli cisoci, e zdaniem Niewiadowskiego i Smuszkiewicza futurologia oznacza zajmowanie si w jaki sposb przyszoci24, za prognozowanie wiadom dziaalno, ktrej celem jest sformuowa nie prognoz na podstawie danych empirycznych i racjo nalnej analizy wspczenie istniejcych tendencji rozwo jowych25. Jak widzimy zasadnicza rnica midzy tymi dziedzinami polega na opozycji: wiadome i racjonalne stawianie hipotez w sprawie przyszoci (prognostyka), opowiadanie o przyszoci, bd te wyobraanie rzeczy przyszych (futurologia). Dlatego te, tendencja progno styczna obecna w fantastyce naukowej od jej pocztkw zacza sabn wraz z odkryciem nieograniczonych wrcz moliwoci motywacyjnych, jakie oferuje przyszociowa lokalizacja akcji. W konsekwencji za, jak to ukazalimy na przykadzie Wellsa, prognostyka ostatecznie oddzielia si od literatury piknej, zmierzajc w stron pimiennictwa naukowego. By to proces tyle oczywisty, co nieuniknio ny, gdy rzetelne stawianie prognoz wymagao odpowied niej metodologii oraz bogatego zaplecza teoretycznego, ktrych dostarczyy: historia, socjologia, statystyka, eko nomia, politologia, etc. Tak rozbudowany naukowy aspekt prognozowania musia w efekcie przerosn moliwoci, jakie oferowaa fantastyka naukowa, ktrej pierwszym i podstawowym celem pozostao przecie zaspokojenie po wszechnego czytelniczego zapotrzebowania na efektown i dramatyczn histori z przyszoci, nie za na speku latywn histori przyszoci. Ten proces uwalniania si prognostyki od literatury fantastycznonaukowej oraz eks plozj unaukowionej futurologii w drugiej poowie XX wieku komentuje obszernie Lem w swojej Fantastyce i futurologii26. W rozdziale powiconym epistemologii A. Niewiadowski, A. Smuszkiewicz, Leksykon polskiej litera tury fantastycznonaukowej, pozna 1990, s. 293.

Tame, s. 338.

S. Lem, Fantastyka i futurologia, t. 1, s. 126-180.

fantastyki autor Solaris drobiazgowo omawia rozwj oraz perspektywy literackiej i naukowej futurologii, eksponu jc szczeglnie jej niemoc i ograniczenia wynikajce z braku paradygmatu naukowego oraz iluzorycznoci rde wiedzy o przyszoci. Nie oznacza to jednak, e fantastyka naukowa definitywnie porzucia ambicje prognostyczne.



Pages:     | 1 |   ...   | 2 | 3 || 5 | 6 |   ...   | 10 |
 
 >>  ()





 
<<     |    
2013 www.libed.ru - -

, .
, , , , 1-2 .